Kapusta - Polski Serwis Naukowy

Rzepak – morfologia

Diagram kwiatowy

Liście kapusty warzywnej

Brassica oleracea var. acephala

Kalarepa

Porównianie genomów niektórych gatunków kapusty

Kapusta (Brassica L.) – rodzaj roślin zielnych z rodziny kapustowatych. Należy do niego 38 gatunków roślin, które w stanie dzikim występują na obszarze od Morza Śródziemnego po obszary Azji o umiarkowanym klimacie. Liczne gatunki, mieszańce, odmiany i kultywary są uprawiane na tym obszarze, ale również w wielu innych regionach świata. Gatunkiem typowym jest Brassica oleracea L..

Kapusta czarna, kapusta gorczyca, gorczyca czarna (Brassica nigra, syn. Sinapis nigra L.) – gatunek roślin jednorocznych z rodziny kapustowatych. Pochodzi prawdopodobnie z południowowschodniego rejonu Morza Śródziemnego, ale uprawiana jest niemal w całej Europie, Azji, Ameryce i Afryce. W Polsce spotyka się ją często w stanie zdziczałym (antropofit). Obecnie zaliczana do rodzaju kapusta (Brassica), w starszych systematykach figuruje jako gatunek rodzaju gorczyca (Sinapis).

Kapusta warzywna lub kapusta ogrodowa (Brassica oleracea L.) – gatunek roślin z rodziny kapustowatych. Jej forma dzika (brzoskiew) rośnie w basenie morza Śródziemnego i Europie Zachodniej po wschodnie wybrzeże Wielkiej Brytanii i Helgoland. Wywodzi się z niej szereg odmian hodowanych, które wskutek selekcji wyraźnie się od siebie różnią. Znane są przykłady hodowli już od czasów starożytnych. Obecnie uprawiana na całym świecie w strefach klimatu umiarkowanego i podzwrotnikowego.

Morfologia i biologia

Rośliny jednoroczne, dwuletnie i podkrzewy . Kwiaty promieniste, 4-płatkowe, drobne, barwy żółtej lub białej. Owocem jest łuszczyna. W tkankach w większości części roślin zazwyczaj występuje olejek gorczyczny o ostrym smaku.

Według botaników przed kilku tysiącami lat, gdy ludzie zaczęli uprawiać niektóre gatunki kapusty, doszło do spontanicznego skrzyżowania się kilku gatunków, w wyniku czego powstały dwie duże grupy mieszańców; pierwsza z nich określana jest jako kapusta warzywna (Brassica oleracea), druga to kapusta właściwa (Brassica rapa).

Owoc (łac. fructus) - w znaczeniu botanicznym występujący u okrytozalążkowych organ powstający z zalążni słupka i ewentualnie dna kwiatowego zawierający w swym wnętrzu nasiona, osłaniający je i ułatwiający rozsiewanie.

Kapusta sitowata (Brassica juncea (L.) Czern., nazywana także kapustą sarepską lub gorczycą sarepską - gatunek rośliny jednorocznej należący do rodziny kapustowate. W stanie naturalnym występuje w południowo-wschodniej Azji i w Europie Wschodniej. Jest rośliną uprawianą, czasami dziczeje (ergazjofigofit). Status gatunku we florze Polski: kenofit

Systematyka

Synonimy

Brassicaria Pomel, Guenthera Andrz. Pozycja systematyczna wg APweb (aktualizowany system system APG III z 2009)

Należy do rodziny kapustowatych (Brassicaceae), rzędu kapustowców (Brassicales), kladu różowych (rosids) w obrębie okrytonasiennych (Magnoliophyta ). Pozycja rodzaju w systemie Reveala (1993-1999)

Gromada okrytonasienne (Magnoliophyta Cronquist), podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal, klasa Rosopsida Batsch, podklasa ukęślowe (Dilleniidae Takht. ex Reveal & Tahkt.), nadrząd Capparanae Reveal, rząd kaparowce (Capparales Hutch.), podrząd Capparineae Engl., rodzina kapustowate (Brassicaceae Burnett), podrodzina Brassicoideae Prantl, plemię Brassiceae DC., podplemię Brassicinae Sond. in Harv., rodzaj kapusta (Brassica L.).

Półkrzew, podkrzew (łac. suffrutex) – rośliny będące formą przejściową między krzewami a roślinami zielnymi. Tylko dolną część pędu jest zdrewniała, górna natomiast jest zielna. Są to najczęściej rośliny wieloletnie – zielna część pędu w zimie obumiera, ale dolna zdrewniała jest wieloletnia. Na wiosnę odtwarza się z niej część zielna. W miarę starzenia się rośliny część zdrewniała jest coraz większa. Do półkrzewów należą m.in. psianka słodkogórz, lawenda lekarska, posłonek rozesłany, niektóre gatunki macierzanki. Ze względu na sposób przetrwania pąków według klasyfikacji Raunankiaera, półkrzewy są przeważnie chamefitami. U niektórych półkrzewów na zdrewniałych pędach występują zimozielone liście, u innych liście opadają na zimę.

Rośliny pastewne - rośliny uprawiane w czystym siewie lub mieszankach na paszę, odznaczające się stosunkowo dużą masą otrzymywaną z jednostki powierzchni oraz korzystnym ze względów odżywczych składem chemicznym.

Gatunki

W systematyce kapusty istnieje wielkie zagmatwanie. W różnych klasyfikacjach te same taksony są uważane za odmiany, podgatunki lub gatunki i mają różne nazewnictwo. Według najnowszych ustaleń (2010 r.) przeprowadzonych przez botaników Germplasm Resources Information Network, skupionych w towarzystwie The Multinational Brassica Genome Project w obrębie rodzaju Brassica wyróżnia się 38 gatunków:

Narys kwiatowy, diagram kwiatowy - graficzne, schematyczne przedstawienie budowy określonego typu kwiatu w rzucie poprzecznym, gdzie odpowiednimi symbolami zaznacza się jego symetrię, a na poszczególnych kołach jego elementy (działki kielicha, płatki korony, pręciki) oraz schemat przekroju poprzecznego przez zalążnię ze zilustrowanym umiejscowieniem zalążków, przegród i komór. Dodatkowo zawiera symboliczne przedstawienie osi kwiatostanu (w postaci czarnej kropki nad narysem) i przysadki kwiatu (pod kwiatem).

Łuszczyna (siliqua) - rodzaj suchego, pękającego owocu. Typ owocu charakterystyczny dla rodziny kapustowatych (Brassicaceae). Owoc długi, suchy, podzielony błoniastą przegrodą na dwie komory. Każda z komór powstaje z odrębnego owocolistka. Owocnia jest skórzasta, niezróżnicowana morfologicznie. Owoc pęka wzdłuż przegrody. Przyjmuje się, że długość łuszczyny przekracza przynajmniej dwukrotnie jej szerokość.

Brassica assyriaca Mouterde

Brassica aucheri Boiss.

Brassica balearica Pers.

Brassica barrelieri (L.) Janka

Brassica bourgeaui (Webb ex Christ) Kuntze

Brassica cadmea O. E. Schulz

Brassica carinata A. Braun

Brassica cretica Lam. – kapusta kreteńska

Brassica deflexa Boiss.

Brassica deserti Danin & Hedge

Brassica desnottesii Emb. & Maire

Brassica dimorpha Coss. & Durieu

Brassica drepanensis (Caruel) Damanti

Brassica elongata Ehrh. – kapusta chrzanolistna

Brassica fruticulosa Cirillo

Brassica gravinae Ten.

Brassica ×harmsiana O. E. Schulz

Brassica hilarionis Post

Brassica incana Ten.

Brassica insularis Moris

Brassica juncea (L.) Czern. – kapusta sitowata

Brassica macrocarpa Guss.

Brassica maurorum Durieu

Brassica montana Pourr.

Brassica napus L. – kapusta rzepak

Brassica nigra (L.) W. D. J. Koch – kapusta czarna

Brassica nivalis Boiss. & Heldr.

Brassica oleracea L. – kapusta warzywna

Brassica oxyrrhina (Coss.) Willk.

Brassica procumbens (Poir.) O. E. Schulz

Brassica rapa L. – kapusta właściwa

Brassica repanda (Willd.) DC.

Brassica rupestris Raf. – kapusta skalna

Brassica ruvo L. H. Bailey

Brassica souliei (Batt.) Batt.

Brassica spinescens Pomel

Brassica tournefortii Gouan

Brassica villosa Biv.

Zastosowanie

Warzywa – wiele spośród uprawianych gatunków, mieszańców i odmian to rośliny jadalne uprawiane na całym niemal świecie.

Niektóre odmiany (rzepak) są uprawiane dla nasion, z których wytwarza się olej jadalny i biodiesel.

Niektóre gatunki i odmiany są uprawiane jako rośliny paszowe.

Kwiaciarstwo – niektóre kultywaru o ozdobnych liściach używane są w kwiaciarstwie.

Etymologia

Nazwa kapusta trafiła do polszczyzny jako zapożyczenie z łaciny, od słowa caputium (główka).

Gatunek (łac. species) – termin stosowany w biologii w różnych znaczeniach, zależnie od kontekstu, w jakim występuje. Najczęściej pod pojęciem gatunku rozumie się:

Roślina dwuletnia, roślina dwuroczna (ang. biennial, łac. biennis) - roślina potrzebująca do odbycia cyklu rozwojowego dwóch okresów wegetacyjnych. Podczas pierwszego roku wytwarzana jest rozeta liści asymilujących oraz organy spichrzowe (zmodyfikowane korzenie i pędy). W drugim roku wydawane są pędy kwiatowe i nasiona, po czym roślina zamiera.

Ciekawostki

kapusta, podobnie jak wiele innych rzeczowników, funkcjonuje również jako polskie nazwisko (zob. np. Janusz Kapusta),

w dawnej Polsce, doły do przechowywania kapusty w zimie, nazywano skłabunami.

Przypisy

↑ Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-05-13].
↑ Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2010-10-15].
Index Nominum Genericorum. [dostęp 2009-01-22].
↑ Geoff Burnie i inni: Botanica. Rośliny ogrodowe. Könemann, 2005. ISBN 3-8331-1916-0.
Crescent Bloom: Systematyka rodzaju Brassica (ang.). The Compleat Botanica. [dostęp 2009-01-22].
Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2010-10-27].
Jerzy Ciechanowicz: Medea i czereśnie. Rozmowy o starożytności. Warszawa: Oficyna Wydawnicza Volumen/Wydawnictwo Krąg, 1994, s. 97. ISBN 83-85199-23-3.