Kandyra - Polski Serwis Naukowy

Kandyra, wandelia – zwana także canero lub candirú (Vandellia cirrhosa) – słodkowodna pasożytnicza ryba zaliczana do rodziny Trichomycteridae. Polską nazwą wandelia oraz pochodzącymi z hiszpańskiego canero i candirú określa się również pozostałe gatunki ryb z rodzaju Vandellia – V. balzanii, V. beccarii i V. sanguinea.

Ryby, ryby właściwe (Pisces) – tradycyjna nazwa zmiennocieplnych kręgowców wodnych oddychających skrzelami, posiadających szczęki i poruszających się za pomocą płetw. Niezwykle zróżnicowane pod względem budowy zewnętrznej i wewnętrznej, ubarwienia oraz przystosowania do warunków środowiska. Stanowią najliczniejszą grupę współcześnie żyjących kręgowców (ponad połowę). Na świecie znanych jest ponad 30 tys. współcześnie żyjących, naukowo opisanych gatunków. Ryby są najstarszymi kręgowcami świata, pojawiły się około 480 mln lat temu. W Polsce występuje około 120 gatunków.

Encyklopedia Britannica (ang. Encyclopædia Britannica) - najstarsza wydawana do chwili obecnej i najbardziej prestiżowa encyklopedia angielskojęzyczna. Artykuły w niej zamieszczane uważane są powszechnie za wiarygodne i dokładne.

Zasięg występowania

Występuje w dorzeczu Amazonki i Orinoko.

Charakterystyka

Wydłużone, pozbawione łusek ciało przypominające kształtem węgorza osiąga długość od kilku do kilkunastu centymetrów, przy grubości kilku milimetrów. Otwór gębowy wyposażony w ostre zęby. Płetwa grzbietowa bez promieni twardych (kolców). Krótkie, ostre kolce na pokrywach skrzelowych są skierowane do tyłu. Ubarwienie od przezroczystego do żółtawego. Przejrzystość ciała i rozmiary sprawiają, że jest słabo widoczna w wodzie.

Amazonka (Rio de las Amazonas, Río Amazonas) – (wg niektórych źródeł pierwsza) pod względem długości. Amazonka posiada największe na świecie dorzecze (o powierzchni ok. 7 mln km²) i największe zasoby wodne. Dlatego też w jej dorzeczu wyrastają największe lasy tropikalne. Nazwa najprawdopodobniej pochodzi od błędnie tłumaczonej nazwy amacunu – "niedźwiedź wodnych chmur", którą rozpropagował w Europie, po roku 1540 Hiszpan, Francisco de Orellana, który jako pierwszy przepłynął rzekę z Andów do ujścia.

Skrzela - narząd oddechowy występujący u wielu zwierząt wodnych (ryb, płazów w formie larwalnej i rozmaitych bezkręgowców), stanowiący główny element układu oddechowego, umożliwiającego pobieranie do organizmu tlenu rozpuszczonego w wodzie.

Kandyra pasożytuje na skrzelach dużych ryb. Wpływa pod pokrywę skrzelową zaatakowanej ryby wykorzystując uchylenie pokrywy w czasie wypychania wody z komory skrzelowej, a następnie utwierdza się na łuku skrzelowym za pomocą licznych kolców skierowanych ostrzami do tyłu. Żywi się krwią przepływającą przez skrzela. Czas potrzebny na nasycenie się krwią waha się od 30-145 s. Poza okresem żerowania zagrzebuje się w piaszczystym dnie.

Krew (łac. sanguis, gr. αἷμα, haima) – płyn ustrojowy, który za pośrednictwem układu krążenia pełni funkcję transportową, oraz zapewnia komunikację pomiędzy poszczególnymi układami organizmu. Krew jest płynną tkanką łączną, krążącą w naczyniach krwionośnych (układ krwionośny zamknięty) lub w jamie ciała (układ krwionośny otwarty). W szerokiej definicji obejmuje krew obwodową i tkankę krwiotwórczą, a w wąskiej tylko tę pierwszą. Jako jedyna (wraz z limfą) występuje w stanie płynnym. Dziedzina medycyny zajmująca się krwią to hematologia.

Trichomycteridae – rodzina ryb sumokształtnych obejmująca ponad 150 gatunków niewielkich ryb o wydłużonym ciele, w tym kilka pasożytujących na skrzelach dużych ryb. Do najbardziej znanych należy kandyra (Vandellia cirrhosa).

Mity czy fakty?

Vandellia cirrhosa zyskała złą sławę ryby wpływającej do dróg moczowych ludzi zanurzonych w wodzie. Cieszy się szczególnie złą sławą wśród tubylców.

W publikacjach naukowych i popularnych, a także w mediach (m.in. Animal Planet) pojawiły się informacje o rybie, która jest jedynym kręgowcem-pasożytem człowieka. Encyclopaedia Britannica w haśle candiru umieściła zapis It is sometimes also parasitic to humans and has been known to enter the urethras of bathers and swimming animals.

Rodzina (łac. familia) – jedna z podstawowych kategorii systematycznych stosowanych w systematyce organizmów, niższa niż rząd (ordo), a wyższa niż rodzaj (genus). W kodeksach nomenklatury biologicznej nie określono kryteriów wydzielania rodzin, poza przyporządkowaniem: rodzina grupuje rodzaje, grupa rodzin tworzy rząd. W praktyce rodziny zwykle łączą grupy rodzajów różniące się morfologicznie od innych grup.

Dorzecze - zlewnia danej rzeki, czyli cały obszar, z którego wody powierzchniowe spływają do systemu określonej rzeki. Granicą dorzecza jest dział wodny, a jego punktem zamykającym - ujście do recypienta.

Zdarzają się przypadki, gdy kandyra wpływa do dróg moczowych dużych ssaków, w tym również ludzi oddających mocz w wodzie. Kierująca się pod prąd wypływającego moczu ryba dostaje się do cewki moczowej i wpada w pułapkę, z której nie ma możliwości wydostania się z powodu ostrych kolców. Ryba ginie, ale usunąć ją można wyłącznie operacyjnie.

Prawdopodobnie kandyrę przyciąga zapach mocznika zawartego w moczu i po jego strumieniu kierują się do otworu, tak jak to robią dostając się pod wieczko skrzelowe atakowanych ryb. Wydalana ze skrzeli woda zawiera niewielkie ilości mocznika. Zdarzenia takie są na tyle rzadkie, że traktowane są jako przypadkowe, a ryba nie pasożytuje w drogach moczowych, ponieważ ginie uduszona – z braku tlenu. Nie odnotowano również zgonów pacjentów zaatakowanych przez Vandellia cirrhosa.

Przypisy

Vandellia cirrhosa w: Integrated Taxonomic Information System (ang.)
Zdjęcie ryby zaatakowanej przez kandyrę – FishBase.org
Zuanon, J. and I. Sazima, 2004 Vampire catfishes seek the aorta not the jugular: candirus of the genus Vandellia (Trichomycteridae) feed on major gill arteries of host fishes. Aqua J. Ichthyol. Aquat. Biol. 8(1):31-36.
Włodzimierz Załachowski: Ryby. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1997. ISBN 83-01-12286-2.

Literatura

Herman, John B, "Candiru: Urinophilic catfish–Its gift to urology", Urology 1(3):265-267 (1973)

Gudger, EW, "Bookshelf browsing on the Alleged Penetration of the Human Urethra by an Amazonian Catfish Called Candiru", Americal Journal of Surgery 8(1): 170-188, 443-457 (1930).

Vinton, KW, Stickler, WH, "The Carnero, a fish parasite of man and possibly animals", Americal Journal of Surgery 54:511- (1941).

Linki zewnętrzne

Uhles, T. 2001. "Vandellia cirrhosa" (On-line), Animal Diversity Web (j. angielski)

Fishbase (j. angielski)

Le Candiru, poisson chat vampire du Brésil mythe ou réalité (j. francuski)

Jeden z udokumentowanych przypadków ataku candiru na człowieka

J. L. Breault Candiru: Amazonian parasitic catfish (j. angielski, format pdf}