Kancelaria królewska - Polski Serwis Naukowy

Kancelaria monarsza – organ pomocniczy kanclerza funkcjonujący w Polsce przedrozbiorowej.

Kancelaria królewska zjednoczonego państwa polskiego wyłoniła się z kancelarii książęcej Władysława Łokietka, kiedy ten zjednoczył państwo polskie i koronował się na króla. Miała charakter mobilny. Na czele kancelarii stał kanclerz, który w czasie panowania Ludwika Węgierskiego w roku 1381 przyjął tytuł najwyższego kanclerza Królestwa Polskiego (łac. cancelarrius supremus regni Poloniae). Jego współpracownikiem był podkanclerzy. Z czasem ich kompetencje zostały zrównane, odróżniała ich tylko wielkość używanych pieczęci. Honorowe pierwszeństwo przysługiwało kanclerzowi.

Kanclerz wielki koronny – w dawnej Polsce: urzędnik kierujący kancelarią monarchy oraz odpowiadający za politykę zagraniczną. Urząd ten pojawił się na początku XII wieku i był sprawowany przez osobę duchowną. W czasie rozbicia dzielnicowego każdy władca miał własnego kanclerza; po zjednoczeniu kanclerz krakowski wypierał kanclerzy ziemskich (urzędy te zanikły do XV wieku).

Ludwik Węgierski, węg. Lajos I Nagy, Ludwik I Wielki (ur. 5 marca 1326 w Wyszegradzie, zm. 10 września 1382 w Trnawie) – król Węgier w latach 1342–1382, król Polski w latach 1370–1382.

Zadania kancelarii królewskiej

pośredniczenie między monarchą a stanami (kanclerz reprezentował króla podczas sejmu),

prowadzenie polityki zagranicznej (poselstwa, korespondencja),

nadzór nad sądownictwem królewskim (udział w sądzie asesorskim i zadwornym),

pośredniczenie między królem, a poddanymi (rozdzielanie godności i urzędów).

Personel kancelarii królewskiej

Sekretarze

Wymagano od nich zdolności dyplomatycznych oraz znajomości języków obcych. Ich zadaniem było pisemne ujmowanie zaleceń króla i kanclerzy. Sporządzali oni koncepty listów i przekazywali niższemu personelowi w celu sporządzenia czystopisów oraz ekspedycji korespondencji. Sekretarze dzielili się na scribentes (zatrudnionych bezpośrednio w kancelarii) i non scribentes (do zadań dyplomatycznych). Na czele sekretarzy stał wielki sekretarz. Miał on możliwość wystawiania dokumentów pod pieczęcią królewską (pod nieobecność kanclerza i podkanclerzego).

Podkanclerzy – zastępca kanclerza, jeden z najwyższych urzędników państwowych w dawnej Polsce, wchodził w skład rady królewskiej i Senatu. Początkowo urząd ten był lokalnej formy i małego znaczenia. Wysoki status podkanclerzy osiągnął za Bolesława Wstydliwego, który starając się osłabić rolę wojewody krakowskiego, promował kanclerza i tym samym jego zastępcę. W średniowieczu urzędy te pełnili przeważnie duchowni. W czasach Władysława Łokietka kanclerz i podkanclerzy osiągnęli status urzędników centralnych; od XIV wieku zastępca kanclerza tytułował się podkanclerzy Królestwa Polskiego. Podkanclerzy prowadził korespondencję dyplomatyczną; jako szef kancelarii wystawiał przywileje i nadania królewskie oraz inne akty związane z wewnętrzną organizacją państwa. Moc prawna i zakres obowiązków podkanclerzego były identyczne z kanclerskimi; różniła ich tylko wielkość pieczęci (większa i mniejsza) stąd późniejsza nazwa pieczętarze.

Łacina (łac. lingua Latina, język łaciński) – język indoeuropejski z podgrupy latynofaliskiej języków italskich, wywodzący się z Lacjum (łac. Latium), krainy w starożytnej Italii, na północnym skraju której znajduje się Rzym. Łacina była językiem ojczystym Rzymian. Stała się z czasem językiem urzędowym całego Imperium Rzymskiego, wypierając inne wcześniej używane na tym obszarze języki (takie jak oskijski czy umbryjski).

Pisarze

Ich zadaniem było przygotowywanie oraz ekspedycja czystopisów na bazie konceptów przygotowywanych przez sekretarzy. Czynności te wykonywali opierając się na gotowych formularzach. Prowadzili również księgi kancelaryjne. Zwierzchnikiem pisarzy był regens. Był on bezpośrednio odpowiedzialny za to, aby dokumenty wystawiane w kancelarii były zgodne z wolą króla i kanclerza. Dokonywał on również podziału pracy między pisarzy.

Efektem pracy kancelarii królewskiej była Metryka Koronna, która dzieliła się na siedem serii. Do dziś zachowało się 779 ksiąg metryki i jest to podstawowa dokumentacja dziejów państwa polskiego.

Bibliografia

Stanisław Nawrocki, Rozwój form kancelaryjnych na ziemiach polskich do końca XX wieku, Poznań 1998

Andrzej Tomczak, Kilka uwag o kancelarii królewskiej w drugiej połowie XVI wieku Archeion 1962, T. 37, s. 235-252