Kasprowy Wierch - Polski Serwis Naukowy

Ten artykuł dotyczy szczytu w Tatrach. Zapoznaj się również z: inne znaczenia tego słowa.

Kasprowy Wierch na tle Tatr Wysokich – widok z Kopy Kondrackiej

Kasprowy Wierch – obserwatorium meteorologiczne

Kolej linowa na Kasprowy Wierch

Panorama Tatr z Kasprowego Wierchu

Kasprowy Wierch (słow. Kasprov vrch; dawniej Kasprowa Czuba) – szczyt w Tatrach Zachodnich o wysokości 1987 m n.p.m.

Pegmatyty – rodzaj skał magmowych charakteryzujących się szczególną mega- lub gigantokrystaliczną teksturą, wzbogaconych w pierwiastki niekompatybilne oraz minerały zawierające składniki lotne jak fluor, bor, fosfor i inne. Najczęstszym typem są pegmatyty granitoidowe, ale występują również pegmatyty gabrowe, sjenitowe, skał wysoko alkalicznych (pegmatyty agpaitowe i miaskitowe). Nazwa pochodzi od gr. pegma – silne łącze, stwardniałość, dla odwzorowania zwięzłości granitu pismowego. Skała opisana po raz pierwszy w 1813 roku przez R.J Haüyego.

Od 1 stycznia 1993 roku jednym z siedmiu państw graniczących z Polską jest również Republika Słowacka. Przed rozpadem Czechosłowacji obecna granica ze Słowacją stanowiła jej część i miała prawie identyczny przebieg (w późniejszych latach dokonano drobnych korekt).

Topografia

Kasprowy Wierch położony jest w grani głównej Tatr i znajduje się zarazem na granicy polsko-słowackiej. Szczyt góruje nad trzema dolinami walnymi: Doliną Bystrej i Doliną Suchej Wody Gąsienicowej po stronie polskiej oraz Doliną Cichą po stronie słowackiej. Jest zwornikiem dla 4 grani:

Dolina Goryczkowa – dolina w Tatrach Zachodnich, będąca odgałęzieniem Doliny Bystrej. Odgałęzia się od niej poniżej Wywierzyska Bystrej i leży na wysokości ok. 1150-1700 m n.p.m. Ma przebieg prawie dokładnie południowo-północny. Jej wschodnie zbocza tworzą Kasprowy Wierch i Myślenickie Turnie, zaś od zachodu ograniczona jest grzbietem Kondratowego Wierchu, opadającym z Goryczkowej Czuby. Od południa jej granicę stanowi grań główna Tatr na odcinku od Kasprowego Wierchu do Goryczkowej Czuby. Od grani tej opada krótki grzbiet Pośredniego Goryczkowego Wierchu, dzielący jej górną część na dwie doliny: Dolinę Goryczkową pod Zakosy i Dolinę Świńską. Dnem doliny płynie Goryczkowy Potok stanowiący prawy dopływ potoku Bystra.

Ignacy Mościcki (ur. 1 grudnia 1867 w Mierzanowie w powiecie ciechanowskim, zm. 2 października 1946 w Versoix pod Genewą) – polski polityk i chemik. Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej w latach 1926–1939. Naukowiec, wynalazca, budowniczy polskiego przemysłu chemicznego.

grań południowo-wschodnia. Jest to odcinek grani głównej. Sąsiednim w niej szczytem jest Beskid (2012 m), oddzielony Suchą Przełęczą (1950 m)

grań zachodnia, odcinek grani głównej. Sąsiednim szczytem jest Pośredni Goryczkowy Wierch (1874 m), oddzielony Przełęczą nad Zakosy (1816 m).

grań północna biegnąca poprzez Suchą Czubę i Myślenickie Turnie. Oddziela ona dwie odnogi Doliny Bystrej: Dolinę Goryczkową i Dolinę Kasprową

długa północno-wschodnia grań Kasprowego Wierchu biegnąca poprzez Uhrocie Kasprowe, Kopę Magury i Królowy Grzbiet. Grań ta oddziela Dolinę Suchej Wody od Doliny Bystrej i dolinek reglowych.

Opis szczytu

Nazwa Kasprowy Wierch pochodzi od leżącej u podnóży szczytu Hali Kasprowej, a ta z kolei wg podań ludowych od imienia lub przezwiska jej właściciela – górala Kaspra. Zbudowany jest ze skał krystalicznych (granodioryty i pegmatyty), mimo położenia w młodszej części Tatr zbudowanej ze skał osadowych. Należy bowiem do tzw. wyspy krystalicznej Goryczkowej.

Myślenickie Turnie – zbudowana ze skał osadowych czuba na północnym grzbiecie Kasprowego Wierchu, o wysokości 1354 m n.p.m., w Tatrach Zachodnich. Szczyt, stoki południowe i najwyższa część stoków północnych zbudowana jest z dolomitów z wkładkami wapieni wieku wczesnoanizyckiego. Środkowe partie zboczy północnych tworzą wapienie jury środkowej, a niżej górnej, najniższe partie zboczy budują wapienie kredy dolnej. W skałach wapiennych Myślenickich Turni jaskinie (nieudostępnione turystycznie).

Biodegradacja (gr. bios - życie, łac. degradatio - obniżenie) to biochemiczny rozkład związków organicznych przez organizmy żywe (bakterie, pierwotniaki, promieniowce, grzyby, glony, robaki) na prostsze składniki chemiczne.

Strome stoki (niemal ściany) opadają tylko do Doliny Kasprowej. Znajduje się w nich kilka żlebów, z których najbardziej znany jest Żleb pod Palcem. Z wszystkich pozostałych stron szczyt Kasprowego Wierchu dostępny jest bez problemu.

Tuż poniżej wydłużonego wierzchołka Kasprowego Wierchu, na wysokości 1959 m n.p.m. stoi budynek, w którym znajduje się bar, restauracja, kiosk, poczekalnia dla czekających na zjazd kolejką, przechowalnia nart, WC oraz zimowa stacja TOPR. Od budynku do Suchej Przełęczy prowadzi brukowany kamieniem spacerowy chodnik o długości ok. 200 m.

Kolej krzesełkowa Goryczkowa, Wyciąg w Dolinie Goryczkowej, Wyciąg Goryczkowy – krzesełkowy wyciąg narciarski w Dolinie Goryczkowej w Tatrach Zachodnich należący do spółki PKL. Jest to wyciąg krzesełkowy 2-osobowy, oddany do użytku w 1969 roku. Ma on 1624 m długości i przewozi narciarzy z Goryczkowej Równi Wyżniej (1355 m n.p.m.) przez Dolinę Goryczkową pod Zakosy na Kasprowy Wierch (górna stacja znajduje się pod jego szczytem, na wysokości 1958 m n.p.m.). Różnica wysokości wynosi 602 m, średnie nachylenie stoku 37%. Czas podjazdu kolejką trwa ok. 15 min. Wyciąg przewozić może do 720 osób/godz. Sezon narciarski trwa tutaj przeważnie od 15 grudnia do początku maja. Przy 7-godzinnej pracy wyciągu przez 110 dni w sezonie zimowym Wyciąg Goryczkowy pozwala przewieźć 554 500 osób.

Dolina Suchej Wody Gąsienicowej lub po prostu Dolina Suchej Wody – jedna z tatrzańskich dolin walnych po północnej stronie grani głównej. Powierzchnia doliny wynosi ok. 21 km², a długość ok. 13 km. Przebiega przez nią granica pomiędzy Tatrami Wysokimi i Zachodnimi (od przełęczy Liliowe korytem potoku Suchej Wody). Na wysokości ok. 1650 m n.p.m. rozwidla się na: Dolinę Gąsienicową i Dolinę Pańszczycę.

W rejonie szczytu botanicy znaleźli stanowiska kilka bardzo rzadkich roślin, które w Polsce występują tylko w Tatrach i to w niewielu tylko miejscach: mietlica alpejska, sit trójłuskowy i wiechlina tatrzańska.

Historia

Szczyt zwiedzany turystycznie był od dawna. Już ok. 1850 r. istniały wydeptane ścieżki z Doliny Gąsienicowej i z Goryczkowej Przełęczy nad Zakosy. Pierwsze odnotowane zimowe wejścia turystyczne: Klemens Bachleda i Karol Potkański ok. 1890. Od około 1910 Kasprowy Wierch stał się popularny wśród narciarzy. Obecnie jest najczęściej odwiedzanym szczytem Tatr – w sezonie do 4000 osób dziennie.

Narciarstwo – jedna z dyscyplin sportowych polegająca na przemieszczaniu się lub wykonywaniu ewolucji przy pomocy sprzętu narciarskiego – nart, a także kijków. Narty mocowane są do butów narciarza za pomocą specjalnych wiązań.

Wiechlina tatrzańska (Poa nobilis Skalińska) – gatunek uprawnej rośliny z rodziny wiechlinowatych (Poaceae (R. Br.) Barnh.). W Polsce roślina rzadka, endemit tatrzański.

Na zboczach Kasprowego Wierchu zbudowano także dwa wyciągi krzesełkowe i poprowadzono parę narciarskich tras zjazdowych: Trasę Goryczkową i Trasę Gąsienicową. W roku 1938 zbudowano Wysokogórskie Obserwatorium Meteorologiczne Kasprowy Wierch. Od września 1939 r. jest to najwyżej położony budynek w Polsce, obecnie Obserwatorium Meteorologiczne IMiGW. Projektantami byli: Aleksander Kodelski i Anna Kodelska.

Królowy Grzbiet – bardzo niski grzbiet w polskich Tatrach, ciągnący się od południowo-wschodniego skraju Królowej Równi w północno-wschodnim kierunku. Nazwa pochodzi od Hali Królowej, dawniej znajdującej się po jego północnej stronie. Grzbiet ma wysokość ok. 1250-1540 m n.p.m., długość ponad 2 km i jest całkowicie zalesiony (tylko najwyższe partie porasta kosodrzewina). Jest wielką moreną boczną lodowca, który w epoce lodowcowej wypełniał Dolinę Suchej Wody. Przewalił się on na stronę Doliny Olczyskiej, pozostawiając na jej wapiennym podłożu przywleczone z góry granitowe skały. Obserwować je można na Królowej Równi, w sąsiedztwie Królowego Grzbietu, a nawet na Olczyskiej Polanie.

Jan Paweł II (łac. Ioannes Paulus II), właśc. Karol Józef Wojtyła (ur. 18 maja 1920 w Wadowicach, zm. 2 kwietnia 2005 w Watykanie) – polski duchowny rzymskokatolicki, arcybiskup krakowski, kardynał, papież (16 października 1978 – 2 kwietnia 2005), sługa Boży Kościoła katolickiego, kawaler Orderu Orła Białego.

Kroniki Polskich Kolei Linowych odnotowują wizyty prezydentów: Ignacego Mościckiego (1936 r.), Lecha Wałęsy (1992 r.) i Aleksandra Kwaśniewskiego (1996 r.) oraz byłego prezydenta na uchodźstwie Ryszarda Kaczorowskiego (kilka razy, ostatni raz w 2003 r.). 6 czerwca 1997 r. Kasprowy Wierch odwiedził papież Jan Paweł II; jego wizytę upamiętnia tablica na górnej stacji kolejki linowej. 18 stycznia 2008 r. prezydent Lech Kaczyński oficjalnie otworzył nową kolejkę linową po jej gruntownej przebudowie i zwiększeniu przepustowości.

Dolina Goryczkowa pod Zakosy, Goryczkowa pod Zakosy lub po prostu Dolina pod Zakosy – jedno z dwóch odgałęzień w górnej części Doliny Goryczkowej w Tatrach Zachodnich. Znajduje się pomiędzy zboczami Kasprowego Wierchu i Kondratowego Wierchu – grzbietu opadającego z Pośredniego Goryczkowego Wierchu. Od południa podchodzi pod grań główną Tatr i przełęcz Goryczkową nad Zakosy. Znajduje się na wysokości ok. 1350-1700 m n.p.m. Dnem doliny spływa niewielki Goryczkowy Potok (dopływ potoku Bystra), miejscami tracąc wodę.

Granodioryt to kwaśna skała magmowa typu głębinowego o strukturze drobnokrystalicznej lub średniokrystalicznej i barwie szarej. Na diagramie klasyfikacyjnym QAPF granodioryt zajmuje pole 4.

Szlaki turystyczne

W rejonie Kasprowego Wierchu i Suchej Przełęczy spotyka się kilka szlaków turystycznych: – zielony do Kuźnic przez Myślenickie Turnie. Czas przejścia: 2:15 h, ↑ 3 h – żółty ze schroniska Murowaniec w Dolinie Gąsienicowej na Suchą Przełęcz. Czas przejścia z Murowańca na Kasprowy Wierch: 1:25 h, ↓ 1:05 h – żółty z Doliny Cichej Liptowskiej, przebiegającej po południowej, słowackiej stronie Tatr, na Suchą Przełęcz opodal wierzchołka Kasprowego Wierchu. Czas przejścia z Kasprowego Wierchu do czerwonego szlaku w Dolinie Cichej: 1:40 h, ↑ 2:20 h – czerwony z Doliny Kościeliskiej przez Czerwone Wierchy i dalej główną granią Tatr przez Kasprowy Wierch, Liliowe i Świnicką Przełęcz na szczyt Świnicy i dalej w kierunku Orlej Perci.

Czas przejścia z Kopy Kondrackiej na Kasprowy Wierch: 1:55 h, z powrotem 1:40 h

Czas przejścia z Kasprowego Wierchu na Świnicę: 1:40 h, ↓ 1:20 h.

Czasy przejścia podane na podstawie mapy.

Kosodrzewina (sosna górska, kosówka właściwa) (Pinus mugo Turra) – gatunek drzewa (lub krzewu) iglastego z rodzaju sosna (Pinus) należący do rodziny sosnowatych (Pinaceae). Występuje na terenach pasm górskich Europy Środkowej i Południowej w piętrze kosówki powyżej regla górnego a poniżej piętra hal. W Polsce: Tatry, Sudety, Babia Góra i Pilsko, niewielkie stanowiska kosodrzewiny znajdują się również na Policy, Romance, oraz na szczycie Czyrńca. Do lat 90 XX wieku reliktowe stanowisko kosodrzewiny znajdowało się w Beskidzie Niskim (Rezerwat przyrody Kornuty).

Czerwone Wierchy – masyw górski znajdujący się w ciągu głównego grzbietu Tatr Zachodnich. Biegnie nim granica słowacko-polska. Położony jest nad dolinami: Cichą, Tomanową, Tomanową Liptowską, Kondratową, Małej Łąki i Miętusią i Kościeliską.

Ośrodek narciarski

Osobny artykuł: Kasprowy Wierch (ośrodek narciarski).

Kolejki linowe

Kasprowy Wierch jest powszechnie znanym ośrodkiem narciarskim. Na pobliże szczytu wyjeżdżają 3 kolejki linowe. Są to:

Kolej linowa Kasprowy Wierch z Kuźnic. Wybudowana w latach 1935–1936 w ciągu 8 miesięcy. Jest to kolejka gondolowa, czynna cały rok (z wyjątkiem okresu konserwacji).

Wyciąg Goryczkowy z Doliny Goryczkowej wybudowany w latach 1967–1969). Jest to wyciąg linowy, 2-osobowy, działa tylko w sezonie zimowym i przeznaczony jest głównie dla narciarzy.

Wyciąg Gąsienicowy z Doliny Gąsienicowej. Jest to wyciąg linowy, 4-osobowy, działa tylko w sezonie zimowym i przeznaczony jest głównie dla narciarzy.

Trasy zjazowe

Z Kasprowego Wierchu biegną dwie spektakularne zjazdowe trasy narciarskie: w kierunku płn.-wsch. Gąsienicowa, opadająca do zachodniej gałęzi Doliny Gąsienicowej, oraz w kierunku płn.-zach. Goryczkowa schodząca do Doliny Goryczkowej pod Zakosy. Obydwie trasy ze względu na stromiznę i trudne warunki terenowe są nieodpowiednie dla początkujących; mogą nimi zjeżdżać jedynie doświadczeni narciarze. Obydwie trasy posiadają przedłużenia (Nartostrada Gąsienicowa i Nartostrada Goryczkowa) umożliwiające zjazd na nartach terenem reglowym do Kuźnic, a przy dużej ilości śniegu nawet do centrum Zakopanego. Całkowita długość trasy Goryczkowej na odcinku Kasprowy Wierch – Kuźnice wynosi około 8 km, a trasy Gąsienicowej na podobnym odcinku – około 10 km. Obydwie trasy pokonują tę samą różnicę wysokości wynoszącą około 950 m. Goryczkowa ze względu na urozmaicony teren narciarski uchodzi za najpiękniejszą trasę narciarską w Polsce, natomiast Gąsienicowa charakteryzuje się wspaniałą scenerią wysokogórską.

Uhrocie Kasprowe – północno-wschodni, długi grzbiet górski odchodzący od Kasprowego Wierchu w Tatrach i oddzielający Dolinę Gąsienicową od Doliny Kasprowej. Jest porośnięty w górnych partiach kosówką i murawą. Od strony Doliny Gąsienicowej grzbiet ma łagodne zbocza, porośnięte kosodrzewiną, od strony Doliny Kasprowej są to strome skały. W najwyższym punkcie osiąga wysokość 1852 m n.p.m. Wyróżnia się w nim dwie większe przełęcze: Wyżnie Kasprowe Siodło (bliżej Kasprowego Wierchu) i Niżnie Kasprowe Siodło, tuż za którym znajduje się punkt kulminacyjny zwany Małym Uhrociem Kasprowym (1750 m n.p.m.), od Kopy Magury oddzielony szeroką, zarośniętą kosodrzewiną przełęczą Mechy (1662 m n.p.m.).

Beskid (2012 m n.p.m.) – ostatni w kierunku wschodnim szczyt Tatr Zachodnich, położony pomiędzy Suchą Przełęczą (1950 m) a przełęczą Liliowe (1952 m). Znajduje się w grani głównej Tatr, którą biegnie tu granica słowacko-polska. Po polskiej stronie zbocza Beskidu opadają do Doliny Gąsienicowej, po słowackiej do Doliny Cichej. Jest to niewybitny szczyt, zbudowany z różowych granitów (granodiorytów), które położone są na skałach osadowych. Należy do tzw. wyspy krystalicznej Goryczkowej – grupy kilku szczytów zbudowanych z granitu, a położonych na podkładzie wapiennym. Od słowackiej strony zbocza Beskidu są wybitnie kamieniste i strome, od polskiej strony są bardziej łagodne.

Zagrożenia

Rejon Kasprowego Wierchu jest jednym z najbardziej obciążonych turystycznie obszarów Tatr Polskich. Tłumy turystów przebywające w okolicy wierzchołka i na okolicznych zboczach powodują przyspieszoną erozję gleby, z którą walka jest kosztowna i trudna. Cała trasa kolejki jest usłana nieulegającymi biodegradacji śmieciami, a roślinność wokół podpór zniszczona przez warstwy starych, zużytych smarów spadających z rolek prowadzących wagoniki. Kolejka sztucznie zwiększa atrakcyjność tego rejonu, ułatwia dostęp i przyczynia się do niszczenia środowiska naturalnego. Złe warunki pogodowe tylko w niewielkim stopniu ograniczają ruch turystyczny. Uszkodzenia roślinności, ścinanie i okaleczanie krawędziami nart, w tym chronionej kosodrzewiny, związane jest z masowo uprawianym narciarstwem zjazdowym. Użycie ratraków powoduje sztuczne ubicie śniegu opóźnia zanikanie pokrywy śnieżnej i skraca okres wegetacyjny roślin.

Sucha Czuba – niewybitne wzniesienie (1696 m n.p.m.) w północno-zachodniej grani Kasprowego Wierchu, tej samej, w której znajdują się Myślenickie Turnie. Nieopodal wierzchołka przebiega zielony szlak prowadzący z Kuźnic na Kasprowy Wierch.

Trasa narciarska – oznaczona trasa zjazdu narciarskiego po stoku lub zboczu górskim. Trasy narciarskie przeważnie są utrzymywane przez operatorów ośrodków narciarskich, którzy utrzymują również wyciągi narciarskie.

Przypisy

Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa: Czerwona księga Karpat Polskich. Kraków: Instytut Botaniki PAN, 2008. ISBN 978-83-89648-71-6.
Jan Zachwatowicz. Kolej linowa na Kasprowy Wierch. „Architektura i Budownictwo : miesięcznik ilustrowany”. XII (12), s. 385–392, 1936. Warszawa.
Jerzy Sadecki. Niezwykła kariera Kasprowej Czuby. „Rzeczpospolita”. Moje Podróże. 301 (6984), s. D1-D2, 2004-12-24.
Prezydent w kolejce na Kasprowy Wierch. Gazeta.pl. [dostęp 1 lipca 2009].
Tatry. Zakopane i okolice. Mapa w skali 1:27 000. Warszawa: ExpressMap Polska, 2005. ISBN 83-88112-35-X.

Bibliografia

Zofia Radwańska-Paryska, Witold Henryk Paryski: Wielka encyklopedia tatrzańska. Poronin: Wyd. Górskie, 2004. ISBN 83-7104-009-1.
Józef Nyka: Tatry polskie. Przewodnik. Wyd. XIII. Latchorzew: Wyd. Trawers, 2003. ISBN 83-915859-1-3.
Tatry Zachodnie słowackie i polskie. Mapa turystyczna 1:25 000. Warszawa: Wyd. Kartograficzne Polkart Anna Siwicka, 2005/06. ISBN 83-87873-36-5.
Grzegorz Barczyk, Ryszard Jakubowski (red.), Adam Piechowski, Grażyna Żurawska: Bedeker tatrzański. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2000. ISBN 83-01-13184-5.
Tomasz Borucki: Prawda w sporze o Tatry. Bystra k. Bielska Białej: Pracownia na rzecz Wszystkich Istot, 2004. ISBN 83-919879-3-0.

Klemens (potocznie Klimek) Bachleda (ur. 1849 w Kościelisku, zm. 6 sierpnia 1910 na Małym Jaworowym Szczycie) – góral i zakopiańczyk, przewodnik tatrzański, ratownik, członek Tatrzańskiego Ochotniczego Pogotowia Ratunkowego, pierwszy ratownik górski, który zginął tragicznie[potrzebne źródło], idąc na ratunek człowiekowi w Tatrach.

Jan Zachwatowicz (ur. 4 marca 1900 w Gatczynie koło St. Petersburga, zm. 18 sierpnia 1983 w Warszawie) – polski architekt, profesor Wydziału Architektury Politechniki Warszawskiej. Znawca historii architektury polskiej. Generalny konserwator zabytków w latach 1945-1957. Laureat Honorowej Nagrody SARP w 1971.

Panorama spod szczytu Kasprowego Wierchu w kierunku południowym