Kataster nieruchomości - Polski Serwis Naukowy

Kataster – publiczny rejestr danych o gruntach i budynkach (przedmioty katastru) oraz o ich właścicielach i władających (podmioty katastru).

W Polsce kataster jest utożsamiany prawnie z ewidencją gruntów i budynków (EGiB).

Kataster to zestaw informacji i dokumentów prowadzonych przez administrację samorządową i wykorzystywanych dla potrzeb podatku od nieruchomości. Według ustawy z 1947 r. kataster to oparty na mapie spis i opis gruntów i budynków, stanowiących odrębny przedmiot własności. Celem katastru jest zakładanie i prowadzenie Ksiąg Wieczystych (KW), wymiar podatków i dostarczenie danych w zakresie objętym katastrem dla gospodarki państwa. Zawiera informacje dotyczące: gruntów (położenie, granice, powierzchnia, rodzaj użytków gruntowych i klas gleboznawczych), budynków i budowli (położenie, przeznaczenie, funkcje użytkowe i dane tech.), oznaczenie KW oraz osoby właściciela lub władającego gruntem.

Nieruchomość gruntowa (grunt) to część powierzchni ziemi, która stanowi odrębny przedmiot własności (art. 46 KC, zob. też art. 4 ust. 1 ustawy o gospodarce nieruchomościami). Grunt jest rodzajem nieruchomości i zarazem rzeczą w rozumieniu Kodeksu cywilnego.

Drugi kataster gruntowy Galicji tzw. Metryka Franciszkańska - powstał na podstawie patentu cesarza Franciszka II z dnia 23 grudnia 1817. Podstawowym elementem katastru gruntowego była parcela katastralna czyli część gruntu należąca do tego samego posiadacza, stanowiąca ten sam użytek lub grunt wolny od podatku. Kataster rejestrował zmiany kształtu, powierzchni i kategorii gruntu oraz służył celom fiskalnym i innym celom gospodarki. Stanowił także podstawę zakładania w sądach ksiąg gruntowych dla każdej gminy katastralnej, które składały się z wykazów hipotecznych oznaczonych dla poszczególnych nieruchomości.

Kataster w ujęciu historycznym

Instytucja katastru istnieje ponad 4000 lat (Egipt, Grecja, Cesarstwo Rzymskie), natomiast w Europie najstarszy dokument katastralny został założony w Albionie w 1086 r. i nazywał się Domesday Book.

mapa katastralna wsi Długie, z 1852 r.

Rejestr publiczny - rejestr, ewidencja, wykaz, lista, spis albo inna forma ewidencji, służąca do realizacji zadań publicznych, prowadzona przez podmiot publiczny na podstawie odrębnych przepisów ustawowych (definicja pojęcia na podstawie ustawy o informatyzacji podmiotów realizujących zadania publiczne z 17 lutego 2005 r., Dz. U. z 2005 r. Nr 64, poz. 565 ze zm.

Spisz (łac. Scepusium, słow. Spiš, niem. Zips, węg. Szepes) – region historyczny, którego granice zmieniały się na przestrzeni dziejów. Pierwotnie (w XII-XIII w.) obejmował on tylko okolice Spiskiego Zamku, maksymalny zasięg osiągnął w XIX w. Region ten leży w Centralnych i Wewnętrznych Karpatach Zachodnich, w dorzeczu górnego Popradu, górnego Hornádu oraz w części dorzecza Dunajca (na wschód od Białki). Na północnym zachodzie Spisz sąsiaduje z Podhalem, na północy z ziemią sądecką, na wschodzie z Szaryszem, na południu z Abovem i Gemerem, na południowym zachodzie z Liptowem (zobacz: Regiony Słowacji).

mapa katastralna miasteczka, z 1852 r.

Kataster austriacki

Kataster austriacki powstał 23 grudnia 1817 r, stanowił patent cesarza Franciszka I o podatku gruntowym. Oparty jest o odwzorowanie Cassiniego-Soldnera (wiernopolowe). Pomiary katastralne zostały oparte na podstawach matematycznych (sieć triangulacyjna, jednolita skala map) i kartograficznych oraz na ogólnej w geodezji zasadzie „od ogółu do szczegółu”. Operat pomiarowy służył celom fiskalnym i innym celom gospodarki. Do 1897 roku obowiązywał system miar austriackich, potem system miar metrycznych. Dokumentacja tego katastru obejmuje w Polsce następujące ziemie: woj. rzeszowskie, krakowskie (bez powiatu okulskiego i miechowskiego) oraz część katowickiego (powiat cieszyński i bielski). Na początku pod Wiedniem odbywały się doświadczenia, opracowywano metody mierzenia.

Własność – to najszersze, podstawowe prawo rzeczowe, pozwalające właścicielowi korzystać z rzeczy i rozporządzać nią z wyłączeniem innych osób (w jego ramach właściciel korzysta z maksimum uprawnień względem rzeczy). Oznaką korzystania z rzeczy są uprawnienia do posiadania, używania, pobierania pożytków i innych dochodów z rzeczy (pożytki rzeczy - naturalne, np. płody, jabłka z sadu i cywilne, np. czynsz z tytułu dzierżawy lub najmu, odsetki od pożyczki albo leasingu itp.) oraz dysponowania faktycznego rzeczą (przetwarzanie rzeczy, zużycie, a nawet zniszczenie). Z kolei przez rozporządzanie rozumie się uprawnienia do wyzbycia się własności (np. przeniesienie, zrzeczenie, czy rozrządzenie na wypadek śmierci) i do obciążenia rzeczy poprzez ustanowienie ograniczonego prawa rzeczowego, np. zastaw, hipoteka lub poprzez dokonanie czynności – zobowiązań dotyczących rzeczy o skutkach obligacyjnych tj. oddanie w dzierżawę, najem, pożyczkę, leasing. Uprawnienia te nie stanowią granic prawa własności, które zakreśla obowiązujące ustawodawstwo. Właściciel nie może ani korzystać z rzeczy, ani też nią rozporządzać w sposób sprzeczny z przepisami ustaw i z zasadami współżycia społecznego. Właścicielem może być każda osoba (fizyczna lub prawna), z pewnymi wyjątkami, np. właścicielem nieruchomości nie może być to cudzoziemiec bez stosownego zezwolenia Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji. Współwłasność polega na tym, że własność tej samej rzeczy przysługuje niepodzielnie kilku osobom. Ochrona własności oparta jest na systemie roszczeń (windykacyjne lub negatoryjne), jakie przysługują właścicielowi w razie naruszenia jego prawa. Własność jest funkcją rozwoju stosunków społecznych, politycznych i ekonomicznych. Na temat początków własności rzymskiej istnieje wiele hipotez. Powszechnie przyjmuje się, iż wcześniej wykształciło się prawo jednostki na rzeczach ruchomych, a dopiero później na nieruchomościach.

Księgi wieczyste – rejestr publiczny, który przedstawia stan prawny nieruchomości. Pozwala autorytatywnie ustalić, komu i jakie przysługują prawa do danej nieruchomości. Instytucja ksiąg wieczystych jest wspólna dla rodziny kontynentalnych systemów prawnych, choć oczywiście ustrój ksiąg wieczystych w poszczególnych krajach znacząco się różni.

W jego skład wchodziły mapy katastralne w skali 1:2880 stworzone metodą pomiaru stolikowego. Częścią zawierającą dane opisowe były arkusze posiadłości gruntowych. Dla umożliwienia poruszania się w zbiorach danych istniał skorowidz parcel oraz protokół właścicieli. Na terenie Polski w zasadzie mapy sporządzone były w układzie współrzędnych o punkcie zerowym w miejscu kopca Unii Lubelskiej we Lwowie. Jedynie na nieznacznych południowych obrzeżach istniały mapy w układzie tzw. węgierskim. Do dnia dzisiejszego mapy pochodne mapom katastru austriackiego stanowią podstawę dla mapy ewidencji gruntów i budynków szczególnie na terenie powiatów gorlickiego, żywieckiego, nowotarskiego, zakopiańskiego. W katastrze austriackim mamy trzy układy: układ lwowski z punktem przyłożenia na Wysokim Zamku (Lwów) (obejmował woj. rzeszowskie, krakowskie, bez powiatów miechowskiego i olkuskiego oraz Spisza i Orawy), układ Wiedeński – punkt przyłożenia to kościół Św. Stefana (powiat cieszyński, bielski) oraz układ Węgierski – punkt przyłożenia obserwatorium astronomiczne Gallerthy'ego – Budapeszt (Spisz i Orawa). Układ lwowski jest układem prostokątnych płaskich, arkusz triangulacyjny podzielono na 20 części, co daje 20 sekcji szczegółowych map katastralnych o wymiarach 20x25 cali. Ma długość jedna kratka × jedna kratka.

Księga Sądu Ostatecznego (ang. Domesday Book) — napisany w łacinie rodzaj katastru gruntowego sporządzonego na żądanie Wilhelma Zdobywcy w podbitej przez niego Anglii, ukończony w 1086. Z dużą dokładnością klasyfikował on grunty, budynki i pogłowie trzody, bydła oraz ludności zależnej, głównie na potrzeby fiskalne.

Ewidencja gruntów i budynków – w geodezji, rejestr publiczny danych liczbowych i opisowych dotyczących gruntów, budynków i lokali oraz danych dotyczących właścicieli nieruchomości (a w przypadku braku danych o właścicielach, danych osób i jednostek organizacyjnych, które tymi nieruchomościami władają) określony w rozporządzeniu Ministra Rozwoju Regionalnego i Budownictwa z dnia 29 marca 2001 w sprawie ewidencji gruntów i budynków. Rozporządzenie określa m.in:

System parcelowy

Kataster austriacki prowadzony był w systemie parcelowym. Parcela oznaczała tutaj ciągłą część uprawy (użytku gruntowego), paryfikatu lub gruntu wolnego od podatku znajdującego się w tym samym posiadaniu. Za odrębną parcelę uważano taką w której:

poszczególne części wpisane były do różnych ksiąg

określenie przydatności do jednej całości było utrudnione przez oddzielenie np. skarpą

nieruchomość stanowiła grupa parcel stanowiących odrębny przedmiot badania

Opodatkowanie

Podlegały mu wszystkie użytki przydatne do uprawy razem z budynkami. Zwolnione z podatku były:

Kataster wodny - system informacyjny o gospodarowaniu wodami (dla obszaru państwa prowadzony przez prezesa Krajowego Zarządu Gospodarki Wodnej (KZGW), a da regionów przez dyrektorów RZGW). Udostępniany on jest nieodpłatnie. Również organy administracyjne, jednostki badawcze, zakłady i właściciele urządzeń wodnych zobowiązani są do udzielania koniecznych informacji nieodpłatnie.

Sieć triangulacyjna – zespół punktów geodezyjnych o wyznaczonym położeniu sytuacyjnym i zastabilizowanych w terenie specjalnymi trwałymi znakami geodezyjnymi. Sieci te składają się z zespołu trójkątów połączonych w ten sposób, że mają one wspólne, przyległe boki. Układ tych trójkątów może być różny, np. w postaci łańcucha trójkątów, sieci powierzchniowych. Wierzchołki tych trójkątów są punktami geodezyjnymi (punkty triangulacyjne), których wzajemne położenie zostało wyznaczone przez pomiar co najmniej trzech elementów (dwa kąty i co najmniej jedna długość). Jeżeli jest to łańcuch trójkątów, wystarczy pomierzyć długość jednego boku (tzw. bazę) oraz co najmniej dwa kąty w każdym trójkącie. W praktyce mierzy się w trójkątach wszystkie kąty.

nieurodzajne powierzchnie parcel

niezagospodarowane jeziora i stawy

publiczne drogi, ścieżki

rzeki i kanały

cmentarze publiczne

podwórza i obejścia gospodarstw

Zasady numeracji parcel

parcele gruntowe z wyjątkiem dróg publicznych i wód otrzymywały kolejną numerację od 1 do n przez wszystkie sekcje szczegółowe

drogi publiczne i wody otrzymywały dalszą numerację w tym samym ciągu

parcele budowlane z podwórzami otrzymywały odrębną numerację od 1 do n

po sprawdzeniu numery parcel utrwalano:

czerwony - numery parcel gruntowych, wód i dróg publicznych

czarny - numery parcel budowlanych

Skład operatu katastralnego

część kartograficzna

mapa katastralna

szkice indykacyjne ( sekcje mapy katastralnej pocięte na 4 części i naklejone na karton)

manuale (pierwotne szkice polowe)

część opisowa

protokół parcelowy

arkusze posiadłości gruntowej

wypisy hipoteczne

sumariusz

Kataster pruski

Mapy w katastrze pruskim

Mapy pierwotne i pierworysy katastralne – traktowane jak archiwum, nic się na nie nie nanosiło. Mapa pierwotna – mapa opracowana w drodze kopii szpilkowej z map źródłowych (map separacyjnych i innych). Pierworys katastralny – mapa powstała z bezpośrednich pomiarów gruntowych opracowana w związku z zakładaniem katastru gruntowego. Mapy pierwotne i pierworysy katastralne przechowywano w archiwum i traktowano jako dokument archiwalny. Na mapach tych nie były prowadzone żadne prace kartograficzne. Czystorysy mapy katastralnej były pochodną mapy pierwotnej, na nich prowadzono dalsze prace kartograficzne i obliczeniowe wynikające z prowadzenia katastru gruntowego.

Mapy katastralne – czystorysy

Mapa uzupełniająca. Mapa pomiaru uzupełniającego – była to zwykle kopia szpilkowa mapy kat (czystorysu) na której wnoszone były wyniki pomiaru uzupełniającego. Jeśli zmiany powodowały nieczytelność mapy lub jeśli zmian nie można było wprowadzić ze względu na zbyt dużą niedokładność wtedy dodatkowo sporządzano rysunek poboczny w większej skali.

Mapa separacyjna

Od słowa odłączenia gruntów chłopskich od gruntów dworskich, podziałów wspólnot gruntowych

Mapa katastralna - mapa wielkoskalowa (bardzo dokładna, zwykle co najmniej 1:5000) opisująca prawa własności działek gruntu, może opisywać także pokrewne właściwości, np. wycenę, formy użytkowania.

Mapa regulacyjna

Geodeta zamierzał to co chłop użytkował w tym czasie, zamierzał, zapisywał a potem nadawano na to prawo własności. Mapy te powstały przy okazji powstawania katastru pruskiego, na przełomie lat 1861-1864

Skale i formaty map w katastrze pruskim

Formaty map: 1000 × 660, 500 × 660, 500 × 330 – tylko dla map katastralnych

Skale:

podstawowe; 1:2500 i 1:5000

dla map pierwotnych; 1:1000, 2000, 3000, 4000

dla pierworysów katastrów; 1:1000, 2000

dla rysunków pobocznych; 1:2500, 1250, 1625

Zasady numeracji parcel w katastrze pruskim

Numeracja tak samo jak w katastrze austriackim, tylko tutaj o podziale działki świadczył licznik arkusza. Parcele numerowane były dla każdego arkusza mapy osobno (potem w ramach obrębu też osobno). Numeracji podlegały grunty, drogi i rowy. Ostatni nr parceli gruntowej podkreślano jednokrotnie a ostatni na arkuszu mapy (rów, potok) dwukrotnie.

Matrykuła (Mutterrolle)

Oznaczona kolorem zielonym: jest to opis i spis gruntów należących do jednego właściciela, prowadzony według numerów kolejnych nieruchomości rolnych, tzw. artykułów matrykuły (spis i opis wszystkich parcel wchodzących w skład jednej nieruchomości). Czyli artykuł matrykuły zwierał: imię i nazwisko, numery parcel, rodzaj użytku i klasę, powierzchnię parceli czysty, dochód z parceli, ogólną powierzchnię z nieruchomości oraz roczny wymiar podatku.

Księga parcel (Flurbuch)

Jest odpowiednikiem protokołu parcelowego w katastrze austriackim i jest to wykaz numerów wszystkich parcel danej jednostki katastralnej w kolejności arytmetycznej. Zawiera: nr parceli, nr artykułu matrykuły, imię i nazwisko, oznaczenie użytku gruntowego oraz klasę gruntu, pow. parceli, kategorię terenu, nr arkusza mapy, rok wpisu, adnotacje o zmianach. Ma działy: A – grunty podlegające opodatkowaniu, B – grunty nie podlegające opodatkowaniu, C – grunty publiczne, D – tereny zabudowane (tutaj nie ma opodatkowania).

Księga budynkowa (Gebäudebuch)

Jest to arytmetyczne zestawienie budynków, według nr administracyjnych we wsi. Zawiera: imię i nazwisko, nr artykułu matrykuły, opis tech. budynku, nr i pow. parcel zabudowanych stanowiących podwórza, ogrody, adnotacje o rocznym wymiarze podatku budynkowego.

Zobacz też

podatek katastralny

Gmina katastralna

Drugi kataster gruntowy Galicji

Kataster wodny