Kapnikarea - Polski Serwis Naukowy

Kapnikarea

Kapnikarea (gr. Καπνικαρέα), Kościół Panagia Kapnikarea (gr. Εκκλησία της Παναγίας Καπνικαρέας) – jeden z najstarszych kościołów w Atenach, w Grecji. Jest świątynią w stylu bizantyjskim, na planie krzyża wpisanego.

Historia

Kościół został wybudowany prawdopodobnie w połowie XI wieku. Powstał na miejscu wcześniejszej świątyni, poświęconej pogańskiej bogini, prawdopodobnie Atenie lub Demeter. Tradycja przypisuje jednak założenie świątyni cesarzowej Irenie, która władała imperium bizantyjskim w latach 792-802. Po wzniesieniu kościoła dodano, przylegającą od strony północnej, kaplicę św. Barbary. Z tego samego okresu pochodzi egzonateks dobudowany po zachodniej stronie bryły kościoła. Portyk z kolumnami dodano w XII wieku.

Język grecki albo greka — język indoeuropejski z grupy helleńskiej, w starożytności ważny język basenu Morza Śródziemnego. W cywilizacji Zachodu zaadaptowany obok łaciny jako język terminologii naukowej, wywarł wpływ na wszystkie współczesne języki europejskie, a także część pozaeuropejskich i starożytnych. Od X wieku p.n.e. zapisywany jest alfabetem greckim. Obecnie, jako język nowogrecki, pełni funkcję języka urzędowego w Grecji i Cyprze. Jest też jednym z języków oficjalnych Unii Europejskiej. Po grecku mówi współcześnie około 15 milionów ludzi.

Demeter (także Demetra, gr. Δημήτηρ Dēmētēr, łac. Ceres) – w mitologii greckiej bogini płodności Ziemi, urodzaju, ziemi uprawnej, zbóż, rolnictwa. Jej córką jest Kora.

W czasie powstania greckiego świątynia została poważnie uszkodzona. W 1834 roku, gdy otwarto ulicę Ermou, planowano zburzyć bizantyjską świątynię. Ocalała dzięki interwencji króla Ludwika Bawarskiego. Po 1841 roku świątynia służyła jako Biblioteka Narodowa. W 1863 kościołowi znów zagroziły plany urbanistów, ale przeciwstawił im się biskup Aten.

Fryz – środkowy, poziomy człon belkowania z reguły leżący między architrawem i gzymsem. Bardzo często zdobiony płaskorzeźbami, był jednym z najbardziej ozdobnych elementów antycznych świątyń.

Kaplica (łac. cappa zdrobniale capella kapliczka) – niewielka chrześcijańska budowla sakralna, wolno stojąca lub połączona z większym obiektem architektonicznym; wydzielone pomieszczenie z ołtarzem lub boczna część kościoła tworząca odrębną całość, w której znajduje się ołtarz.

Na przełomie XIX i XX wieku w kościele przeprowadzono prace rekonstrukcyjne. Mozaiki nad wejściem do świątyni dodano w 1936 roku. Malowidła ścienne pochodzą z 1942 roku. Kopuła została odbudowana w latach 50. XX wieku przez Uniwersytet Ateński. Zbudowana na obrzeżach Plaki świątynia znajduje się obecnie w centrum Aten. Otacza ją współczesna zabudowa o charakterze handlowo-usługowym.

Starożytność – okres w historii Bliskiego Wschodu, Europy i Afryki Północnej obejmujący dzieje tych regionów od powstania pierwszych cywilizacji do politycznego upadku cesarstwa zachodniorzymskiego w 476 roku[1].

Herakles (gr. Ἡρακλῆς Heraklēs, Ἡρακλές Heraklés, łac. Heracles, Hercules) – jeden z herosów w mitologii greckiej, syn Zeusa i śmiertelniczki Alkmeny. W mitologii rzymskiej utożsamiany z Herkulesem. Znany był z wielkiej siły, męstwa, zapaśnictwa i umiejętności wojennych, zwłaszcza celnego strzelania z łuku. Lubiany przez Zeusa i Atenę, był prześladowany przez zazdrosną Herę.

Plan kościoła

Architektura

Kościół został zbudowany na planie krzyża wpisanego z trzyczęściowym narteksem, którego środkowa część jest wyższa od dwóch bocznych. Kopuła stanowi najbardziej charakterystyczny i najlepiej zachowany przykład typu ateńskiego. Głównym budulcem wykorzystanym przy wznoszeniu świątyni był marmur. Jedynie do budowy kopuły wykorzystano cegły.

Grecja (gr. Ελλάδα Elláda, IPA: [e̞ˈlaða] lub Ελλάς Ellás, IPA: [e̞ˈlas], tr. Yunanistan), Republika Grecka (Ελληνική Δημοκρατία Ellinikí Dimokratía, IPA: [e̞ˌliniˈci ðimo̞kraˈtiˌa]) – kraj w południowo-wschodniej części Europy, położony na krańcu Półwyspu Bałkańskiego. Graniczy z Albanią, Republiką Macedonii i Bułgarią na północy oraz z Turcją na wschodzie. Ma dostęp do czterech mórz: Morza Egejskiego, Morza Kreteńskiego na wschodzie, Morza Jońskiego na zachodzie oraz Morza Śródziemnego od południa.

Krzyż (etymologicznie z łac. crux) – znak, kształt lub przedmiot w postaci dwóch linii przecinających się, na ogół pod kątem prostym (†). Jest jednym z najstarszych symboli ludzkości znanym w większości starożytnych religii. Niemal w każdym zakątku ziemi odkryto przedmioty związane z tym znakiem. Zazwyczaj wiązano go z jakąś formą kultu sił przyrody (ogień, słońce, życie). Jest też używany jako element herbu.

Dolną część ścian zbudowano z pozbawionych zdobień, surowych bloków kamiennych. Górną ich część pokrywają płaskorzeźby z czasów starożytnej Grecji, Rzymu, wczesnego chrześcijaństwa i Bizancjum. Starożytne płyty z wyrytymi scenami tworzą fryz obiegający całą bryłę kościoła. Płaskorzeźby cechują się dużą różnorodnością tematów. Na ścianach świątyni znajdują się reliefy przedstawiające amfory panatenajskie wręczane jako trofea dla zwycięzców igrzysk oraz zwycięstwa armii rzymskiej. Są wśród nich przedstawienia z IX i X wieku wykorzystujące wschodnie motywy roślinne (np. drzewo życia), zwierzęce (np. sfinksy), geometryczne oraz ukazujące tradycje ludowe. Ocalał również gzyms z IV w.p.n.e. przedstawiający uroczystości starożytnych Aten m.in. Heraklesa z Hebe. Chrześcijanie, pragnąc schrystianizować pogańskie płaskorzeźby, dodali symbol krzyża na wielu z nich.

Wojna o niepodległość Grecji (1821-1832) - wojna narodowo-wyzwoleńcza toczona przez Greków przeciw Turkom. Ostatecznie, dzięki poparciu Francji, Wielkiej Brytanii i Rosji Grecja uzyskała niepodległość w roku 1832. Każdy z krajów pomagających Grecji miał w tym swój cel. Anglia chciała mieć lepszy dostęp do swoich ziem w Afryce i lepszy dostęp do południowej części Europy. Ponadto interwencja brytyjska była okazją do osłabienia Egiptu, którego sułtan brał udział w wojnie przeciw Grecji od 1825 roku. Nadmierny wzrost potęgi Egiptu mógłby zagrozić brytyjskim posiadłościom w Indiach. Rosji chodziło również o osłabienie Turcji, którą mocarstwa europejskie- Wielka Brytania i Francja - uważały za przeciwwagę dla Rosji na Bałkanach. W walkach o niepodległość Grecji brali również udział Polacy (tak jak wielu europejskich arystokratów i ludzi kultury doby romantyzmu).

Irena, Irene Sarantapechaina, gr. Ειρήνη Σαρανταπήχαινα, Irena z Aten, gr. Ειρήνη η Αθηναία) (ur. ok. 752 w Atenach, zm. 9 sierpnia 803 w Lesbos), cesarzowa bizantyńska (797-802), żona Leona IV, święta Kościoła katolickiego i prawosławnego.

Marmurowa przegroda ołtarzowa jest kopią przegrody z klasztoru Kaissariani. Kopuła świątyni wspiera się na czterech starożytnych kolumnach z czasów rzymskich. Freski, wśród których wyróżnia się Matka Boska z Dzieciątkiem, pochodzą z okresu XIX-wiecznej odbudowy kościoła.

Pochodzenie nazwy

Pochodzenie nazwy Kapnikarea pozostaje do dziś niepewne. Według niektórych źródeł pochodzi ona od fundatora, "poborcy podymnego" (Kapnikareas). W czasach bizantyjskich pobierano od właścicieli domów podatek od palenisk (Kapnikon). W starszych źródłach można jednak odnaleźć inne formy nazwy świątyni m.in. Kamoucharea, która wywodzi się od słowa kamoucha oznaczającego luksusową tkaninę. Kościół nazywano również świątynią księżniczki, co wiąże się z legendą o ufundowaniu kościoła przez cesarzową Irenę.

Marmur (z gr. μάρμαρος marmaros) – skała metamorficzna powstała z przeobrażenia wapieni, rzadziej dolomitów. Składa się głównie z krystalicznego kalcytu lub dolomitu (marmur dolomitowy). Niewielka część geologów definiuje jako marmur wyłącznie skały węglanowe przeobrażone w warunkach głębokiego metamorfizmu strefy kata (temperatury 500-700 st. C, wysokie ciśnienie), skały przeobrażone w strefach niższego metamorfizmu (epi i mezo) nazywając wapieniem krystalicznym. Przeważnie jednak terminu "wapień krystaliczny" używa się w przypadku skał metamorficznych jako synonimu marmuru dla każdej skały węglanowej poddanej metamorfizmowi.

Ściana - w budownictwie przegroda (najczęściej pionowa), oddzielająca środowisko zewnętrzne od wewnętrznego lub dzieląca przestrzeń wewnątrz budynku. Może być elementem konstrukcyjnym.