Znaki kanji

Kanji (jap. 漢字, kanji, ; dosł. "znaki Hanów") – znaki logograficzne chińskiego pochodzenia, które wraz z sylabariuszami hiragana (ひらがな, 平仮名), katakana (カタカナ, 片仮名), cyframi arabskimi oraz alfabetem łacińskim stanowią element pisma japońskiego.

Informacje ogólne

Znaki kanji są logogramami, co oznacza, że nie reprezentują pozbawionego znaczenia dźwięku, jak np. alfabety, lecz słowa lub morfemy (najmniejsze cząstki języka posiadające znaczenie). Rozróżnienie to jest dość istotne – istnienie osobnego znaku dla każdego słowa byłoby skrajnie niepraktyczne ze względu na olbrzymią liczbę wymaganych w takiej sytuacji znaków. Przykładowo, słowo „ogień” zapisuje się znakiem „火”, ale już słowo „samolot” nie posiada w japońskim piśmie osobnego znaku, lecz wymaga do zapisu trzech: „飛行機”. Znaki te reprezentują odpowiednio morfemy „latać, skakać”, „iść, jechać” oraz „maszyna”.

Mimo iż znaki te zostały sprowadzone do Japonii z Chin i często mówi się o nich jako o „znakach chińskich”, to ze względu na rozbieżności w ich używaniu w językach japońskim i chińskim pojęcie kanji należy rozumieć jako „chińskie znaki w zastosowaniu do zapisu języka japońskiego”. Te rozbieżności to na przykład różnice znaczeniowe między niektórymi znakami, liczba wykorzystywanych znaków (w Japonii znacznie mniej) oraz różnice w kształtach wynikające z przeprowadzonej w ChRL w latach 50. reformy pisma, która doprowadziła do powstania uproszczonego pisma chińskiego.

Pismo logograficzne, poza oczywistą trudnością polegającą na konieczności nauczenia się stosunkowo dużej (w porównaniu do alfabetu) liczby znaków, ma także zalety, do których należą większa szybkość czytania i zwięzłość zapisu, a także wbrew pozorom większa naturalność procesu czytania (dysleksja jest większym problemem w kulturach wykorzystujących pisma alfabetyczne). Dodatkowo, ze względu na liczne w japońskim homofony (słowa o identycznej wymowie, lecz innych znaczeniach), całkowita eliminacja kanji na rzecz zapisu fonetycznego nie wydaje się możliwa. Jednak tendencja taka jest współcześnie widoczna w piśmie – słowa mające odpowiedniki w kanji (zwłaszcza jeśli są one trudne) są często zapisywane kaną, gdzie nie wprowadza to dwuznaczności związanej z homofonami. W mowie potocznej zgaduje się zwykle odpowiednie słowo z kontekstu. W sytuacji gdy nie mogą się zrozumieć, Japończycy „piszą” czasem rozmówcy odpowiednie kanji palcem po własnej dłoni.

Mimo powszechnego przekonania, że Japończycy znają każdy z tysięcy znaków, w rzeczywistości taka sytuacja nie ma miejsca. Powszechna dostępność komputerów, słowników elektronicznych, telefonów komórkowych ze słownikami i coraz rzadsza konieczność (poza szkołą) pisania ręcznie spowodowały, że bardzo często ludzie w Japonii (szczególnie młodzi) mimo swobodnego czytania mają problemy z pisaniem znaków (zwłaszcza niektórych rzadziej spotykanych) i często korzystają z pomocy słownika nawet przy pisaniu prostego listu.

Liczba znaków

Uznany słownik Daikanwa jiten ocenia liczbę stworzonych znaków na około 50.000, lecz większość z nich nie jest w powszechnym użyciu nawet w Chinach, gdyż np. oznaczają nazwy miejscowe, zwierząt i roślin.

Japońska administracja ustaliła oficjalną listę podstawowych kanji, tzw. zestaw jōyō, który zawiera 2136 znaków (wcześniej takim standardem był zestaw tōyō – 1850 znaków). Odpowiada on zakresowi przekazywanemu uczniom do zakończenia szkoły średniej i stanowi zgrubny wyznacznik piśmienności. Innym oficjalnym zestawem jest jinmei, zawierający dodatkowe 285 znaków, które mogą być wykorzystywane w imionach i nazwiskach. Teoretycznie znakom spoza jōyō powinien towarzyszyć w tekstach nadpis furigana wyjaśniający ich odczyt, ale nie jest to zawsze przestrzegane. Do swobodnego czytania książek wymagana jest znajomość w sumie nieco ponad 3000 znaków, co jest normą dla przeciętnie wykształconego dorosłego. W tekstach specjalistycznych mogą się pojawiać dodatkowe, przez co liczba wszystkich wykorzystywanych w Japonii znaków to około 6000. Bardzo niewielu Japończyków zna je wszystkie. Ich znajomość jest podstawą do zdania egzaminu Kanji kentei na najwyższym poziomie.

W praktyce około 500 najpopularniejszych kanji stanowi 80% używanych znaków, zaś około 1600 stanowi 99%.

Odczyty

Większość kanji czyta się na dwa sposoby (ale także często więcej):

Dualizm w odczytach jest wynikiem historii wprowadzania znaków pisma chińskiego do zapisu języka japońskiego. Początkowo znaki te były w japońskim używane tylko ze względu na ich wartość fonetyczną (patrz: man'yōgana), do zapisu dźwięków, zaś ich znaczenie było pomijane. Z czasem znaki zaczęły być używane zgodnie z ich ideą – znaki niosą ze sobą nie tylko dźwięk, ale i znaczenie. W tym czasie Japończycy nadali im odczyty odpowiadające ich własnemu językowi (dzisiejsze kunyomi). Jednak wywodzące się z chińskiego odczyty onyomi muszą istnieć ze względu na liczne w japońskim zapożyczenia z chińskiego. Czytanie ich zgodnie z japońskim odczytem nie miałoby sensu (wyobraźmy sobie w języku polskim zapożyczenie z hiszpańskiego słowa parasol i wymawianie go przeciw-słońce) i brzmiałoby bardzo niezręcznie (odczyty kun- są zwykle wielosylabowe, on- najczęściej składają się z krótkiego dźwięku).

Mimo istnienia licznych wyjątków (nazwiska, nazwy miejsc, inne słowa z różnych względów historycznych) zwykle odczytu wywodzącego się z języka chińskiego używa się do czytania słów składających się z co najmniej dwóch znaków kanji. Przykładowo, znak „少” (mało, niewiele) służy razem z odpowiednią końcówką kana do zapisu rdzennie japońskich słów „少し” (sukoshi – trochę) oraz „少ない” (sukunai – niewystarczający, za mało). Znak „女” (kobieta) ma także dwa czysto japońskie odczyty, z których ważniejszy jest onna – czyli po prostu „kobieta” (słowo to jest zapisywane samym kanji, bez końcówki w kanie). Zestawione razem te znaki przyjmują swoje sino-japońskie odczyty, czyli odpowiednio shō i jo. Słowo „少女” czytamy zatem shōjo (しょうじょ), co znaczy „młoda dziewczyna”.

Występuje często sytuacja, gdy jakieś pojęcie można opisać różnymi słowami, jednym o etymologii japońskiej, innym zapożyczonym z chińskiego. W takiej sytuacji to drugie dla Japończyków ma zwykle brzmienie bardziej „intelektualne” – podobnie jak w kulturze europejskiej słowa zapożyczone np. z łaciny.

Należy tu jeszcze wyjaśnić stopień powiązania odczytów on- z językiem chińskim. Ponieważ język ten ma całkowicie różną od japońskiego, skomplikowaną fonologię i jest językiem tonalnym, to odczyt on- jest tylko pewnym przybliżeniem dźwięku języka chińskiego. Japoński system dźwiękowy jest bardzo prosty, dlatego Japończycy mają problemy z wymawianiem słów z większości języków obcych – szczególne problemy sprawiają im zbitki spółgłoskowe. Liczne w japońskim zapożyczenia (gairaigo) z angielskiego i w mniejszym stopniu z innych języków są dlatego bardzo zniekształcone w stosunku do oryginału. Spojrzenie na te zniekształcenia daje pewne pojęcie jak odległe mogą być odczyty on- od odczytu języka chińskiego. Porównajmy angielskie słowa z ich wymową w japońskim: milk – miruku, hamburger – hambagaa, light – raito.

Istnienie więcej niż jednego odczytu on- dla jednego znaku należy tłumaczyć faktem, że był on importowany niezależnie kilkakrotnie z różnymi słowami z różnych regionów Chin, gdzie znaki te miały odmienne spospoby odczytywania.

W językach chińskich zwykle znak ma tylko jeden odczyt.