Kanon rzymski - jedna z najstarszych modlitw eucharystycznych w chrześcijaństwie. Praktycznie od VI do XX wieku, w niezmienionym brzmieniu jest sprawowana w Kościele katolickim łacińskiego obrządku. W nowym mszale rytu rzymskiego, opublikowanym po soborze watykańskim II kanon ma nazwę Pierwsza modlitwa eucharystyczna i jest jedną z kilku modlitw eucharystycznych. W mszale Piusa V wydanym po soborze trydenckim w 1570 i poprawionym przez Jana XXIII w 1962 był jedyną modlitwą eucharystyczną.

Historia

Kształt kanonu rzymskiego, w jakim dotrwał do naszych czasów z wyjątkiem kilku drugorzędnych szczegółów, ostatecznie uformowany został w VI w. wraz z papieżem Grzegorzem Wielkim.

Żadna z części i modlitw Kanonu rzymskiego nie przejawia jakiegokolwiek pokrewieństwa z modlitwą eucharystyczną Hipolita rzymskiego z III w., którą niektórzy autorzy uznają za wczesną liturgię rzymską. Powołując się na ten argument, A. Baumstarck uznał, że skoro kanon rzymski jest tak różny od modlitwy Hipolita - jest on owocem radykalnej reorganizacji, przeobrażenia i uzupełnienia o przypadkowe elementy, które zrujnowały pierwotną jedność i harmonię pierwotnej liturgii. Tezę tę poprali tacy liturgiści, jak W. Frere, A. Jungmann i Th. Klausner.

Według L. Bouyera, teza o przepracowaniu modlitwy Hipolita jest pozbawiona racji z wielu względów. Pierwszym argumentem przeciw jest to, iż Hipolit był w osobistym konflikcie z papieżami - a więc eucharystia, którą opisuje w swej Tradycji apostolskiej jest alternatywną wobec używanej w jego czasie w Rzymie. Wobec tej ostatniej w prologu wyraża swą dezaprobatę, podobnie jak czynił to wobec innych dziedzin życia i nauczania Kościoła rzymskiego. L. Bouyer wskazuje że nie ma żadnych świadectw ani zewnętrznych, ani w samym tekście, które by wskazywały na tak radykalne zastąpienie jednej liturgii eucharystii drugą. Ponadto istnieje świadectwo liturgii św. Ambrożego z Mediolanu z IV w. zawarte w jego katechezach mistagogalnych do katechumenów O sakramentach, który przytacza środkową część kanonu, będącą prawie identyczną do tej, którą znał papież Grzegorz Wielki w VI wieku. Można zatem stwierdzić, że kanon rzymski był w takiej czy innej formie modlitwą kościoła w Rzymie kilka wieków przed papieżem Grzegorzem. Pewne ślady mogą wskazywać na związki z liturgią Egiptu, konkretnie Kościoła aleksandryjskiego. Według niektórych, liturgię tę można wywodzić ze środowiska Piotra Apostoła i jego towarzysza Marka Ewangelisty. Według tradycji, to właśnie w jego rodzinnym domu odbyła się Ostatnia Wieczerza. A potwierdzeniem mogą być słowa w kanonie mówiące, że Jezus wziął ten przesławny kielich - z rozumieniem, że chodzi konkretnie o kielich użyty przez Jezusa i przechowywany ze czcią przez rodzinę św. Marka, a obecnie znajdujący się w Walencji i nazywany świętym Graalem. Kielich ten uczcił papież Benedykt XVI w czasie odwiedzin tego miasta w lipcu 2006 r..