Karlizm - Polski Serwis Naukowy

Flaga karlistów

Karlizm – zespół poglądów politycznych i społecznych, charakterystyczny dla Hiszpanii XIX i XX wieku. Karliści zmierzali do odtworzenia mocarstwowej Hiszpanii poprzez reformy konserwatywne, prokatolickie, decentralizacyjne, antyabsolutystyczne, antydemokratyczne i antyliberalne w duchu legitymistycznym. Program ten nie był do końca spójny, rodził się stopniowo, w opozycji do poczynań kolejnych postępowych rządów madryckich.

Nacjonalizm (z łac. natio – naród) - postawa społeczno-polityczna uznająca naród za najwyższe dobro w sferze polityki. Nacjonalizm uznaje sprawy własnego narodu za najważniejsze. Głosi solidarność wszystkich grup społecznych danego narodu.

Don Francisco Paulino Hermenegildo Teódulo Franco y Bahamonde Salgado Pardo, w skrócie Francisco Franco y Bahamonde (ur. 4 grudnia 1892 w Ferrol , zm. 20 listopada 1975 w Madrycie) – hiszpański dyktator i wojskowy. Przywódca antyrepublikańskiego przewrotu (1936-1939), szef państwa Hiszpanii (hiszp. Jefe del Estado Español, 1936-1975), regent Królestwa Hiszpanii (1947-1975), premier rządu, głównodowodzący sił zbrojnych i przewodniczący organizacji politycznej – Falangi ("FET y JONS", od 1958 "Ruch Narodowy"), tytułowany Wodzem Antykomunistycznej Krucjaty (El Caudillo de la Última Cruzada y de la Hispanidad, El Caudillo de la Guerra de Liberación contra el Comunismo y sus Cómplices).

Pierwotnie mianem karlistów określano zwolenników infanta Don Carlosa, hrabiego Molina, który – zgodnie z prawem salickim, którym do tego czasu posługiwali się hiszpańscy Burbonowie – powinien był w 1833 objąć tron Hiszpanii po śmierci swego brata Ferdynanda VII . Karlistów, reprezentujących kręgi katolickie i konserwatywne, ubiegli jednak zwolennicy reform, który doprowadzili do proklamowania królową trzyletniej Izabeli II.

Infant (tytuł męski), infantka, także infanta (tytuł kobiecy) (hiszp. i port. infante, z łac. infans "dziecko"), w Hiszpanii i Portugalii tytuł przysługujący dzieciom królewskim. Król mógł nadawać ten tytuł także dalszym członkom rodziny.

Alfonso Carlos Fernando José Juan Pío de Borbón y Austria-Este, książę San Jaime i Andegawenii (ur. 12 września 1849 w Londynie, zm. 29 września 1936 w Wiedniu), karlistowski pretendent do tronu Hiszpanii i legitymistyczny pretendent do tronu Francji, młodszy syn Don Juana, hrabiego Montizon (króla Hiszpanii "Jana III") i Marii Beatrycze Habsburg-Este, córki Franciszka IV, księcia Modeny.

Przez cały XIX wiek zwolennicy Karola oraz jego potomków podejmowali zbrojne powstania oraz toczyli walkę w sferze metapolitycznej. Przez ten czas skupiali wokół siebie środowiska tradycjonalistyczne, które sprzeciwiały się przekształceniu Hiszpanii w monarchię konstytucyjną, a następnie w republikę.

Katalonia (kat. Catalunya [kətəˈɫuɲə], hiszp. Cataluña, oksytański Catalonha) – wspólnota autonomiczna Hiszpanii. W szerszym znaczeniu – region geograficzny i kraina historyczna na Półwyspie Iberyjskim z ośrodkiem kulturalnym i administracyjnym w Barcelonie.

Don Carlos María Isidro Benito de Borbón y Borbón-Parme (Karol V - karlistowski pretendent do tronu Hiszpanii) - (ur. 29 marca 1788 roku w Aranjuez, zm. 10 marca 1855 roku w Trieście) - drugi syn (który nie zmarł w dzieciństwie) króla Karola IV i jego żony Marii Ludwiki Parmeńskiej. Pierwszy karlistowski pretendent do tronu Hiszpanii.

Podczas wojny domowej 1936–1939 karliści poparli gen. Franco, tworząc zmilitaryzowane formacje, zwane requetés (ochotnicy). Karlistowskie requetés stanowiły jedną z trzech najważniejszych formacji wojskowych frankistów, obok Falangi oraz jednostek czarnych muzułmanów z Maroka. Ponieważ gen. Franco obawiał się konfliktów między konserwatywnymi karlistami, a nacjonalistyczną Falangą, w 1937 roku przymusowo połączył obie organizacje, tworząc Hiszpańską Falangę Tradycjonalistyczną.

Legitymizm - koncepcja polityczna z początku XIX wieku, głosząca nienaruszalność praw dynastii panujących. Według tej koncepcji, władza królewska pochodzi od Boga, a nie od ludu. Sformułowana po raz pierwszy w 1814 roku przez Talleyranda, stanowiła nadrzędny cel obrad kongresu wiedeńskiego. W myśl tej doktryny wszyscy monarchowie obaleni przez Napoleona lub Rewolucję mieli powrócić na trony, jako że władcy nie mogą być usunięci przez poddanych. Na mocy tej zasady doszło między innymi do restauracji Burbonów: we Francji, Hiszpanii i Królestwie Obojga Sycylii.

Falanga (właściwie Falange Española) – ) organizacja polityczna od roku 1933. W latach 1937-1975 główna i jedyna legalna siła polityczna frankistowskiej Hiszpanii.

Karliści byli zrzeszeni w tzw. Comunion Tradicionalista (Wspólnota Tradycjonalistyczna). Partia posiadała w okresie wojny domowej wpływy głównie na terenach wiejskich północy Hiszpanii, szczególnie w prowincji Nawarra, wówczas jeszcze w połowie baskijskiej, a także w części Starej Kastylii i w Katalonii. Na południu grupowała głównie inteligencję z Andaluzji.

Hiszpańska wojna domowa – wojna domowa pomiędzy lewicowym rządem hiszpańskim i wspierającymi go siłami (republikanami), a prawicową opozycją (nacjonalistami, frankistami), jaka toczyła się w Hiszpanii w latach 1936–1939.

Alfons XIII (ur. 17 maja 1886 w Madrycie, zm. 28 lutego 1941 w Rzymie) – król Hiszpanii, syn (pogrobowiec) króla Alfonsa XII. Panował formalnie od urodzenia do 1931; obecny król Jan Karol I jest jego wnukiem.

Tradycyjnym nakryciem głowy karlistów był czerwony beret, którym często zastępowali hełm bojowy, pomimo, że stanowili wówczas dogodny i wyraźny cel dla przeciwnika. Hymnem karlistów jest pieśń Oriamendi, a hasłem przewodnim "Dios, Patria, Fueros, Rey" (Bóg, Ojczyzna, Prawa Lokalne, Król).

Nawarra (hiszp. Navarra, fr. Navarre, bask. Nafarroa) to kraina historyczna w zachodniej części Pirenejów na pograniczu Hiszpanii i Francji. Nawarra obejmuje część historycznego Kraju Basków. Pod zwierzchnictwem Nawarry znajdowała się niegdyś również część francuskiego departamentu Pyrénées-Atlantiques, obecnie znana jako Dolna Nawarra (fr. Basse-Navarre).

Tradycjonalistyczna Wspólnota Karlistowska (hiszp. Comunión Tradicionalista Carlista, CTC) – hiszpańskie skrajnie prawicowe ugrupowanie polityczne głoszące idee karlizmu.

W 1969 gen. Franco ostatecznie przywrócił w Hiszpanii monarchię, doprowadzając do powołania na tron Jana Karola I, który jednak nie reprezentował karlistowskiej linii dynastii Burbonów, gdyż ta wygasła po mieczu w 1936 ze śmiercią Dona Alfonsa Karola, po czym prawa karlistowskie przeszły, nie bez sprzeciwu innych pretendentów, na byłego króla Alfonsa XIII i jego potomków. Po śmierci gen. Franco karliści stracili jakiekolwiek wpływy polityczne. Pomimo tego do dziś nadal istnieje partia karlistowska – Comunión Tradicionalista Carlista.

Baskowie – naród zamieszkujący tereny na granicy Hiszpanii i Francji nad Zatoką Biskajską. W chwili obecnej żyje około 10 milionów Basków, z czego 2,3 miliona w Hiszpanii, około 285 tysięcy we Francji i kilka milionów na emigracji (głównie w Ameryce Łacińskiej).

Requetés – nazwa członków monarchistycznych milicji karlistowskich walczących w latach 1936-1939 w wojnie domowej w Hiszpanii po stronie gen. Francisco Franco

Zobacz też

Karlistowscy pretendenci do tronu Hiszpanii

Tradycjonalistyczna Wspólnota Karlistowska (1986)

Linki zewnętrzne

Karlizm w „Encyklopedii Białych Plam”

Dr Jacek Bartyzel: Karlizm.

http://www.requetes.com/ - strona o requetes (po hiszpańsku)

http://www.carlistas.es/ - strona Comunión Tradicionalista Carlista (po hiszpańsku)

Konserwatyzm (z łaciny conservare – zachowywać, dochować zmian), orientacja, która bazuje na hasłach obrony istniejącego porządku społeczno-gospodarczego oraz zachowywania i umacniania tradycyjnych wartości, takich jak: religia, naród, państwo, rodzina, hierarchia, autorytet, własność prywatna. Konserwatyści chcą obronić stary porządek ze względu na przekonanie o dewolucyjnym charakterze zmian społecznych. Konserwatyzm zrodził się na przełomie XVIII i XIX w., był próbą przeciwstawienia się racjonalistycznej myśli oświeceniowej. Nowoczesny konserwatyzm stanowił reakcję na wydarzenia Rewolucji francuskiej. Za twórcę podstaw ideologicznych nurtu uważany jest Edmund Burke. Jako idea polityczna termin ten po raz pierwszy użyty został w 1820 r. przez zwolennika restauracji dynastii Burbonów, François René de Chateaubriand (1768–1848), który wydawał pismo "Konserwatysta".

Monarchia konstytucyjna - forma władzy w państwie, gdzie jej zakres, zarówno dotyczący monarchy (władcy) jak i organów przedstawicielskich ludu (np. wybranych posłów), określana jest w konstytucji. Władca pełni tu zazwyczaj funkcję reprezentacyjną, niż faktycznie sprawuje rządy, choć dziewietnastowieczne monarchie konstytucyjne zazwyczaj dawały monarsze realną, choć ograniczoną władzę.