Kanał Górnonotecki - Polski Serwis Naukowy

Śluza Dębinek II

Jaz w Dębinku

Ujście do Kanału Bydgoskiego

Kanał Górnonotecki – kanał żeglugowy w województwie kujawsko-pomorskim, w Kotlinie Toruńskiej (części Pradoliny Toruńsko-Eberswaldzkiej); oddany do użytku w 1882 roku.

Kanał powstał z potrzeby zaopatrywania w wodę Kanału Bydgoskiego oraz połączenia systemu jezior kujawskich i wielkopolskich z drogą wodną Wisła-Odra. Łączy Kanał Bydgoski z jeziorem Gopło, poprzez górną Noteć. Jest ostatnim odcinkiem drogi wodnej Warta – Kanał Bydgoski (od 121,6 do 146,6 km). Ma długość 25 km, zaś długość całego systemu skanalizowanej Noteci Gopło – Kanał Bydgoski wynosi 114,6 km. Wykorzystano w nim śluzy, których jest 6 plus dwie na Noteci. Kanał jest zaliczony do żeglownych dróg wodnych klasy Ia. Na niektórych odcinkach nośność przepływającego kanałem statku może wynosić 300 ton, ale dopuszczalna jest do 150 ton.

Odra (czes. i dł. Odra, niem. Oder, gł. Wodra, łac. Viadua, Viadrus) – rzeka w Europie Środkowej, w zlewisku Morza Bałtyckiego, na terenie Czech, Polski i Niemiec. Pod względem całkowitej długości jest drugą (po Wiśle) rzeką Polski. Biorąc pod uwagę tylko jej część w granicach Polski jest trzecią rzeką pod względem długości (po jej dopływie Warcie).
Łochowo – wieś w Polsce położona w województwie kujawsko-pomorskim, w powiecie bydgoskim, w gminie Białe Błota, na zachód od Bydgoszczy, przy drodze do Nakła.

Kanał został wykonany na obszarze tzw. Bydgoskich Łąk Nadnoteckich, które znajdują się częściowo w depresji względem poziomu wody w kanale. Na tym odcinku oba brzegu kanału są ogroblowane i obsadzone szpalerem topól. W Dębinku znajduje się wodny węzeł rozrządowy, gdzie na odcinku 600 m poprzez dwie śluzy i trzy jazy następuje podział nurtu wodnego (w sposób umożliwiający regulację) na dwie odnogi: jedną zasilającą Noteć i drugą poprowadzoną do Kanału Bydgoskiego. Końcowy odcinek cieku o długości 9 km poprowadzono krzywiznami wśród zalesionych wydm, co tworzy atrakcyjny turystycznie krajobraz. Kanał jest elementem wodnej Pętli Wielkopolskiej oraz Pętli Kujawskiej.

Jaz – budowla hydrotechniczna wybudowana w poprzek rzeki lub kanału piętrząca wodę, w celu utrzymania stałego poziomu rzeki dla celów żeglugowych lub (w ograniczonym zakresie) zabezpieczenia przed powodzią, zaopatrywania w wodę oraz do celów energetycznych. Równolegle do jazu czasami buduje się też śluzy umożliwiające żeglugę poniżej jazu i przepławki dla ryb. Jazy można podzielić na ziemne, ziemno-betonowe, gumowe. Ze względu na ich charakter na stałe i ruchome, tj. wyposażone w odpowiednie zamknięcia. W przypadku jazów ruchomych możliwa jest regulacja ich wysokości, co daje większe możliwości zarządzania zasobami wodnymi rzeki.
Bydgoski Węzeł Wodny (BWW) – związek cech hydrograficznych Brdy, Wisły, Kanału Bydgoskiego i Górnonoteckiego oraz mniejszych strug wodnych (Flis, Struga Młyńska, Struga Prądy) na obszarze miasta Bydgoszczy i w jego najbliższym sąsiedztwie, wraz z budowlami i urządzeniami hydrotechnicznymi oraz zabudową urbanistyczno-architektoniczną.

Szerokość szlaku żeglownego wynosi od 15 do 20 m i jest on oznakowany znakami żeglugowymi brzegowymi. Głębokość wody w kanale waha się od 0,80 do 1,20 m w zależności od poziomu piętrzenia. Okres nawigacji występuje od kwietnia do listopada.

Historia

Poprzednikiem dolnej części Kanału Górnonoteckiego był kanał zasilający, prowadzący wody od Noteci w Dębinku do Kanału Bydgoskiego w miejscowości Lisi Ogon. Został zbudowany w 1774 r. i służył wyłącznie zaopatrywaniu w wodę najwyższej pogrody Kanału Bydgoskiego, między śluzą Osowa Góra i Józefinki.

Królestwo Polskie (potocznie Królestwo Kongresowe, Kongresówka; ros. Царство Польское, Carstwo Polskoje) – istniejące w latach 1815-1916 państwo na terytorium polskim, pozostające w unii personalnej z Imperium Rosyjskim, z własną konstytucją, sejmem, wojskiem, monetą i polskim językiem urzędowym oraz cesarzem rosyjskim jako koronowanym królem Polski i ustanowionym przez niego namiestnikiem.
Gopło – jezioro na Pojezierzu Gnieźnieńskim, położone w woj. kujawsko-pomorskim, niedaleko Inowrocławia. Przez Gopło przepływa Noteć, a nad jego północnym brzegiem leży Kruszwica. Jest ono połączone Kanałem Ślesińskim z Wartą. Natomiast Noteć zapewnia połączenie wodne z Wisłą i Odrą.Jest to największe jezioro województwa kujawsko-pomorskiego

Pierwsze projekty kanalizacji górnej Noteci pochodzą z I połowy XIX wieku, wywołane postulatami właścicieli nadnoteckich łąk, którym wylewy rzeki wyrządzały szkody (1807, 1830). Władze pruskie, obawiając się obniżenia lustra wody w Gople i zmniejszenia zasilania w wodę Kanału Bydgoskiego, dość długo wstrzymywały się z realizacją inwestycji. W latach 1857-1859 rozpoczęto jednak meliorację zabagnionych nizin nadgoplańskich oraz łąk nadnoteckich przez miejscowe spółki prywatne.

Topola (Populus L.) – rodzaj drzew z rodziny wierzbowatych (Salicaceae Mirb.). Zalicza się do niego około 40 gatunków, spośród których typowym jest Populus alba L.. W Polsce występują trzy rodzime gatunki topoli: topola czarna, topola biała i topola osika. Topole czarna, biała i szara występują głównie w lasach łęgowych dużych dolin rzecznych, osika natomiast jest rozpowszechniona w lasach liściastych i mieszanych na terenie praktycznie całego kraju. Popularnym drzewem ozdobnym, ze względu na swój kolumnowy pokrój sadzonym zwłaszcza wzdłuż dróg jest topola włoska stanowiąca odmianę uprawną topoli czarnej. W uprawie często spotykane są także mieszańce topoli czarnej z gatunkami amerykańskimi, określane wspólnie mianem topoli kanadyjskiej. Inne topole sadzone często w Polsce to grupa określana zbiorową nazwą topoli balsamicznych. Pochodzą one z Ameryki Północnej oraz Azji i charakteryzują się wydzielaniem silnego, balsamicznego zapachu przez rozwijające się pąki i młode liście.
Wisła (łac. i ang. Vistula, niem. Weichsel) – najdłuższa rzeka Polski, o długości 1047 km. Jest także najdłuższą rzeką w zlewisku Morza Bałtyckiego.

Szczegółowe projekty kanalizacji górnej Noteci od jeziora Gopło do Kanału Bydgoskiego opracowano w latach 70. XIX w. i zaczęto realizować równocześnie z kanalizacją dolnej Brdy oraz regulacją Wisły na odcinku pruskim. Rozpoczęte w 1878 r. prace polegały na rozbudowie śluz i jazów dla statków o wyporności do 150 ton. Prowadzono je nie tylko na górnej Noteci, ale również na kanale zasilającym. Prace prowadzono przez 4 lata.

Wielka Pętla Wielkopolski (Pętla Wielkopolsko-Lubusko-Kujawska) – szlak żeglugi śródlądowej o długości 688 km, prowadzący z Kostrzyna nad Odrą Wartą do Santoka, następnie Notecią przez Czarnków i Nakło na przedmieścia Bydgoszczy, skąd Kanałem Górnonoteckim przez jezioro Gopło i Kanał Ślesiński do Konina. Następnie szlak prowadzi Wartą z przez Poznań i Międzychód do Santoka, w którym Warta łączy się z Notecią. Część Wielkiej Pętli (z Kruszwicy do portu w Koninie-Morzysławiu) jest zwana Wodnymi Wrotami Wielkopolski.
Nakło nad Notecią (niem. Nakel a. d. Netze) – miasto w woj. kujawsko-pomorskim, w powiecie nakielskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Nakło nad Notecią. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. bydgoskiego.

25 września 1882 r. otwarto skanalizowany szlak wodny, który liczył 105 km długości, z czego ponad 30 km przypadało na przekopy omijające kręte koryto rzeki. Zamknięto m.in. łożysko Noteci pod Leszczycą i poprowadzono nowe pomiędzy Leszczycami, a Pakością. Kolejny kanał o długości 8,7 km przekopano na odcinku Oburznia-Dębinek na Bydgoskich Łąkach Nadnoteckich. Pogłębiono i przystosowano do żeglugi również kanał zasilający od Dębinka do ujścia do Kanału Bydgoskiego.

Pradolina Toruńsko-Eberswaldzka (315.3) – makroregion geograficzny w środkowej i zachodniej Polsce oraz we wschodnich Niemczech, część podprowincji Pojezierza Południowobałtyckie. Ciągnie się równoleżnikowo pomiędzy Pojezierzem Południowopomorskim i Chełmińsko-Dobrzyńskim na północy, a Pojezierzem Lubuskim i Wielkopolskim na południu. Powierzchnia (w granicach Polski) – 7.169 km².
Kotlina Toruńska (315.34) – część Pradoliny Toruńsko-Eberswaldzkiej między Ciechocinkiem a okolicami Nakła nad Notecią, długości około 75 km i szerokości do 20 km.

Cały szlak od Gopła wyposażono w 8 śluz, z czego 3 przypadały na kanał zasilający w pobliżu Bydgoszczy (Lisi Ogon, Łochowo, Dębinek), a 5 na rzekę Noteć (Dębinek, Frydrychowo, Antoniewo, Łabiszyn, Pakość). Odcinek Noteci od Dębinka do Nakła pozostawiono w stanie naturalnym, nie planując dla niego funkcji żeglugowej.

Kujawy – kraina historyczna i region etnograficzny w środkowej Polsce, na Pojezierzu Wielkopolskim, w dorzeczu środkowej Wisły i górnej Noteci. Główną grupą etnograficzną regionu są Kujawiacy.
Kanał Notecki - droga wodna obejmująca skanalizowany bieg rzeki Noteć na północ od Jeziora Szarlej oraz skrót omijający Jezioro Pakoskie do Pakości.

W latach późniejszych ze szlakiem wodnym górnej Noteci zostały połączone: jez. Bronisławskie (1882 r.) oraz jeziora żnińskie (Kierzkowskie, Ostrowieckie, Foluskie, wraz z dwiema śluzami: w Wójcinie i Ostrowcach 1905 r.)

Budowa Kanału Górnonoteckiego przyniosła korzyści gospodarcze regionom: Kujaw i Wielkopolski, gdyż przez Noteć zostały połączone ze szlakiem Odra-Wisła prowadzącym na zachód Europy. Kanał stał się również elementem Bydgoskiego Węzła Wodnego, który łączył szlak Wisły prowadzący do Królestwa Polskiego oraz nad Bałtyk ze szlakiem Kanału Bydgoskiego prowadzącym do Szczecina i Berlina.

Pętla Kujawska – szlak kajakowy o długości 269 km, prowadzący z Bydgoszczy na zachód Kanałem Bydgoskim (drogą wodną Wisła-Odra), następnie na południe Kanałem Górnonoteckim i Notecią górną, na wschód Kanałem Bachorze oraz rzeką Zgłowiączką do Włocławka. Powrót następuje rzeką Wisłą przez Nieszawę, Toruń, Solec Kujawski i następnie Brdą skanalizowaną do centrum Bydgoszczy.
Pakość – (niem. Pakosch) miasto w woj. kujawsko-pomorskim, w powiecie inowrocławskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Pakość. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. bydgoskiego.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)