Kartuzy (dodatkowa nazwa w j. kaszub. Kartuzë, niem. Karthaus) – miasto w woj. pomorskim, w powiecie kartuskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Kartuzy. Miasto leży nad czterema jeziorami zwanymi Kartuskimi. Są to: jezioro Karczemne, Klasztorne Duże, Klasztorne Małe i Mielenko. W Kartuzach krzyżują się drogi wojewódzkie: nr 211, nr 224 i nr 228.

Według danych z 31 grudnia 2009 roku miasto miało 14 951 mieszkańców.

Położenie

Według danych z 1 stycznia 2010 powierzchnia miasta wynosi 6,80 km².

Kartuzy leżą na Kaszubach, historycznie na Pomorzu Gdańskim.

W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. gdańskiego. Po 1999 Kartuzy leżą w województwie pomorskim i są stolicą powiatu kartuskiego.

Demografia

Toponimia

Historia

1800-1918

W 1818 wieś Kartuzy została stolicą powiatu. Znajdowały się tu wszystkie urzędy i instytucje, które znajdowały się w miastach powiatowych czyli: starostwo, sąd grodzki, więzienie, urząd skarbowy, powiatowa komenda policji, bank, urząd pocztowy oraz wiele innych. W 1886 Kartuzy uzyskały połączenie kolejowe z Pruszczem Gdańskim. W 1897 powstał w Kartuzach dworzec kolejowy. W 1901 Kartuzy uzyskały połączenie kolejowe z Kościerzyną. W 1904 wybudowano w Kartuzach parowozownie i wieżę ciśnień. W 1905 przedłużono linię kolejową Pruszcz - Kartuzy do Lęborka. W 1910 po ukończeniu elektrowni w Rutkach na Radunii zelektryfikowano Kartuzy.

1918-1923

W 1918 po odzyskaniu przez Polskę niepodległości trwała delimitacja granic na Pomorzu. Wojsko polskie wkroczyło do Kartuz 8 lutego 1920. W 1920 Kartuzy stały się stolicą powiatu kartuskiego graniczącego z powiatami wejherowskim i kościerskim oraz z Niemcami i Wolnym Miastem Gdańsk. Kartuzy wówczas mimo, że były stolicą powiatu nie miały praw miejskich. W 1920 utworzono w Kartuzach Powiatową Komendę Policji Państwowej. W latach 1920-1923 wielu Niemców opuściło Kartuzy. Ludność niemiecka wcześniej mimo, że stanowiła mniejszość to była elitą finansową i edukacyjną powiatu. W 1921 po wybudowaniu linii Gdynia-Kokoszki (obecnie Linia kolejowa nr 235 na odcinku Gdańsk Osowa-Gdynia Główna linia została przebudowana) Kartuzy zyskały połączenie kolejowe z Gdynią. Podczas wojny celnej między Polską a Niemcami połączenie przez Kartuzy mimo, że składało się z linii typowo lokalnych musiało przejąć pociągi obsługujące port w Gdyni. Z tego powodu w szczytowym okresie stacja w Kartuzach musiała zatrudniać aż 150 pracowników dodatkowo z racji zagrożenia pożarowego podczas pracy stacji powstała Ochotnicza Straż Pożarna, w której pracowało 30 kolejarzy. Węzeł kolejowy posiadał również własną służbę medyczną, w której pracował między innymi działacz kaszubski, poeta Aleksander Majkowski W 1922 w Kartuzach powstał szpital powiatowy

1923-1945

W 1923 Kartuzy uzyskały prawa miejskie, co spowodowało podniesienie rangi ośrodka. Wcześniej miejscowość mimo tego, że było stolicą powiatu i miało typowo miejską zabudowę to brak praw miejskich powodował zdecydowanie niższą rangę. Pierwszym burmistrzem Kartuz został Walerian Kubasik, wcześniej pracownik magistratu w Toruniu. Wybór burmistrza nie odbył się jednak w drodze wyborów a konkursu zorganizowanego przez magistrat. W październiku 1925 odbyły się pierwsze wybory do Rady Miasta (poprzednia rada została wybrana jako Rada Gminy). W 1925 sejm uchwalił ustawę o budowie linii z Bydgoszczy do Gdyni Linia ta ominęła Kartuzy stając się przyczyną znacznego zmniejszenia przewozów kolejowych w tym mieście.

4 września 1939 rozpoczęła się okupacja niemiecka w Kartuzach.

19 marca 1945, w Bydgoszczy powstał Komitet Powiatowy Polskiej Partii Robotniczej w Kartuzach.

Walki o Kartuzy rozpoczęły się 9 marca 1945. Miasto zaczęły atakować oddziały pancerne i piechota z 49 armii generała pułkownika Iwana Griszina dowodzona przez Konstantego Rokosowskiego. Miasto zostało opanowane 10 marca 1945. W czasie walki poległo około 320 żołnierzy Armii Czerwonej. W lipcu 1945 miasto zostało przejęte przez polską administracje mimo iż do 1946 armia radziecka w nim pozostała.

1945-1989

Na początku maja 1945 w Kartuzach rozpoczął działalność Komitet Obwatelski.

1989-1999

po 1999

Środowisko naturalne