Kardynał-protektor - Polski Serwis Naukowy

Kardynał-protektor – od XIII wieku jedna z funkcji w kurii rzymskiej sprawowana przez duchownego w randze kardynała. W przeszłości można było wyróżnić następujące kategorie kardynałów-protektorów:

protektorzy zakonów oraz poszczególnych wspólnot zakonnych, w tym także zakonów rycerskich dysponujących własnymi państwami (joannici, Krzyżacy),

protektorzy instytucji religijnych (sanktuaria, kościoły, fundacje, kolegia, szpitale itd.),

protektorzy monarchii katolickich (tzw. protektorzy koron),

protektorzy poszczególnych regionów i wspólnot lokalnych (głównie włoskich),

protektorzy wspólnot unickich (np. Ormian, Abisyńczyków itp.),

protektorzy tytularni królestw będących pod władzą protestantów (Anglia, Irlandia, Szkocja, Szwecja).

Kardynał-protektor był wyrazicielem interesów państw, wspólnot bądź instytucji, nad którymi sprawował protekcję, wobec Stolicy Apostolskiej. Jego kompetencje były zróżnicowane, począwszy od honorowego jedynie patronatu do praktycznie pełnej kontroli w przypadku niektórych instytucji. Do połowy XX wieku funkcje protektorskie nad krajami, zakonami czy innymi instytucjami należały do istotnych obszarów zadań członków Kolegium Kardynalskiego, jednak po Soborze Watykańskim II instytucja kardynała-protektora zanikła niemal całkowicie i obecnie istnieje w bardzo ograniczonym zakresie.

Zakon Braci Mniejszych (łac. Ordo Fratrum Minorum, pot. franciszkanie) – katolicka wspólnota zakonna z grupy zakonów żebrzących. Założona w 1209 przez św. Franciszka z Asyżu. Zakon ten w 1517 r. na mocy bulli Ite et vos ad vineam meam został podzielony na Zakon Braci Mniejszych zwanych Obserwantami, oraz Zakon Braci Mniejszych Konwentualnych. W 1619 r. pełną niezależność uzyskała trzecia gałąź: Zakon Braci Mniejszych Kapucynów. Wszystkie trzy zakony są oparte na tej samej regule, napisanej przez św. Franciszka i zatwierdzonej przez papieża Honoriusza III 29 listopada 1223 r. Posiadają wspólne dziedzictwo historyczne i duchowe. Różne konstytucje oraz przełożeni stanowią jednakże o ich odrębności prawnej.
Zakon krzyżacki – pełna nazwa brzmi: Zakon Szpitala Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie (Zakon Krzyżacki, Zakon Niemiecki, łac. Ordo fratrum domus hospitalis Sanctae Mariae Theutonicorum in Jerusalem, Ordo Teutonicus, OT, niem. Orden der Brüder vom Deutschen Haus Sankt Mariens in Jerusalem, Deutscher Orden, DO) – zakon rycerski, jeden z trzech największych, obok joannitów i templariuszy, które powstały na fali krucjat w XII wieku. Zakon na wiele setek lat opanował obszary późniejszych Prus Wschodnich oraz dzisiejszej Łotwy i Estonii tworząc z tych ziem Prusy Zakonne. Zakon podbił także niektóre ziemie Polski i Litwy.

Protektoraty zakonne

Kardynał Antonio Marcello Barberini (zm. 1646) był protektorem swego macierzystego zakonu kapucynów

Aleksander IV (1254–1261) przed wyborem na papieża był protektorem zakonu franciszkanów

Chronologicznie najstarsze są protektoraty wspólnot zakonnych, które pojawiły się w XIII stuleciu. Zakon franciszkanów niemal od samego początku swego istnienia miał oficjalnego protektora w kurii rzymskiej, a konstytucja zakonu z 1223 przyznawała mu miejsce w strukturach zakonnych wraz z określeniem kompetencji; pierwszym protektorem franciszkanów został kardynał Ugolino di Segni, późniejszy papież Grzegorz IX (1227–1241). Do końca XIII wieku swoich protektorów zyskały też zakony augustianów (kard. Riccardo Annibaldi w 1243), humiliatów (kard. Ottone de Tonengo w 1246), serwitów (kard. Guglielmo Fieschi w 1251), benedyktyńskie kongregacje kamedułów i wallombrozjan (kard. Ottaviano Ubaldini ok. 1256) i prawdopodobnie zakon cystersów (kard. Jan z Toledo). W XIV wieku swoich oficjalnych protektorów w kurii zyskali dominikanie (kard. Guillaume d'Aigrefeuille w 1373) oraz niektóre zakony rycerskie (Krzyżacy i joannici). Od XVI do początków XX wieku niemal wszystkie istniejące zakony miały kardynała-protektora. Istotnym wyjątkiem byli tu jednak jezuici oraz większość zakonów rycerskich.

Pietro Maria Borghese (ur. 1599 w Sienie, zm. 15 czerwca 1642 w Rzymie) – włoski kardynał. Był dalszym krewnym papieża Pawła V (1605-1621), jednak do Rzymu przybył dopiero po jego śmierci. 7 października 1624 papież Urban VIII mianował go kardynałem-diakonem. Nominacja ta miała charakter tzw. gestu rendere di capello. Zgodnie z obyczajem nowy papież na jednym ze swoich pierwszych konsystorzy w dowód wdzięczności powinien był obdarzyć purpurą kardynalską któregoś z krewnych papieża, od którego sam otrzymał nominację kardynalską. Ponieważ Urban VIII został mianowany kardynałem przez Pawła V z rodu Borghese, w ramach tego gestu zdecydował się mianować właśnie Pietra Marię.
Zygmunt Luksemburski (Luksemburczyk), (ur. 14 lub 15 lutego 1368 w Norymberdze, zm. 9 grudnia 1437 w Znojmie) – elektor (margrabia) brandenburski od 1378, król węgierski od 1387, niemiecki od 1411, książę Luksemburga od 1419, król włoski od 1431, cesarz rzymsko-niemiecki od 1433, król czeski od 1419 (objął władzę w 1436).

Kardynał Bessarion (zm. 1472), protektor franciszkanów, dominikanów i bazylianów

Prerogatywy kardynała-protektora różniły się w zależności od zakonu, jednak można wyznaczyć pewne ogólne ich ramy. Protektor miał na ogół prawo zwoływania i przewodniczenia kapitułom generalnym w Rzymie, bronił interesów danego zakonu na konsystorzach i podczas obrad kongregacji, zazwyczaj był też osobą zajmującą się w kurii kwestiami problemowymi dotyczącymi danego zakonu. Mógł też ingerować w przypadku wewnętrznych konfliktów w zakonie, na ogół konsultowano się z nim również przy tworzeniu bądź zmianach w regule zakonnej. Nie miał natomiast żadnej jurysdykcji nad władzami zakonnymi, w szczególności nie mógł ich powoływać ani odwoływać czy choćby ingerować bezpośrednio w ich wybór. Zasadniczo nie miał też prawa wykonywać w zakonie władzy przysługującej przełożonym zakonnym.

Grzegorz XI, (własciwie Pierre Roger de Beaufort), (ur. ok. 1329 w Maumont koło Limoges, zm. 27 marca 1378 w Rzymie), duchowny francuski, papież w okresie od 30 grudnia 1370.
Loreto – miejscowość i gmina w środkowych Włoszech, w regionie Marche, w prowincji Ankona, nad Adriatykiem. Według danych na rok 2010 gminę zamieszkiwało 12 325 osób przy gęstości zaludnienia 696,7 os./km².

Do objęcia funkcji protektora zakonu wymagana była nominacja papieska, jednak często kandydatura była zgłaszana przez władze zakonne.

Specyficzna była rola protektorów zakonów rycerskich mających własne państwa tj. joannitów i zakonu krzyżackiego. Pełnili oni funkcje zbliżone do protektorów koron, albowiem oprócz spraw stricte zakonnych bronili oni także ich politycznych interesów.

Protektorzy instytucji religijnych

Kardynał Scipione Borghese (zm. 1633) był protektorem m.in. Gwardii Szwajcarskiej, sanktuarium w Loreto oraz katolików obrządku ormiańskiego

Liczne klasztory, sanktuaria, kościoły, nawet pojedyncze kaplice, jak również hospicja, szpitale, kolegia, instytucje edukacyjne i charytatywne, bractwa itp., głównie z terenu Włoch, miały swoich kardynałów-protektorów. Odmiennie niż w przypadku zakonów, protektorzy ci z reguły mieli pełną jurysdykcję nad tymi instytucjami. Najsłynniejszym i najbardziej prestiżowym protektoratem tego rodzaju w XVI–XVII wieku był protektorat sanktuarium maryjnego w Loreto. Wśród instytucji oraz miejsc kultu mających w przeszłości swych protektorów można wymienić też m.in. Papieskie Kolegium Północnoamerykańskie, Gwardię Szwajcarską, rzymskie bractwo S. Girolamo della Carita, Bazylikę S. Maria Maggiore i wiele innych.

Karol Boromeusz OFS, wł. Carlo Borromeo (ur. 2 października 1538 w Aronie, zm. 3 listopada 1584) − włoski tercjarz franciszkański, kardynał, arcybiskup Mediolanu (1560-1584), święty Kościoła katolickiego.
Ekskluzywa (łac. exclusiva- "wykluczenie") - w Kościele katolickim procedura umożliwiająca zawetowanie wyniku konklawe i tym samym zablokowanie zwycięskiej kandydaturze drogi na tron papieski. Podstawę prawną ogłaszania ekskluzywy stanowiło Jus Exclusivæ ("prawo wykluczenia"). Nie wydaje się, aby było ono powiązane z średniowiecznym zwyczajem zatwierdzania wyboru papieża przez (przeważnie) cesarza bizantyjskiego bądź rzymsko-niemieckiego. Ekskluzywa stanowiła zwyczajowo uznawane przez Kościół prawo sprzeciwu katolickiego cesarza lub króla wobec werdyktu konklawe. Przysługiwało ono władcom Hiszpanii, Francji i Austrii. Monarcha miał prawo wskazać jednorazowo jednego spośród kandydatów, który tym samym tracił szansę na zostanie papieżem. Władca osobiście nie brał udziału w konklawe, więc weto mógł zgłosić tylko wyznaczony przez niego kardynał. Pod pojęciem ekskluzywy rozumiano uroczystą, na ogół pisemną deklarację o wykluczeniu danego kandydata.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)