Karol V Mądry (ur. 21 stycznia 1338 w Vincennes, zm. 16 września 1380 w Beauté-sur-Marne) – regent w latach 1356-1360, a następnie król Francji w latach 1364–1380, z dynastii Walezjuszów. Syn Jana II Dobrego i Bonny Luksemburskiej.

Wczesne lata

Karol był najstarszym synem Jana II. W odróżnieniu od ojca oraz braci, był człowiekiem słabego zdrowia i postury. Posądzano go przez to o pochodzenie z nieprawego łoża. Jako jedyny z Walezjuszy nie myślał o karierze rycerskiej. Jednocześnie był niezwykle ambitny, inteligentny, wyrafinowany w gustach i przebiegły. W przeciwieństwie do rycerskiego w postępowaniu ojca, nie wahał się łamać danego słowa w interesie królestwa lub własnym. Interesował się naukami ścisłymi jak i literaturą. Usiłował rządzić według teorii politycznych opartych na arystotelizmie.

Gdy jego ojciec w 1350 został królem Francji, Karol został Delfinem Francji. Tytuł ten, pochodzący od hrabstwa Delfinatu, które kupił dziadek Karola, nosił jako pierwszy następca tronu w historii (później był już tradycyjnie przyznawany każdemu kolejnemu następcy tronu).

Wojna stuletnia: regencja Karola

Złoty frank Karola Mądrego z roku 1365.

Zobacz więcej w osobnym artykule: Wojna stuletnia.

Na panowanie ojca Karola przypadła kolejna faza wojny stuletniej. Anglicy wznowili niszczące najazdy po kilku latach przerwy wywołanej epidemią Czarnej Śmierci. Młody Karol brał udział w bitwie pod Poitiers, w której dowodzeni przez jego ojca, Jana Dobrego Francuzi ponieśli całkowitą klęskę. Król Jan wraz z najmłodszym synem - Filipem, dostali się do niewoli. Delfin uszedł z pola walki. Karol, jako następca tronu objął władzę na czas niewoli króla. Na jego barki spadł obowiązek ratowania kraju pogrążającego się w chaosie. Był to jeden z najcięższych okresów w historii Francji. Karol usiłował uzyskać środki na prowadzenie wojny i w tym celu zwoływał Stany Generalne. Reprezentacja stanów usiłowała wówczas przejąć ster rządów, wymuszając na delfinie przyjęcie tzw. "wielkiego ordonansu", który zobowiązywał władcę do cyklicznego zwoływania Stanów generalnych. Jednak podzielona reprezentacja społeczeństwa nie była w stanie efektywnie współdziałać i zrzuciła ciężar podatków przede wszystkim na warstwy najuboższe. Chłopi doprowadzeni do rozpaczy wciąż podwyższanymi podatkami wzniecili szereg powstań, zwanych żakerią (1358). Zbuntował się również lud Paryża, na czele którego stanął Stefan Marcel. Powstanie z trudem stłumiono, ale nie był to koniec kłopotów Delfina. Wykorzystując katastrofalną sytuację w kraju po koronę Francji chciał sięgnąć również król Nawarry, Karol II Zły, przedstawiciel linii d'Évreux, innej obok Walezjuszy, bocznej gałęzi Kapetyngów, o równych im prawach do tronu.

Najważniejszym wrogiem Karola był jednak król Anglii Edward III, także pretendujący do tronu Francji. Karol jeszcze w 1356 roku odnowił antyangielski sojusz ze zwolnionym z angielskiej niewoli królem Szkocji, Dawidem Bruce. Mimo to inicjatywa spoczywała po stronie Edwarda. Jan II zgodził się wówczas w Londynie podpisać traktat, w którym oddawał Edwardowi niemal pół Francji, z całym morskim wybrzeżem oraz wyznaczał gigantyczny okup za króla w wysokości 4 mln złotych talarów. Było to więcej niż mieli Plantageneci u szczytu swej potęgi - przed klęskami Jana bez Ziemi. Jednak Stany Generalne oraz Delfin Karol uznali ten traktat za niemożliwy do przyjęcia. Wówczas Edward obległ w 1359 roku Reims - miasto koronacyjne królów francuskich, celem odbycia koronacji. Nękany przez podjazdy i z powodu braków w zaopatrzeniu musiał jednak od miasta odstąpić. Nie powiódł mu się także atak na Paryż na początku kolejnego roku. Wkrótce potem podpisano więc bardziej kompromisowy traktat w Brétigny (8 maja 1360). Na jego mocy Anglia uzyskiwała tzw. Wielką Akwitanię (tereny między Loarą, Masywem Centralnym a Pirenejami) oraz miasto i okręg Calais, jako obszary suwerenne. Księciem Akwitanii został następca angielskiego tronu, Edward zwany Czarnym Księciem. Król Edward III w zamian zrzekał się pretensji do francuskiego tronu. Natomiast Jan miał zostać zwolniony po zapłaceniu pierwszej raty okupu, zmniejszonego do 3 milionów złotych talarów, oraz oddaniu jednego z jego synów, księcia Andegawenii - Ludwika jako zakładnika. Król Jan nie mogąc zebrać żądanej sumy z własnej woli powrócił do Anglii, spełniając swoje rycerskie słowo. Uczynił to wbrew opinii doradców i samego Karola i mimo ucieczki księcia Ludwika z niewoli. Wkrótce po przybyciu do Londynu zmarł (8 kwietnia 1364).

Pierwsze lata panowania: uzdrowienie sytuacji we Francji

Bitwa pod Cocherel.

Śmierć ojca wzmocniła pozycję Karola, który przystąpił energicznie do odbudowy kraju i umacniania swej pozycji. 19 maja 1364 koronował się w katedrze w Reims na króla Francji. Wojska królewskie pod Cocherel pokonały wreszcie awanturniczego króla Nawarry, Karola Złego, który sprzymierzył się z Anglikami i rościł sobie pretensje do dziedzictwa burgundzkiego. Król zmusił Nawarczyka do zamiany jego posiadłości położonych nad Sekwaną na inne, leżące dalej na południe. W ten sposób wzmocnił domenę królewską w sercu kraju. W tym czasie doszło do niekorzystnego dla Francji rozstrzygnięcia wojny o sukcesję bretońską. Popierany przez Francuzów kandydat do tronu bretońskiego, Karol de Blois poległ, ale dotychczasowy stronnik Anglików, Jan de Montfort złożył Karolowi hołd lenny z Bretanii.

Ufundowana przez Karola V kaplica w Saint-Germain-en-Laye.

Kolejnym problemem trapiącym Francję były tzw. kompanie. Były to pozostałości, zbędnych w czasie pokoju wojsk najemnych, które krążyły po kraju łupiąc go bezlitośnie. Karol część tych wojsk wcielił do zreorganizowanej, stałej armii królewskiej. Resztę natomiast zebrano w postaci Wielkiej Kompanii i wysłano pod wodzą Bertranda du Guesclin do Kastylii. Toczyła się tam wojna domowa, w której Karol Mądry poparł Henryka Trastamara przeciw prawowitemu królowi - Piotrowi Okrutnemu, popieranemu przez Anglików. Francja mogła wkrótce odetchnąć po odejściu niekarnych wojsk, natomiast Bertrandowi udało się po kilkuletniej wojnie (1366-1369) osadzić w Kastylii stronnika Francji. Król zreformował wówczas stosunki w armii, gdzie między innymi ustalono kolejność rang i postawiono na zawodowych żołnierzy. Miało to poważne znaczenie, gdyż to właśnie spory ambicjonalne między dowódcami poszczególnych oddziałów przyczyniły się poważnie do klęsk francuskich pod Crécy (1346) i 10 lat później, pod Poitiers.