Kaplica biskupa Piotra Tomickiego na Wawelu

Kaplica bpa Tomickiego pw. św. Tomasza Kantuaryjskiego – jedna z 19 kaplic okalających katedrę wawelską.

Wzniesiona przez Berecciego w 1530 r. na miejscu gotyckiej dla bpa Piotra Tomickiego, podkanclerzego koronnego, męża stanu (zm. 1535). Berecci jest zapewne również autorem autorem wykonanego z piaskowca i marmuru nagrobka Tomickiego (1532-1535) przy ścianie północnej. Dolna część ołtarza jest renesansowa, z herbem biskupa, górna klasycystyczna, z obrazem Hołdu Trzech króli z I poł. XVI w. jak i podobnie datowana płaskorzeźba Boga Ojca. W wejściu, z XVII-wiecznym portalem, renesansowa krata z brązu odlana w warsztacie Hansa Vischera (pierwotnie w kaplicy Maciejowskiego).

Herb (nazwa przyjęta z niem. Erbe) – znak rozpoznawczo-bojowy, wywodzący się z symboliki heroicznej lub znaków własnościowych, od XII w. ustalany według ścisłych reguł heraldycznych, pełniący funkcję wyróżnika osoby stanu rycerskiego, później szlacheckiego, także rodziny, rodu, organizacji kościelnej, mieszczańskiej bądź cechu rzemieślniczego, korporacji, miasta, jednostki podziału terytorialnego lub państwa.

Kaplica (łac. cappa zdrobniale capella kapliczka) – niewielka chrześcijańska budowla sakralna, wolno stojąca lub połączona z większym obiektem architektonicznym; wydzielone pomieszczenie z ołtarzem lub boczna część kościoła tworząca odrębną całość, w której znajduje się ołtarz.

W roku 1535 złożono w kaplicy zwłoki biskupa pod okazałym nagrobkiem wykonanym w ostatnich latach jego życia. Mauzoleum bpa Tomickiego powstało na zrębie istniejącej od drugiej połowy XIV w. gotyckiej kaplicy św. Tomasza Kantabryjskiego. Usytuowane przy południowej części wschodniego ramienia ambitu katedry, wbudowane zostało między Kaplicę Mariacką a wysunięte ku wschodowi wieloboczne zamknięcie kaplicy Ożarowskiego. Położenie takie, podobnie jak w przypadku Kaplicy Zygmuntowskiej, wyznaczyło z góry niewielkie rozmiary kaplicy, a jej wysokość uwarunkowana była zapewne pierwotnymi wysokościami obu sąsiednich kaplic oraz ambitu katedry.

Kraków – i pod względem powierzchni. Jedno z najstarszych miast Polski, o ponad tysiącletniej historii. Kraków posiada wartościowe zabytki architektury, działa w nim wiele instytucji i placówek kulturalnych.

Portal – architektoniczne, ozdobne obramienie drzwi wejściowych w kościołach, pałacach, ratuszach, bogatszych kamienicach, czasami także drzwi wewnętrznych.

W 1900 r. kardynał Jan Puzyna ufundował srebrną trumienkę, zawierającą relikwie błogosławionego Wincentego Kadłubka – bpa krakowskiego, którą zaprojektował Stanisław Barabasz. W 1975 r. do okna wstawiono witraż projektu Tadeusza Wojciechowskiego.

Opis kaplicy

Kaplica Tomickiego to kopułowa budowla grobowa. Jest to najprostsza odmiana centralnej budowli na rzucie kwadratu, nakryta kopułą bez bębna. Ściany wnętrza pozbawione są podziałów architektonicznych, jedynie kamienne gzymsy wydzielają niską strefę przejściową między prostopadłościanem części dolnej a czaszą kopuły. Budowę kaplicy rozpoczął Berrecci na polecenie Piotra Tomickiego. Zaprzyjaźniony z królem humanista i uczony przeznaczył kaplicę na swoje mauzoleum.

Kaplica Mariacka na Wawelu zwana także Kaplicą Mansjonarzy, Kaplicą Cyborialną lub Kaplicą Batorego – kaplica pw. Narodzenia NP Marii, znajdująca się w katedrze na Wawelu w Krakowie.

Nagrobek Piotra Tomickiego znajduje się w kaplicy biskupa Piotra Tomickiego na Wawelu. Wykonany został przez Bartłomieja Berrecci ok. 1524-26 – 1530 r.

Wewnątrz układ kompozycyjny na ścianie wschodniej wyznaczają symetrycznie rozmieszczone otwory okienne. Berrecci rezygnując z bębna zmuszony był wprowadzić okna w kondygnacji dolnej, tym bardziej, że kaplica stanęła w miejscu dość cienistym, pomiędzy katedrą a pałacem. Dwa duże, wydłużone, półkoliście zamknięte otwory okienne znalazły się bezpośrednio pod gzymsem, dosunięte ku skrajom ściany tak, aby pozostało między nimi miejsce na ołtarz. Trzecie, okrągłe okno umieszczone zostało pośrodku ściany tarczowej.

Klasycyzm (z łac. classicus – doskonały, pierwszorzędny, wzorowy, wyuczony) – styl w muzyce, sztuce, literaturze oraz architekturze odwołujący się do kultury starożytnych Rzymian, Greków oraz Żydów. Styl ten nawiązywał głównie do antyku. W Europie tzw. "powrót do źródeł" (klasycznych) pojawił się już w renesansie - jako odrodzeniu kultury wielkiego Rzymu. Jako styl dominujący epoki wpływał na kształt innych nurtów kulturowych okresu jak Barok, Rokoko, Manieryzm. Trwał do końca wieku XVIII, w niektórych krajach do lat 30. następnego stulecia, a nawet dłużej. Zmodyfikowany klasycyzm przeradzał się czasem w eklektyzm końca XIX wieku. Klasycyzm jako styl panował w epoce oświecenia. Najpełniejszy rozkwit klasycyzmu nastąpił w I poł. XVIII wieku. W dziedzinie literatury swoisty kres klasycyzmu przyniosła walka klasyków z romantykami.

Stanisław Barabasz (ur. 7 maja 1857 w Bochni, zm. 23 października 1949 w Zakopanem) – architekt, malarz, nestor polskiego narciarstwa, pedagog i myśliwy – autor wielu artykułów o tematyce łowieckiej.

Jednolitość tej charakterystycznej kompozycji, która odtąd będzie naśladowana, podkreślają jednakowo opracowane kamienne obramienia wszystkich okien, zdobione plecionką z rozetkami, powtórzone również w elewacji zewnętrznej. Okna w ścianie ołtarzowej zachwiały równowagę centralnego układu: wnętrze podporządkowane zostało w ten sposób osi podłużnej.

Jan Maurycy Paweł Puzyna książę herbu Oginiec (ur. 13 września 1842 w Gwoźdźcu, zm. 8 września 1911 w Krakowie), kardynał, sufragan lwowski, biskup krakowski.

Marmur (z gr. μάρμαρος marmaros) – skała metamorficzna powstała z przeobrażenia wapieni, rzadziej dolomitów. Składa się głównie z krystalicznego kalcytu lub dolomitu (marmur dolomitowy). Niewielka część geologów definiuje jako marmur wyłącznie skały węglanowe przeobrażone w warunkach głębokiego metamorfizmu strefy kata (temperatury 500-700 st. C, wysokie ciśnienie), skały przeobrażone w strefach niższego metamorfizmu (epi i mezo) nazywając wapieniem krystalicznym. Przeważnie jednak terminu "wapień krystaliczny" używa się w przypadku skał metamorficznych jako synonimu marmuru dla każdej skały węglanowej poddanej metamorfizmowi.

Pozostałe elementy architektoniczne wystroju kaplicy są nieliczne: skromny portal w ścianie południowej prowadzący do niewielkiej zakrystii, wielkie tarcze z herbami biskupa na pendentywach oraz pilasterki i sześć uskrzydlonych główek aniołków wewnątrz latarni. Z pierwotnego wyposażenia oprócz nagrobka zachowały się jedynie części dawnego ołtarza: kamienna mensa z dwiema konsolami i herbem biskupa, obraz Pokłonu Trzech Króli pośrodku oraz płaskorzeźba Trójcy Świętej w zwieńczeniu.

Brązy – stopy miedzi z cyną lub innymi metalami i ewentualnie innymi pierwiastkami, w których zawartość miedzi zawiera się w granicach 80-90% wagowych. Wyjątkiem są stopy miedzi i cynku, które noszą nazwę mosiądzów. Składy brązów specyfikuje Polska Norma PN-xx/H-87050.

Mistrz Wincenty, zwany Kadłubkiem (ur. po – zm. 8 marca 1223 w Jędrzejowie) – polski kronikarz, dziejopisarz, kancelista i kapelan nadworny Kazimierza II Sprawiedliwego, najpierw prepozyt kolegiaty pw. Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Sandomierzu, a następnie biskup krakowski w latach 1208-1218, beatyfikowany w 1764 przez papieża Klemensa XIII. Jest autorem Kroniki polskiej. To obecny patron diecezji sandomierskiej.

Pierwotnie kaplica była bogatsza w treści artystyczne. Polichromia pokrywała gładkie dziś płaszczyzny ścian i kopułę. Jej czaszę zdobiły malowane kasetony z rozetami. Otwory okienne wypełniono witrażami. Wyposażenia dopełniały drewniane stalle, świeczniki i dywany.

Ubóstwo obecnego wyposażenia nie daje też w pełni pojęcia o pierwotnym programie treściowym kaplicy Tomickiego.Kasetonowa kopuła podtrzymywana przez żagielki z herbowymi tarczami symbolizowała niebo. Element heraldyczny był zresztą w kaplicy bardzo silnie uwydatniony: herby znalazły się ponadto na wejściowej kracie, nagrobku, witrażach, mensie ołtarza. Wstawiennictwo Marii zapewniała kaplicy jej postać na obrazie ołtarzowym. Ołtarz znalazł się na wprost arkady wejściowej, a nagrobek nie mógł być z nim powiązany wspólną osią. Za to najważniejsza pod względem liturgicznym ściana podkreślona też oknami, została zdecydowanie wyróżniona i kultowa funkcja wnętrza wysunęła się na plan pierwszy.

Piotr Tomicki inne formy nazwiska: Tomicius, Tomiczki, herbu Łodzia (ur. 1464 w Tomicach, zm. 29 października 1535 w Krakowie) – biskup przemyski, poznański i krakowski, podkanclerzy koronny, sekretarz królewski, humanista-mecenas, mówca i dyplomata.

Biskup (łac. episcopus z gr. ἐπίσκοπος episkopos: nadzorca, opiekun) - w Kościołach chrześcijańskich duchowny o najwyższych święceniach, urząd kościelny.

Nagrobek Piotra Tomickiego

Osobny artykuł: Nagrobek Piotra Tomickiego.

Nagrobek Piotra Tomickiego powstał ok. 1531-1533 r. Obramienie architektoniczne nagrobka Tomickiego tworzy pośrodku prostokątną wnękę, w której dolnej części, na wysuniętym ku przodowi sarkofagu, spoczywa postać zmarłego. Postać bpa Tomickiego wykonana z czerwonego marmuru węgierskiego, spoczywa na sarkofagu, który ozdobiono florenckim motywem unoszących się puttów, które podtrzymują herb zmarłego. Postać pogrążona jest w spokojnym śnie podkreślonym gestem dłoni wspierającej głowę i swobodnym układem ciała.

Pendentyw (żagielek) – element narożny w postaci sklepienia o kształcie trójkąta sferycznego. Umożliwia przejście z planu kwadratu do koła, na którym opiera się kopuła. Pendentyw stosowany był w architekturze bizantyjskiej, rozpowszechnił się na Rusi. Był stosowany w renesansie, początkowo we Włoszech, później w całej Europie.

Bazylika archikatedralna św. Stanisława i św. Wacława w Krakowie – kościół katedralny, położony na Wzgórzu Wawelskim stanowiący własność archidiecezji krakowskiej. Miejsce koronacji królów Polski oraz spoczywania ich szczątków. Pochowani są tutaj między innymi św. Stanisław ze Szczepanowa i inni biskupi krakowscy aż po czasy współczesne, prawie wszyscy królowie od Władysława I Łokietka do Stanisława Leszczyńskiego (łącznie 17 królów wliczając Jadwigę i Annę Jagiellonkę) i członkowie rodzin królewskich oraz wodzowie, przywódcy polityczni i wieszcze narodowi.

Bibliografia

Kazimierz Kuczman, Wzgórze Wawelskie: Przewodnik; [Państwowe Zbiory Sztuki na Wawelu, Ministerstwo Kultury i Sztuki, Zarząd Muzeów i Ochrony Zabytków], Kraków 1988, wyd. drugie.

Jerzy Miziołek, Biskup i magowie. W sprawie "Hołdu Trzech Króli" w kaplicy Tomickiego, w: Dariusz Nowacki (red.), Katedra krakowska w czasach nowożytnych (XVI-XVIII w.), Kraków 1999, s. 33-47, il. 1-14 [1]

J. Łoziński, Grobowe kaplice kopułowe w Polsce, W-wa 1973