Karawela - Polski Serwis Naukowy

Brazylijska karawela "Espirito Santo"

Karawela – w XV-XVII wieku oznaczała jednopokładowy, dwu- lub trójmasztowy żaglowiec o wysokich nadbudówkach (tzw. kasztel) na dziobie i rufie. Karawela była zwykle uzbrojona w kilka ciężkich dział oraz mniejsze działka (na ogół 4-6 dział). Wyporność karaweli wynosiła najczęściej około 250 łasztów. Załoga liczyła około 50 ludzi. Ze względu na swą szybkość, stateczność oraz bezpieczeństwo karawele umożliwiały dłuższe podróże morskie, co uczyniło je przydatnymi do wypraw odkrywczych. Floty wojenne Hiszpanii i Portugalii używały karawel na ogół do celów rozpoznawczych.

Barka - rodzaj statku o płaskim dnie, służącego do transportu ładunków w żegludze śródlądowej. Barki są najczęściej pozbawione własnego napędu i poruszają się pchane przez niewielkie jednostki zwane pchaczami.

Język grecki albo greka — język indoeuropejski z grupy helleńskiej, w starożytności ważny język basenu Morza Śródziemnego. W cywilizacji Zachodu zaadaptowany obok łaciny jako język terminologii naukowej, wywarł wpływ na wszystkie współczesne języki europejskie, a także część pozaeuropejskich i starożytnych. Od X wieku p.n.e. zapisywany jest alfabetem greckim. Obecnie, jako język nowogrecki, pełni funkcję języka urzędowego w Grecji i Cyprze. Jest też jednym z języków oficjalnych Unii Europejskiej. Po grecku mówi współcześnie około 15 milionów ludzi.

Początkowo, aż do XV wieku, Europejczycy byli ograniczeni do przybrzeżnej żeglugi kabotażowej przy użyciu prostych w konstrukcji barek lub galer, wywodzących się ze starożytności wiosłowo-żaglowych śródziemnomorskich statków transportowych o wyporności 50-200 ton. W XII wieku pojawiły się nefy, w XIII wieku kogi, a nieco później holki. Były to statki prymitywne z jednym prostokątnym żaglem rejowym, którego nie można było używać na południowych szerokościach geograficznych na oceanie, gdzie silne wiatry, płycizny i silne prądy uniemożliwiały ich wykorzystanie w poszukiwaniu drogi do Indii i Chin.

Ocean Atlantycki (Atlantyk) – drugi pod względem wielkości ocean na Ziemi pokrywający około jednej piątej jej powierzchni. Nazwa wywodzi się z mitologii greckiej i oznacza "Morze Atlasa".

Pinta – najszybszy z trzech statków podczas pierwszej wyprawy Krzysztofa Kolumba przez Ocean Atlantycki w 1492. Pierwszym człowiekiem, który zobaczył nowy świat był marynarz z Pinty Rodrigo de Triana 12 października 1492.

Pierwsze karawele zbudowane zostały około 1450 roku, w oparciu o istniejące konstrukcje portugalskich łodzi rybackich. Nazwę swą wzięły od łacińskiego słowa carabus i greckiego καραβος, które Arabowie, wymawiali jako qārib, a które odnosiło się do poszycia stykowego (karwelowego) stosowanego od wielu setek lat.

Żegluga – jedna z form komunikacji, transport wodny. Oznacza w szczególności przewóz statkami, w celach zarobkowych, pasażerów i ładunków, przez wody morskie lub śródlądowe.

Kasztel (z łac. castellum) – to wysoka, często kilkupokładowa nadbudówka na dawnych żaglowcach. Wyróżniano kasztele dziobowe i rufowe. Znajdowały się w nich pomieszczenia dla oficerów i stanowiska lekkich dział.

Karawela nosiła najczęściej ożaglowanie łacińskie (skośne) – tzw. caravela latina. Stosowano też ożaglowanie rejowe (prostokątne) – tzw. caravela redonda – albo kombinację obu tych typów, co zapewniało statkowi możliwość bardziej elastycznej adaptacji do warunków żeglugowych. Podstawową zaletą karaweli, ze względu na którą przypisuje się jej zrewolucjonizowanie europejskich podróży odkrywczych, była zdolność do żeglowania pod ostrym kątem do kierunku wiatru. Karawela zawdzięczała to zastosowaniu ożaglowania skośnego i profilowi kadłuba. Dzięki temu statek mógł halsować na wiatr (tzw. lawirowanie). Pozwalało to na podróże daleko na południe, wzdłuż zachodnich wybrzeży Afryki, gdzie okresowo dominują wiatry południowe, a więc niesprzyjające dla żeglujących z Europy statków. Krzysztof Kolumb wykorzystał w swojej pierwszej wyprawie dwie karawele: "Pinta" i "Niña" (po pierwszym etapie podróży, w czasie postoju, przerobiono ją na caravela redonda). Obie miały długość ok. 17 m.

Holk (lub hulk) to rodzaj dużego średniowiecznego żaglowca północnoeuropejskiego z ok. XIV - XVII w. Używany był do celów handlowych na Morzu Północnym i Bałtyku, początkowo obok mniejszej kogi, z której się wywodził. Początkowo jednomasztowy, następnie dwu- i trójmasztowy. Posiadał przedni i tylny kasztel (tylny w formie długiej nadbudówki), poszycie klepkowe łączone na zakład i ster zawiasowy. Trójmasztowe holki zwykle posiadały dwa maszty z ożaglowaniem rejowym i ostatni maszt z ożaglowaniem łacińskim.

Halsowanie - metoda poruszania się jednostką pływającą o napędzie żaglowym, w ogólnie pojętym kierunku, z którego wieje wiatr. Ponieważ nie ma możliwości, aby taką jednostką płynąć dokładnie wprost na wiatr, stosuje się manewr zastępczy zwany halsowaniem. Polega on na płynięciu zakosami - raz lewym, a raz prawym bajdewindem. Prawidłowo mówi się wtedy: lewym lub prawym halsem.

Zobacz hasło karawela w Wikisłowniku

Przypisy

André W. Sleeswyk: Carvel-planking and Carvel Ships in the North οf Europe, "Archaeonautica" 1988, nr 14, ss.223–228

Bibliografia

Marcin Kamler (red.): PWN Leksykon: Wojsko, wojna, broń. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2001. ISBN 83-01-13506-9.