Katastrofa budowlana na terenie Międzynarodowych Targów Katowickich − 28 stycznia 2006 roku około godziny 17:15, podczas trwania wystawy gołębi pocztowych, zawalił się dach hali Międzynarodowych Targów Katowickich (MTK) położonej na granicy Katowic, Chorzowa i Siemianowic Śląskich (województwo śląskie).

W czasie katastrofy w hali znajdowało się około 700 osób, zwiedzających i wystawców. W jej wyniku zginęło 65 osób, a ponad 170 zostało rannych, w tym około 13 cudzoziemców – Niemcy, Belgowie, Francuzi, Czesi, Węgier, Słowak oraz Holender. Była to największa tego typu katastrofa we współczesnych dziejach Polski.

Przyczyny tragedii

Przy wyjaśnianiu przyczyn tragedii rozpatrywane było równolegle kilka wątków:

Nadmiar śniegu na dachu

Istniała hipoteza, że powodem zawalenia się dachu mogła być gruba, nieusuwana regularnie warstwa śniegu przekształcającego się od spodu w warstwę lodu. Pracownicy hali donoszą, że było go aż 1,5 metra. Inni świadkowie twierdzili, że śniegu nie było. Według strażaków i osób biorących udział w akcji, pokrywa śniegu i lodu zalegająca na pozostałościach dachu miała ok. 0,5 metra.

Sam zarządca obiektu przyznał, że śnieg był usuwany pod nadzorem osoby – w ocenie zarządu – przygotowanej do oceny prawidłowości wykonania operacji, ale jednocześnie przyznawał, że pewna jego warstwa pozostała, gdyż niemożliwe byłoby jej usunięcie bez uszkodzenia warstwy izolacyjnej dachu. Do usunięcia śniegu została najęta firma zewnętrzna.

Ilość i szacunkową wagę śniegu i lodu, a także jak długo śnieg zalegał na dachu, a co za tym idzie, czy dach faktycznie był odśnieżany, jak utrzymuje zarząd obiektu, badali biegli glacjolodzy.

Ilość śniegu na dachu była winą obopólną zarówno architekta, który zaprojektował wiele małych klimatyzatorów, lecz także konstruktora, który nie wziął pod uwagę możliwości wytworzenia się worków śnieżnych. Bardzo prawdopodobne było także to, że dach był nieprawidłowo odśnieżany (śnieg zamiast zrzucany w dół był przenoszony z miejsca na miejsce, by później jedną wielką górkę zrzucić na dół), co mogło spowodować lokalnie zwiększone obciążenia na dach.

Psychoza spowodowana spekulacjami na temat przeciążenia śniegiem spowodowała, że zimą 2006 r. masowo odśnieżano płaskie dachy wielu budynków, niezależnie od ich konstrukcji (również wykonane z masywnych płyt żelbetowych, zasadniczo posiadających większą rezerwę nośności niż kratowe konstrukcje stalowe).

Błędy konstrukcyjne i wykonawcze

Nie wykluczano, że powodem zawalenia się dachu mogły być błędy konstrukcyjne i wykonawcze, co sugerowały osoby biorące udział w przygotowaniu stoisk wystawowych w czasie innych, wcześniejszych targów. Sprawę badał też prokurator, która miała sygnały, że w momencie katastrofy nie były otwarte wszystkie drzwi ewakuacyjne.

Większa część elementów nośnych (np. słupy, podciągi, płatwie) została zaprojektowana w sposób nie odpowiadający rzeczywistemu zachowaniu się konstrukcji. Stwierdzono przykładowo brak stężeń pionowych i poziomych pomiędzy głównymi podciągami i płatwiami, które to stężenia odpowiadają za sztywność przestrzenną całej połaci dachowej. Gdyby stężenia były zaprojektowane (co jest powszechną praktyką w konstrukcjach wszystkich hal stalowych) – nie nastąpiłoby całkowite sprasowanie i złożenie się konstrukcji, a jedynie zawalenie się jednego czy dwóch pól. Pozwoliłoby to przeżyć większej ilości ludzi. Stwierdzono również brak prętów kratownicy, łączących pasy górne płatwi w kierunku poprzecznym, które to pręty były zawarte w projekcie. Zmiana nastąpiła już podczas wznoszenia hali, czego efektem było całkowicie inne zachowanie się ustroju kratownicy – z całkowicie sztywnej struktury przestrzennej, odpornej na utratę części prętów stał się on ustrojem płaskim, gdzie każda ewentualna awaria jednego z prętów mogła doprowadzić do ruiny całego przekrycia. Co też i miało miejsce. Zaprojektowana konstrukcja słupów nie odpowiadała rzeczywistym obciążeniom – zamiast skratowanych słupów zginanych zastosowano słupy ściskane z przewiązkami bez skratowania, pracującego na zginanie. Jednocześnie głowicy słupów nie zawierały blach węzłowych, zapewniających sztywność struktury. To wszystko spowodowało, że podczas awarii podciągów i wyboczenia się ich pasów górnych i dolnych słupy nie przytrzymały konstrukcji, lecz rozleciały się wzdłużnie. Gdyby konstrukcja słupów była prawidłowa, podciągi nie spadały by na ludzi, ale jedynie zawisłyby na słupach, pracując jak lina. Słupy wytrzymałyby zginanie. Kolejnym błędem była całkowicie nieprawidłowa konstrukcja połączeń kratownic – zamiast blach węzłowych zastosowano jedynie spawanie profili, co było przyczyną znacznych przekroczeń nośności spoin na połączeniach. Większość z nich rozleciała się podczas awarii. Połączenia zaś kratownic ukośnych z pasami dolnymi podciągów wykonano za pomocą śrub – co całkowicie zmieniło schemat statyczny pracy całego ustroju przekrycia. Gdyby zastosowano spawanie, kratownice ukośne stworzyłby sztywną strukturę z podciągami z kierunku poprzecznym, a obciążenia rozłożyłyby się równo. Taka sytuacja została obliczona w projekcie. W rzeczywistości zaś jedynie w podciągach zastosowano spawanie – kratownice ukośne zaś skręcono śrubami, które nie przenoszą momentów zginających. Spowodowało to wystąpienie luzów w miejscach połączeń, które to luzy nie pozwoliły kratownicom przejąć obciążeń. W wyniku tego podciągi główne zostały przeciążone ponad dwukrotnie, a kratownice ukośne zostały zbędnym balastem, którego jedyną rolą stało się niepotrzebne dodatkowe obciążenie i tak już przeciążonej konstrukcji. Kolejnym błędem było nieprawidłowe zaprojektowanie połączeń montażowych pasów podciągów głównych. Zamiast grubych spawanych blach zastosowano śrubowe połączenia oparte na blachach cienkich. Już podczas montażu spowodowało to na tyle znaczne przekroczenie nośności, że nieobciążona jeszcze niczym konstrukcja ugięła się o ponad 16 cm Dlatego zastosowano dodatkowe wzmocnienie tych połączeń – które jednak wykonano nieprawidłowo i niesymetrycznie, w związku z czym mimo wzmocnienia pojawiły się dodatkowe obciążenia od zginania, a całkowite wytężenie nie zmalało. Błędu zatem nie wyeliminowano. Innym błędem było wadliwe zaprojektowanie wielogałęziowych słupów, w których nie przewidziano głowicy, lecz montowano poszczególne dźwigary do pojedynczych gałęzi słupów.

Szef projektującej halę MTK firmy Eko-Tech II, Jacek Jasiński, 30 stycznia usiłował popełnić samobójstwo w opolskim hotelu Mercure podcinając sobie żyły. Został jednak uratowany, a następnie przesłuchany. Faktyczny projektant hali nie posiadał stosownych uprawnień, dlatego projekt został podpisany przez innego konstruktora. Według Grzegorza Buczka ze Stowarzyszenia Architektów Polskich takie nielegalne praktyki budowlane są w Polsce powszechne.

Wcześniejsze uszkodzenia

Policja i prokuratorzy badali też doniesienia o tym, że dach hali mógł być już miejscami uszkodzony, co miało nastąpić kilka lat wcześniej. Za taką ewentualnością przemawiał ujawniony amatorski materiał wideo z akcji odśnieżania w 2002, z którego wynikało, że usunięcie śniegu rozpoczęto, gdy jego warstwa wynosiła ok. 1,5 do 3 metrów. Taka ilość śniegu ważyła ok. 60 000 ton (dla porównania śnieg zalegający na dachu MTK w momencie katastrofy ważył według ocen biegłych ok. 2500 ton). Zdaniem ekspertów już wtedy mogło dojść do przeciążenia i uszkodzenia konstrukcji dachu. Tezę tę potwierdzały zeznania wielu świadków – pracowników i wystawców korzystających z hali w czasie poprzednich imprez. Zeznali oni, że dach poważnie przeciekał, wręcz "lał", a powierzchnia wystawiennicza w tych miejscach była wynajmowana taniej.

Kolejnym argumentem przemawiającym za taką ewentualnością był proces sądowy przed Sądem Okręgowym w Gliwicach o odszkodowanie od ubezpieczyciela, firmy Hestia za straty finansowe spowodowane uszkodzeniem dachu. Uginający się od śniegu dach podparto wspornikami i przyspawano łączące je elementy. Od firmy ubezpieczającej zarząd MTK zażądał 339 tysięcy złotych, natomiast Hestia wyceniła szkody i koszty operacji na nieco ponad 15 tysięcy złotych. W procesie o wysokość odszkodowania Sąd Okręgowy w Gliwicach na podstawie orzeczenia biegłego Kazimierza Lachora, orzekł na niekorzyść ubezpieczyciela i zwolnił zarząd MTK z odpowiedzialności za uszkodzenie konstrukcji oraz zasądził odszkodowanie w kwocie 257 992,67 zł. Według biegłego i sądu nie ma przepisu mówiącego o obowiązku odśnieżania dachów.

Ponowne ugięcie się dachu miało miejsce około 1,5 miesiąca przed katastrofą. Usunięcie części śniegu nie spowodowało wyprostowania się dachu.

Ustalenia biegłych

W raporcie przekazanym prokuraturze na początku maja 2006 powołani przez nią biegli podali jako powód katastrofy zmiany dokonane w projekcie wykonawczym w porównaniu do projektu budowlanego. Zmiany te polegały na zmniejszeniu ilości wsporników oraz innych elementów wzmacniających. Biegli mieli także sporo problemów z ustaleniem, kiedy projekt oficjalnie został przekazany władzom. Z udostępnionych informacji wynika, że budowa ruszyła zanim projekt trafił do urzędu. Z nieoficjalnych źródeł można się było także dowiedzieć, że konstruktor ograniczył swoją wiedzę do ślepego zatwierdzania kolejnych obliczeń, o czym może świadczyć na przykład różnica w klasie stali projektu wykonawczego i tego, z którym zapoznali się biegli.

Zdaniem biegłych katastrofa mogła nastąpić w każdej chwili, natomiast obciążenie dachu śniegiem było bezpośrednią przyczyną zawalenia się osłabionej przez projektanta konstrukcji dachu.

Wyniki tej ekspertyzy zostały potwierdzone przez Prof. inż. Antoniego Biegusa z Politechniki Wrocławskiej w listopadzie 2006.

Akcja ratownicza

Ranni trafili do szpitali w Katowicach, Chorzowie, Siemianowicach Śląskich, Bytomiu, Sosnowcu, Rudzie Śląskiej, Dąbrowie Górniczej, Tychach i Piekarach Śląskich. W akcji ratowniczej brały udział blisko 103 zastępy Państwowej Straży Pożarnej(ponad 1300 osób), ratownicy górniczy z Centralnej Stacji Ratownictwa Górniczego z Bytomia, zespoły ratownictwa medycznego w tym lekarze i rat. medyczni z woj. śląskiego, Grupy Poszukiwawczo-Ratownicze z psami: Małopolska GPR PSP (Nowy Sącz) , GPR PSP Łódź oraz GPR OSP Kęty, 230 policjantów, oddziały żandarmerii wojskowej z Krakowa i Gliwic oraz Górskie Ochotnicze Pogotowie Ratunkowe, Grupa Jurajska i Grupa Beskidzka. Do Polski również przyjechali niemieccy ratownicy, lecz ze względu na brak potwierdzonych kwalifikacji do tego typu działań, a także dostateczną liczbę rodzimych ratowników nie zostali wpuszczeni na miejsce katastrofy. Całą akcją dowodził śląski komendant wojewódzki Państwowej Straży Pożarnej nadbryg. Janusz Skulich. Działania utrudniały m.in. możliwość zawalenia się ocalałej części hali, a także panujący tej nocy kilkunastostopniowy mróz.

Akcja ratownicza prowadzona była przy obecności specjalistów, którzy starali się ustalić przyczynę katastrofy budowlanej. Ze względu na niebezpieczeństwo zawalenia się pozostałej części hali prokurator nie mógł od razu przystąpić do zabezpieczania dowodów. Wicepremier i minister spraw wewnętrznych i administracji Ludwik Dorn oświadczył, że akcja ratownicza prowadzona była „znakomicie”.

W kolejne dni po zakończeniu akcji ratowniczej ruiny hali były wielokrotnie przeszukiwane przez psy Państwowej Straży Pożarnej i Policji przeszkolone do poszukiwania zwłok. Dodatkowo wykorzystano elektroniczny sprzęt do lokalizacji osób zasypanych używany w działaniach poszukiwawczo-ratowniczych. Pozwoliło to na zlokalizowanie ciał trzech kolejnych ofiar (w tym jednego cudzoziemca).

Prace rozbiórkowe

3 lutego w miejscu katastrofy rozpoczęły się prace rozbiórkowe. Zdecydowano, że zawalona stalowa konstrukcja dachu ważąca kilkaset ton musi zostać rozebrana przy użyciu ciężkiego specjalistycznego sprzętu, choć początkowo nie zostanie on użyty, ponieważ w gruzowisku mogą się jeszcze znajdować ludzkie zwłoki. Dlatego postanowiono, że robotnikom będą asystować ratownicy.

Według straży pożarnej, rozebranie całej zawalonej konstrukcji i dokładne sprawdzenie miejsca katastrofy mogłoby zająć nawet miesiąc.

Ostatecznie po rozpoczęciu w trakcie prac rozbiórkowych odnaleziono zwłoki jeszcze 2 osób (poprzedni bilans zawalenia dachu wynosił 63 ofiary śmiertelne). Ostatnie zwłoki znalleźli ratownicy Małopolskiej Grupy Poszukiwawczo Ratowniczej PSP z psem "Bona" w dniu 14 lutego.

Rano 19 lutego odsłonięto spod gruzów i zwalonych konstrukcji ostatnie fragmenty podłogi dawnej hali. Nie znaleziono więcej ciał ofiar. Odnaleziono jeszcze dwa żywe gołębie, które w ruinach przeżyły 22 dni.