Karakol - Polski Serwis Naukowy

Karakol (franc. caracole) - taktyka walki jazdy w drugiej połowie XVI i do połowy XVII wieku.

Rozwój broni palnej doprowadził do zmniejszenia znaczenia kawalerii w zachodnioeuropejskich armiach XVI wieku. Jej udział liczbowy spadł w połowie wieku do 1/10 liczebności armii polowych. Atak ciężkiej jazdy, uformowanej w tradycyjnym, luźnym szyku uderzeniowym, prowadzony kłusem, nie mógł doprowadzić do przełamania czworoboków uzbrojonej w arkebuzy, muszkiety i piki piechoty. W kawalerii zaczęły dominować lżej uzbrojone oddziały (rajtaria, arkebuzerzy), których głównym narzędziem walki była broń palna. Taktyka walki jazdy upodobniła się do stosowanego przez piechotę kontrmarszu. Nowy sposób walki polegał na ostrzale z broni palnej. W tym celu jazda podjeżdżała w kilkunastoszeregowym szyku jak najbliżej nieprzyjaciela. Trzy pierwsze luźno rozstawione szeregi oddawały strzał z pistoletu (puffer) z jednej ręki, po czym kawalerzyści obracali się w miejscu i oddawali strzał z drugiej ręki (żołnierze z drugiego i trzeciego szeregu strzelali pomiędzy lukami). Następnie wycofywały się, a w ich miejsce wchodziły następne trzy szeregi. Ten sposób walki, z wieloma wariantami, nazwany został karakolem, od francuskiego słowa oznaczającego spiralę, serpentynę.

Pistolet (fr.) - krótka, ręczna broń palna do walki (zarówno ataku jak i obrony) na niewielką odległość (do 50 m) a także do wymuszania posłuszeństwa na polu walki. Charakteryzuje się krótką lufą, małymi gabarytami i chwytem (rękojeścią) przystosowanym do strzelania z jednej ręki. Podstawową grupę stanowią pistolety wojskowe. Wyróżnia się także pistolety policyjne, kieszonkowe, sportowe, sygnałowe i inne. Masa pistoletu wojskowego nie przekracza na ogół 1 kg, długość lufy - 125 mm, długość całkowita - 220 mm, szybkostrzelność praktyczna - 25-40 strz/min. Kaliber broni waha się w granicach 4,6 mm - 12,7 mm. Najczęściej stosowany jest kaliber 9 mm.

Kontrmarsz - jest to technika wojenna polegająca na kolejnym oddawaniu salw przez poszczególne szeregi żołnierzy - ci którzy oddali strzał wycofywali się na tył kolumny w celu ponownego załadowania broni (zapewnienie ciągłości ognia). Kontrmarsz był stosowany przez piechotę. Zbliżona do kontrmarszu technika stosowana przez kawalerię nosi nazwę karakolu.

Obok klasycznej postaci karakolu istniały liczne jego odmiany. Najczęściej stosowano jeszcze trzy, mianowicie karakol prosty, tzw. ślimak, oraz karakol protestancki.

Karakol prosty stanowił kawaleryjską odmianę kontrmarszu stosowanego przez piechotę. Oddział podjeżdżał jak najbliżej przeciwnika, po czym pierwszy szereg oddawał strzały w podobny sposób, jak przy klasycznym karakolu i wycofywał się na tył formacji. Wówczas strzały oddawał drugi szereg itd.

Język Québec oraz Ontario, Nouveau-Brunswick, – ok. 8 mln osób. Ok. 201 milionów używa francuskiego na całym świecie jako języka głównego (oszacowanie z r. 2009 wg Organisation mondiale de la Francophonie) a 72 miliony jako drugiego języka codziennego (w tym krajach Maghrebu). Wiele z tych osób mieszka w krajach, gdzie francuski jest jednym z języków urzędowych bądź powszechnie używanych (54 kraje). Paradoksalnie, w Algierii, Maroku, i Tunezji, gdzie nie ma statusu języka urzędowego jest bardziej rozpowszechniony niż w wielu krajach Czarnej Afryki, gdzie jest jedynym językiem urzędowym i używa go 96 milionów ludzi.

Broń palna - broń miotająca pociski energią gazów powstałych ze spalania ładunku miotającego. W zależności od rodzaju zastosowanego układu miotającego, dzieli się ona na broń lufową i broń rakietową.

Ślimak stosowany był chętnie przez arkebuzerów, a także przez polskie chorągwie kozackie na początku XVII w. Był podobny do karakolu prostego, lecz strzelano nie szeregami, ale rzędami. Skrajny rząd (najczęściej lewy) ruszał w kierunku przeciwnika, w jego pobliżu wykonywał zwrot w prawo, oddawał strzał (czasem po kolejnym zwrocie drugi) i objeżdżając własny oddział dookoła wracał na swoje miejsce.

Cwał - najszybsza odmiana chodu końskiego; występują 4 uderzenia kopyt w takcie - każda noga konia jest stawiana w kolejności - lewa tylna, prawa tylna, lewa przednia, prawa przednia.

Arkebuzer (fr. arquebusier) – jeździec uzbrojony w broń palną – arkebuz. Formacje arkebuzerów występowały w wojskach XVI i XVII-wiecznych. Arkebuzerami są także nazywani muszkieterzy uzbrojeni w arkebuzy.

Połączeniem uproszczonego ślimaka z prostym karakolem był tzw. karakol protestancki. Polegał on na tym, że cała formacja zbliżała się do przeciwnika. Po zatrzymaniu pierwszy rząd wykonywał zwrot i oddawał strzał (zwykle tylko jeden). Potem pierwszy rząd zwracał się ponownie frontem do nieprzyjaciela, a cały oddział zakręcał w lewo, przejeżdżając swoją prawą flanką przed frontem nieprzyjaciela. Wówczas strzelał prawy rząd. Manewr można było na tym zakończyć, lecz niekiedy po drugiej salwie kontynuowano go, tak aby obrócić oddział lewą flanką do frontu przeciwnika i aby lewy rząd również mógł oddać strzał. Zaletą tej metody było to, że manewr mogli wykonać nawet słabo wyszkoleni żołnierze. Natomiast miał też on poważną wadę, jaką było defilowanie całego oddziału bokiem do frontu przeciwnika i wystawianie się na jego uderzenie na białą broń.
Wojna trzydziestoletnia – konflikt trwający od 23 maja 1618 do 24 października 1648 pomiędzy protestanckimi państwami Rzeszy niemieckiej wspieranymi przez inne państwa europejskie (takie jak Szwecja, Dania, Republika Zjednoczonych Prowincji, Francja) a katolicką dynastią Habsburgów. Mimo że wojna spowodowana była przyczynami natury religijnej, jednym z powodów jej długotrwałości stało się również dążenie mocarstw europejskich do osłabienia potęgi Habsburgów.

Arkebuz (spotykano również nazwy: arkabuz, harkabuz, harkebuz) – dawna broń strzelecka używana od trzeciego dziesięciolecia XV do początku XVII wieku. Była to długa ręczna broń palna gładkolufowa (od XVI wieku również gwintowana)kalibru około 10-20 mm, pierwotnie zaopatrzona w zamek lontowy (arkebuzów z takimi zamkami używali konkwistadorzy hiszpańscy na początku XVI wieku). Od I połowy XVI wieku stosowano także zamek kołowy.

Istotą walki było maksymalne wykorzystanie ognia broni palnej, utworzenie wyłomu w szeregach nieprzyjaciela i pogłębienie go przy pomocy ataku na broń białą. Liczebność jazdy w armiach wzrosła do prawie połowy stanów liczbowych.
Ten sposób walki uległ zmianie pod wpływem porażek doznawanych w bitwach z jazdą polską, szczególnie husarią, stosującą taktykę impetycznej szarży przeprowadzanej galopem i cwałem. W latach dwudziestych XVII w. Gustaw Adolf dokonał w armii szwedzkiej zmiany taktyki walki kawalerii na bardziej dynamiczną, co było jednym z powodów zwycięstw szwedzkich w wojnie trzydziestoletniej. Za jego przykładem poszli dowódcy innych armii zachodnioeuropejskich.
Kłus - chód dwutaktowy konia (również osła, zebry i innych koniowatych). Kolejność stawiania kończyn: równocześnie tylna lewa i przednia prawa, równocześnie tylna prawa i przednia lewa. Dzikie konie często go używają.

Mikołaj Abramowicz albo też Abrahamowicz herbu Jastrzębiec odmienny (zm. 1651) – wojewoda trocki od 1647 i mścisławski od 1643, generał artylerii litewskiej. Jeden z wyróżniających się wojskowych swego czasu i dyplomata.

Skuteczny sposób współdziałania rajtarskiego karakolu z husarską szarżą zastosowali Polacy w bitwie pod Gniewem w 1626 r. Atak husarii na piechotę szwedzką (po kilku niepowodzeniach) powiódł się, gdy został połączony z wykonanym jednocześnie przez rajtarów Mikołaja Abrahamowicza swego rodzaju karakolem. Dla jego przeprowadzenia polski dowódca, prowadzący swych rajtarów w drugim rzucie, wykorzystał przerwę w ugrupowaniu husarii. Galopem zrównał się z husarią (jeszcze nierozpędzoną), wykonał pojedynczy napad ogniowy na piechotę (po krótkim zwrocie w prawo), po czym ponownie korzystając z przerwy między husarzami ukrył się za nimi. Ponieważ piechota oczekiwała z otwarciem ognia na uderzenie husarii, nie przeciwdziałała akcji rajtarów. Poniesione przez piechotę straty i efekt psychologiczny karakolu znacznie ułatwiły husarii skuteczne uderzenie.
Husaria – polska jazda narodowego autoramentu [1], znana z wielu zwycięstw formacja kawaleryjska Rzeczypospolitej, obecna na polach bitew od początków XVI do połowy XVIII wieku. Była wykorzystywana do przełamywania sił nieprzyjaciela poprzez zadawanie rozstrzygających uderzeń w postaci szarż, które w najważniejszym okresie jej istnienia kończyły się zazwyczaj zwycięstwami.

Bitwa pod Gniewem rozegrała się w dniach 22 września-1 października 1626 roku pomiędzy siłami Rzeczypospolitej i Szwecji. Armią polską dowodził król Polski Zygmunt III Waza, zaś armią szwedzką – król Szwecji Gustaw Adolf. Zwycięstwo w bitwie odnieśli Szwedzi. Bitwa ta jednocześnie była drugą w historii porażką husarii.

Wcześniej, w trakcie tej samej bitwy, Abrahamowicz także wykonał ze swoimi rajtarami karakol (w starciu ze szwedzką rajtarią). I ten manewr był przeprowadzony niestandardowo. Mianowicie po oddaniu dwóch salw pistoletowych jego żołnierze nie wycofali się, lecz od razu uderzyli na białą broń, skutecznie rozbijając Szwedów.
Muszkiet – gładkolufowa broń palna długa, z zamkiem lontowym, ładowana od wylotu lufy czyli odprzodowo, kalibru od 17 do 25 milimetrów. Pojawił się na polach bitew w początkach XVI wieku w armiach włoskich i hiszpańskich (pierwsze wzmianka pochodzi z roku 1512 z Rawenny), następnie rozpowszechnił się w całej Europie. Maksymalna donośność muszkietu wynosiła około 300 m, a szybkostrzelność zmieniała się wraz z postępem technologicznym od 1 strzału na 12 minut do 1 strzału na 2 minuty pod koniec XVII wieku[potrzebne źródło]. Ze względu na wagę broni, podczas strzału żołnierz często opierał broń na podpórce w kształcie widełek zwanej forkietem. Żołnierze, których główną bronią był muszkiet, nosili nazwę muszkieterów.

Kozacy, dawniej też Kazacy (ros. Каза́ки Kazaky, ukr. Коза́ки Kozaky z tatarskiego Kazak) – nazwa odnosząca się do grupy ludności o charakterze wieloetnicznym z dominującym substratem ruskim, zamieszkującej stepy położone na południe od księstw ruskich, określająca później także rodzaj osadnictwa wojskowego na zasiedlanych pogranicznych ziemiach Rosji i Rzeczypospolitej.

Wybrana literatura

Witold Biernacki - Biała Góra 1620, Gdańsk 2006, ISBN 83-89929-90-2

Włodzimierz Kwaśniewicz - Leksykon dawnej broni palnej, Dom Wydawniczy BELLONA, Warszawa 2004.

Paweł Skworoda - Hammerstein 1627, Warszawa 2006, ISBN 83-11-10324-0