Kanał Bydgoski - Polski Serwis Naukowy

Schemat Kanału Bydgoskiego

Śluza Okole

Śluza Czyżkówko – zbiorniki oszczędnościowe

Śluza Prądy

Śluza Osowa Góra

Kanał na terenie Bydgoszczy – w oddali śluza Prądy

Kanał Bydgoski na Miedzyniu

Kościół nad kanałem na Miedzyniu

Kanał Bydgoski

W Dolinie Bydgosko-Nakielskiej

Widok z kanału na Kruszyn

Ujście kanału zasilającego pod Łochowem

Świetlista wstęga

Kanał pod Nakłem

Stary Kanał Bydgoski – zabytkowa śluza IV

Stary Kanał Bydgoski – wrota śluzy IV

Stary Kanał Bydgoski – zabytkowa śluza V

Park nad starym kanałem wiosną

Park nad starym kanałem jesienią

Wikimedia Commons ma galerię ilustracji związaną z tematem:
Węzeł wodny i waterfront Bydgoszczy

W Wikimedia Commons znajdują się multimedia związane z tematem:
Budowle hydrotechniczne w Bydgoszczy

Kanał Bydgoski – sztuczna droga wodna łącząca Wisłę i Odrę poprzez ich dopływy: Brdę od strony Wisły oraz Noteć i Wartę od strony Odry.

Fryderyk II Wielki, Friedrich II von Hohenzollern (ur. 24 stycznia 1712 w Berlinie, zm. 17 sierpnia 1786 w Poczdamie) – król Prus w latach 1740-1786. Pod jego rządami Prusy stały się jednym z najpotężniejszych państw europejskich.
Kanał wodny – sztuczny ciek wodny, fragment drogi wodnej, którego celem jest połączenie istniejących naturalnych dróg wodnych. Tak powstałe drogi wodne znacznie ułatwiają żeglugę i wydatnie skracają czas podróży statków.

Kanał Bydgoski, zbudowany w latach 1773-1774, jest najstarszym czynnym do dnia dzisiejszego śródlądowym kanałem wodnym na obecnym terytorium Polski. Starszy od niego jest wprawdzie Kanał Jagielloński z 1483 r., nie ma on jednak obecnie znaczenia w transporcie wodnym. To unikalny w skali europejskiej przykład XVIII-wiecznej myśli technicznej oraz rozwoju techniki na przestrzeni XIX i początku XX wieku. W 2005 r. został wpisany w całości do rejestru zabytków.

Odra (czes. i dł. Odra, niem. Oder, gł. Wodra, łac. Viadua, Viadrus) – rzeka w Europie Środkowej, w zlewisku Morza Bałtyckiego, na terenie Czech, Polski i Niemiec. Pod względem całkowitej długości jest drugą (po Wiśle) rzeką Polski. Biorąc pod uwagę tylko jej część w granicach Polski jest trzecią rzeką pod względem długości (po jej dopływie Warcie).
Królestwo Prus (niem. Königreich Preußen) – oficjalny tytuł państwa prusko-brandenburskiego po roku 1701 wraz z pozostałymi domenami dynastii Hohenzollernów w latach 1701-1918, od 1871 roku wchodzące w skład Cesarstwa Niemieckiego.

W latach międzywojennych był uważany za najpiękniejszą i najsprawniejszą drogę wodną II Rzeczypospolitej.

Informacje ogólne

Całkowita długość kanału wynosi 24,7 km, z czego 15,7 km zlokalizowane jest w zlewni Noteci (Odry), a 9,0 km w zlewni Brdy (Wisły). Różnicę poziomów reguluje sześć śluz wodnych. Kanał Bydgoski jest dwustopniowy, jego szczytowe stanowisko zasilane wodami Kanału Górnonoteckiego zamykają śluzy: od wschodu – Osowa Góra, a od zachodu – Józefinki.

Ścieżka holownicza lub ścieżka flisacka – droga lub ścieżka wzdłuż brzegu rzeki, kanału lub innego szlaku żeglugi śródlądowej. Celem ścieżki jest umożliwienie pojazdowi, zwierzętom pociągowym lub grupie ludzi (w Rosji zwanych burłakami) ciągnięcia łodzi lub barki.
Łochowo – wieś w Polsce położona w województwie kujawsko-pomorskim, w powiecie bydgoskim, w gminie Białe Błota, na zachód od Bydgoszczy, przy drodze do Nakła.

Szlak żeglowny oznakowany jest znakami brzegowymi. Szerokość szlaku wynosi od 28 do 30m. Głębokość wody w kanale wynosi od 1,60 do 2,00 m w zależności od poziomu piętrzenia. Obiekt jest zaliczony do II klasy drogi wodnej, dostępnej dla barek o ładowności 400 t i zanurzeniu 1,5 – 1,6 m. Okres nawigacji występuje od kwietnia do listopada.

Pina (biał. Піна) – rzeka na Białorusi, lewy dopływ Prypeci, długość 40 km, obszar dorzecza 2 460 km², średni przepływ roczny wynosi 8,6 m³/s.
Jaz – budowla hydrotechniczna wybudowana w poprzek rzeki lub kanału piętrząca wodę, w celu utrzymania stałego poziomu rzeki dla celów żeglugowych lub (w ograniczonym zakresie) zabezpieczenia przed powodzią, zaopatrywania w wodę oraz do celów energetycznych. Równolegle do jazu czasami buduje się też śluzy umożliwiające żeglugę poniżej jazu i przepławki dla ryb. Jazy można podzielić na ziemne, ziemno-betonowe, gumowe. Ze względu na ich charakter na stałe i ruchome, tj. wyposażone w odpowiednie zamknięcia. W przypadku jazów ruchomych możliwa jest regulacja ich wysokości, co daje większe możliwości zarządzania zasobami wodnymi rzeki.

Odcinki nasypowe kanału wykonano w postaci obustronnych grobli gliniastych z ubezpieczeniem skarp opaską faszynową. Brzegi kanału przebiegające w wykopie ubezpieczone są płytą potulicką, ścianką palisadową drewnianą i narzutem kamiennym.

Kanał jest zasilany wodą zasadniczo z dwóch źródeł:

niewielkich cieków i potoków w obrębie Bydgoszczy i Doliny Bydgosko-Nakielskiej (m.in. Potok Kruszyński, Struga Młyńska, Struga Prądy),

kanału zasilającego, prowadzącego wody z Noteci górnej do najwyższej pogrody kanału.

Nadmiar wody z najwyższej przegrody kanału płynie w kierunku Nakła i przy śluzie Józefinki przelewa się przez jaz, a następnie płynie stugą zwaną Paramelką i wpada do Noteci.

Wolny Kraj Saksonia (śrdw.-łac. Saxonia, kraina Sasów; niem. Freistaat Sachsen, górnołuż. Swobodny stat Sakska, dolnołuż. Zwězkowy kraj Sakska) – kraj związkowy w Niemczech graniczący z Polską, Czechami i z następującymi krajami związkowymi: Bawaria, Turyngia, Saksonia-Anhalt i Brandenburgia. Jego obszar wchodził w skład Niemieckiej Republiki Demokratycznej. Został utworzony w 1990 roku po zjednoczeniu Niemiec. Obejmuje on w przybliżeniu obszar dawnego elektoratu a później królestwa Saksonii (patrz historia poniżej). Pod względem powierzchni Saksonia jest dziesiątym, a pod względem liczby ludności, szóstym spośród 16 niemieckich krajów związkowych. Nazwa pochodzi od łacińskiego słowa saxum - skała z powodu charakterystycznych czarnych saksońskich skał.
Mielizna – piaszczyste lub żwirowe płytkie miejsce w rzece lub obszarach szelfowych morza. Przyczyną jej powstania jest osadzanie materiału przenoszonego przez wodę przy miejscowym zmniejszeniu szybkości jej płynięcia. W morzach występuje w miejscach dochodzenia wzniesienia szelfu blisko powierzchni morza.

Droga wodna Wisła-Odra

Osobny artykuł: Droga wodna Wisła-Odra.

Kanał Bydgoski jest kluczowym elementem drogi wodnej Wisła-Odra (na kilometrażu 14,4 – 38,9, cała droga ma długość 294,3 km), która z kolei jest częścią międzynarodowej drogi wodnej E-70, łączącej Antwerpię (Belgia, wybrzeże Atlantyku) z Kłajpedą (Litwa, wybrzeże Bałtyku). Kanał od swego zarania miał służyć uruchomieniu tej drogi wodnej i dlatego też należy go rozpatrywać w ścisłym nawiązaniu do niej. Co więcej, jego znaczenie jako samodzielnego cieku jest nie jest duże, a wielkiego znaczenia nabiera dopiero jako element spławnej drogi żeglugowej wschód-zachód.

Rynarzewo – wieś w Polsce położona w województwie kujawsko-pomorskim, w powiecie nakielskim, w gminie Szubin nad Gąsawką w pobliżu jej ujścia do Noteci
Bydgoski Węzeł Wodny (BWW) – związek cech hydrograficznych Brdy, Wisły, Kanału Bydgoskiego i Górnonoteckiego oraz mniejszych strug wodnych (Flis, Struga Młyńska, Struga Prądy) na obszarze miasta Bydgoszczy i w jego najbliższym sąsiedztwie, wraz z budowlami i urządzeniami hydrotechnicznymi oraz zabudową urbanistyczno-architektoniczną.

Na szlaku znajdują się (od Bydgoszczy do Krzyża km 176,20) 22 śluzy żeglugowe, kilka dużych portów i nabrzeży przeładunkowych oraz przystanie pasażerskie.

Położenie

Trasa Kanału Bydgoskiego wiedzie dnem pradoliny toruńsko-eberswaldzkiej, na odcinku zwanym Doliną Środkowej Noteci i Kanału Bydgoskiego. Przed wykonaniem kanału była to sucha, zatorfiona dolina, którą niegdyś płynęły wody Prawisły. Dolina ma szerokość ok. 2 km i jest okolona stromymi krawędziami: od północy zboczem Pojezierza Krajeńskiego i od południa zboczem wyższej terasy Kotliny Toruńskiej. Wyższe jest zbocze północne, którego wysokość względna wynosi 40 m. Kanał rozpoczyna się w Bydgoszczy i płynie przez zachodnie dzielnice miasta na odcinku 7 km, a kończy się w Nakle nad Notecią.

Krajna – kraina historyczna w Polsce, początkowo część Pomorza, w I poł. XII wieku przyłączona do państwa Polan, następnie do państwa zakonu krzyżackiego, od 1314 przynależąca do województwa kaliskiego i stąd najczęściej uznawana za część Wielkopolski; w okresie zaboru pruskiego część ówczesnej pruskiej prowincji Prusy Zachodnie; w okresie międzywojennym wschodni obszar Krajny, który wszedł w skład państwa polskiego, wchodził w skład województwa pomorskiego - część północna (od 1938 całość) i województwa poznańskiego - część południowa; zachodni obszar Krajny, który pozostał w granicach Niemiec przynależał administracyjnie do Marchii Granicznej Poznańsko-Zachodniopruskiej, a od 1938 do prowincji pomorskiej; obecnie należąca do województw: kujawsko-pomorskiego (Kamień Krajeński, Sępólno Krajeńskie, Więcbork, Nakło nad Notecią, Koronowo), pomorskiego (Debrzno) i wielkopolskiego (Złotów, Krajenka, Wysoka, Wyrzysk, Łobżenica).
Historia Bydgoskiego Węzła Wodnego dotyczy przekształceń cieków wodnych łączących się w Bydgoszczy, dziejów prowadzenia na nich transportu wodnego oraz wykorzystania dla turystyki, sportu i rekreacji.

Śluzy

Droga wodna Wisła-Odra rozpoczyna się w Brdyujściu, w Bydgoszczy. Na odcinku 14,5 km pokrywa się z rzeką Brdą, gdzie istnieją dwie śluzy: Czersko Polskie oraz Miejska. Śluza Czersko Polskie została uruchomiona w 1999 r., i zastąpiła starą śluzę Brdyujście, obecnie nieczynną.

Kanał Bydgoski rozpoczyna się w bydgoskiej dzielnicy Okole. Na całej swej długości posiada sześć śluz żeglugownych – komorowych. Wysokości spadów na śluzach wahają się od 1,81 (śluza Józefinki) do 7,58 m (śluzy Okole i Czyżkówko, które posiadają dodatkowo zbiorniki oszczędnościowe).

Elbląg (niem. Elbing, prus. Elbings) – miasto w województwie warmińsko-mazurskim, powiat grodzki Elbląg, stolica powiatu ziemskiego elbląskiego. Jedno z najstarszych polskich miast (rok założenia 1237, prawa miejskie 1246), a najstarsze w województwie.
Natura 2000 – program utworzenia w krajach Unii Europejskiej wspólnego systemu (sieci) obszarów objętych ochroną przyrody. Podstawą dla tego programu są dwie unijne dyrektywy: Dyrektywa Ptasia i Dyrektywa Siedliskowa (Habitatowa). Celem programu jest zachowanie określonych typów siedlisk przyrodniczych oraz gatunków, które uważa się za cenne i zagrożone w skali całej Europy. Wspólne działanie na rzecz zachowania dziedzictwa przyrodniczego Europy w oparciu o jednolite prawo ma na celu optymalizację kosztów i spotęgowanie korzystnych dla środowiska efektów. Jednolite prawo powinno ułatwić współdziałanie wielu instytucji zajmujących się ochroną przyrody stale i tych dla których jest to działanie oboczne. Zadanie i cel rangi europejskiej powinno łatwiej uzyskać powszechną akceptację społeczną, tym bardziej że poszczególne kraje członkowskie są zobowiązane do zachowania na obszarach wchodzących w skład sieci Natura 2000 walorów chronionych w stanie nie pogorszonym, co wcale nie musi wykluczać ich gospodarczego wykorzystania.

Cztery śluzy znajdują się na początku szlaku, jeszcze w obrębie Bydgoszczy, gdyż ok. 2 km na zachód od granic tego miasta kanał osiąga najwyższy poziom 59 m n.p.m. – wododział dorzeczy Wisły i Odry. W związku z tym na dość krótkim odcinku 6 km następuje podniesienie poziomu wody o 22,5 m. Przed laty, gdy kanał był intensywnie użytkowany ten krótki odcinek nazywano „schodami Brdy”.

Królestwo Polskie (potocznie Królestwo Kongresowe, Kongresówka; ros. Царство Польское, Carstwo Polskoje) – istniejące w latach 1815-1916 państwo na terytorium polskim, pozostające w unii personalnej z Imperium Rosyjskim, z własną konstytucją, sejmem, wojskiem, monetą i polskim językiem urzędowym oraz cesarzem rosyjskim jako koronowanym królem Polski i ustanowionym przez niego namiestnikiem.
Meklemburgia (niem. Mecklenburg - kalka obodrzyckiej nazwy Weligard, staroniem. mikile - wielki) – kraina historyczna położona pomiędzy rzekami Łabą a Recknitz, zajmuje płaskie i faliste tereny Pojezierza Meklemburskiego. Obecnie jest to zachodnia i największa część kraju związkowego Meklemburgia-Pomorze Przednie (Mecklenburg-Vorpommern) w RFN.

Następnie występuje jednostajny odcinek kanału o długości 16,5 km o najwyższym poziomie wody, który nazywano „tredlem”. Z Notecią kanał łączy się w Nakle, gdzie istnieją dwie śluzy obniżające poziom wody, łącznie o 3,74 m.

Śluzy zostały wybudowane (Okole, Czyżkówko), bądź przebudowane w latach 1910-1915, kiedy gruntownie zmodernizowano kanał do tonażu barek 400 ton. Mają one komory o długości 57,4 m i szerokości 9,6 m.

Śluzy na Kanale Bydgoskim:

Księstwo Warszawskie (fr. Duché de Varsovie) – istniało w latach 1807-1815, formalnie niepodległe, jednak w rzeczywistości podporządkowane napoleońskiej Francji, było namiastką państwa polskiego. Władcą suwerennym księstwa był król Królestwa Saksonii, które wchodziło w skład Związku Reńskiego, będącego protektoratem pierwszego Cesarstwa Francuskiego.
Franz Balthasar Schönberg von Brenkenhoff (ur. 1723 w Reidenburg, zm. 1780 w Gardzku) – pruski tajny radca finansowy, szef Obwodu Nadnoteckiego, budowniczy Kanału Bydgoskiego.

Począwszy od Nakła droga wodna Wisła-Odra przebiega na Noteci, gdzie wybudowano 14 śluz. Końcowy odcinek żeglugi odbywa się na Warcie aż do ujścia tej rzeki do Odry.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)