Katedra św. Piotra w Bremie - Polski Serwis Naukowy

Marktplatz: ratusz, katedra i parlament.

Jarmark bożonarodzeniowy na placu Marktplatz w nocnej iluminacji.

Katedra św. Piotra w Bremie (niem. St. Petri-Dom, Dom St. Petri lub Bremer Dom) – kościół ewangelicko-luterański położony w centrum Bremy przy placu Marktplatz.

Katedra została wzniesiona głównie z piaskowca w stylu romańskim a następnie przebudowana w stylu gotyckim od XI do XIII w. W XIV w. została poszerzona o boczne kaplice. Pod koniec XVI wieku przebudowana na późnogotycki kościół halowy.

Pokój westfalski – wielostronny układ kończący wojnę trzydziestoletnią 1618-1648, zawarty 24 października 1648 między Habsburgami austriackimi (cesarz Ferdynand III) a Francją (w której małoletniego Ludwika XIV zastępował w rządach pierwszy minister, kardynał Jules Mazarin) i jej sojusznikami w Münsterze oraz między Habsburgami a Szwecją w Osnabrück. Jeden z najbardziej znaczących traktatów międzynarodowych w historii nowożytnej Europy.
Sklepienie sieciowe - sklepienie najczęściej kolebkowe, w którym wprowadzono krzyżujące się żebra. Żebra tworzą siatkę rombów. Sklepienie wprowadzono pod koniec gotyku.

Wewnątrz świątyni wyróżniają się gotyckie stalle oraz wspaniała chrzcielnica z brązu (ok. 1220).

Katedra należy do Ewangelickiego Kościoła Bremy (niem. Bremische Evangelische Kirche), członka Kościoła Ewangelickiego w Niemczech (Evangelische Kirche in Deutschland). Do czasów reformacji była (787-1566/1648) siedzibą arcybiskupa archidiecezji bremeńskiej (Erzbistum Bremen).

Historia

Klucz w herbie Bremy jest jednym z atrybutów św. Piotra Apostoła, patrona katedry.

Średniowiecze

Willehad – misjonarz Fryzji i Saksonii, pierwszy biskup Bremy.

W 789 anglosaski misjonarz Willehad założył biskupstwo bremeńskie i jako pierwszy biskup nowej diecezji poświęcił w następnym roku katedrę jako kościół diecezjalny. Była to budowla drewniana, położona w najwyższym punkcie wzniesienia nad Wezerą, na którym w 782 zostało założone miasto Brema. Katedra została jednak już w trzy lata po zbudowaniu (ok. 792) spalona i doszczętnie zniszczona wskutek wojny Franków z Sasami. Nie zachowały się po niej żadne ślady. Przez trzynaście lat diecezja nie miała biskupa. Nowy biskup Willerich zarządził w 805 budowę nowej katedry; była to już budowla kamienna. Pozostałości tej budowli zostały odkryte w nawie środkowej dzisiejszej katedry, umożliwiły one odtworzenie przybliżonego, prostego założenia architektonicznego drugiej katedry bremeńskiej w której od 845 do 865 rezydował otoczony nimbem sławy Ansgar, biskup pozostających w unii personalnej diecezji bremeńskiej i archidiecezji hamburskiej. Katedra ok. 860 była prawdopodobnie trzynawowym kościołem halowym. W pierwszym roku urzędowania biskupa Adalbranda (1035–1043) rozpoczęła się przebudowa na salicką katedrę, której plan odpowiada dzisiejszemu korpusowi katedry. Ta nieukończona budowla padła jednak, podobnie jak większa część innych budynków, ofiarą wielkiego pożaru miasta, który wybuchł 11 września 1041. Płomienie zniszczyły nieodwracalnie część biblioteki katedralnej. Wprawdzie biskup zarządził natychmiastowa odbudowę, ale z powodu wysokiego stopnia zniszczenia większa część odbudowy przypadła na czas urzędowania jego następcy, Adalberta (1043–1072). Adalbert, jeden z najwybitniejszych władców epoki, brał pod uwagę w swych planach rozbudowy względnie odbudowy m.in. w styl architektoniczny poprzedniczki dzisiejszej katedry w Kolonii, tzw. Alter Dom. Ostatnie badania i analizy wykazały zbieżność w wielu punktach i wzajemne podobieństwo tego rodzaju budownictwa sakralnego. Adalbert, który spędził wiele lat we Włoszech, zapoznał się z kultura włoską, przyjął jako przykład architektoniczny dla katedry bremeńskiej katedrę w południowowłoskim mieście Benewent. Następnie zarządził on najęcie do budowy katedry rzemieślników z Lombardii, co doprowadziło do niezadowolenia w bremeńskim cechu rzemieślniczym. Adalbert usiłował jednak ukończyć budowę katedry w czasie swojego urzędowania – co mu się ostatecznie udało – i pchnął jej budowę naprzód pomimo niewielkiego zainteresowania ze strony miasta. W celu pozyskania materiału budowlanego nakazał on częściowe wyburzenie murów miejskich. Pozbawiona w ten sposób zabezpieczeń Brema została w 1064 splądrowana przez Sasów. Nowozbudowana katedra bremeńska była przykrytą płaskim dachem bazyliką z dwoma prezbiteriami, Prezbiterium wschodnie było dedykowane Najświętszej Marii Pannie natomiast zachodnie św. Piotrowi. Nad zachodnią fasadą kościoła wznosiły się prawdopodobnie dwie wieże, we wnętrzu były dwie krypty wykute przez włoskich kamieniarzy, zachowane do chwili obecnej. Kryptę zachodnią poświęcono w 1066, z czego wynikałoby, że mniej więcej w tym czasie proces budowy katedry dobiegł końca. Za czasów następcy Adalberta, arcybiskupa Liemara (1072–1101) dokonano dalszych, ale w stosunku do całości budowli, już nieznacznych przebudów. Za czasów tego biskupa miał miejsce drugi pożar katedry. Mimo to świątynię udało się stosunkowo szybko odbudować, a zaistniałe straty nie były tej skali co podczas pierwszego pożaru.

Czeladnik - jeden ze stopni kwalifikacji zawodowych, stwierdzający opanowanie przez ucznia, młodocianego pracownika zatrudnionego w celu nauki zawodu, umiejętności praktycznych oraz teoretycznych w zawodzie rzemieślniczym oraz potwierdzający je dowodem kwalifikacji zawodowych w formie zdanego egzaminu czeladniczego.
Nowy Testament (gr. Καινή Διαθήκη, Kainē Diathēkē) - druga, po Starym Testamencie, część Biblii chrześcijańskiej, powstała na przestrzeni 51-96 r. n.e.; stanowi zbiór 27 ksiąg, przedstawiających wydarzenia z życia Jezusa i wczesnego Kościoła oraz pouczenia skierowane do wspólnot chrześcijańskich, tradycyjnie datowanych na drugą połowę I wieku; niektórzy bibliści datują część ksiąg również na pierwszą połowę II wieku; główne źródło chrześcijańskiej doktryny i etyki. Niektóre wyznania używają jako nazwy Nowego Testamentu określenia Chrześcijańskie Pisma Greckie.

Wielka rozeta w fasadzie zachodniej, zbudowana za rządów biskupa Gebharda II. zur Lippe.

Podczas sprawowania urzędu przez biskupa Gebharda II. zur Lippe (1219–1258) doszło do ważnej zmiany, tak z architektonicznego jak i religijnego punktu widzenia – w 1224 papież Honoriusz III zatwierdził ostatecznie podwójne arcybiskupstwo w Bremie. Oznaczało to, ze siedziba arcybiskupa była tylko w Bremie, katedrą metropolitalną była od tej chwili tylko katedra bremeńska, a archidiecezja hamburska nie miała odtąd własnego arcybiskupa. Kapituła katedralna w Hamburgu mogła jednak zachować pewne nabyte prawa. Bezpośrednio po tym fakcie rozpoczął się zakrojony na szeroką skalę proces przebudowy katedry, w którym uwidocznił się wyraźny wpływ rozwiązań architektonicznych regionu nadreńskiego. Plaski strop nawy środkowej zastąpiło gotyckie sklepienie sześciodzielne, nowe lub przebudowane ze starego. W fasadzie zachodniej natomiast pojawiła się pomiędzy wieżami rozeta. Dzięki tym zabiegom niskie wieże zachodnie nabrały nowego wyrazu a sama katedra upodobniła się do do innych budowli kościelnych znajdujących się pod jurysdykcją krewnych arcybiskupa Gebharda II.

Nawa – składowa część kościoła położona pomiędzy prezbiterium a kruchtą, przeznaczona dla wiernych. Oprócz świątyń jednonawowych występują dwu-, trzy-, pięcio- oraz siedmionawowe.
Wilhelm II (ur. 27 stycznia 1859 w Berlinie, zm. 4 czerwca 1941 w Doorn w Holandii) – ostatni niemiecki cesarz i król Prus, przedstawiciel dynastii Hohenzollernów.

W XIV w. tempo prac przy rozbudowie trochę spadło. Pomimo to wzniesiono kaplice po południowej stronie kościoła, jak również podwójną kaplicę po północnej stronie wschodniego prezbiterium. W 1346 podwyższono wieżę północną. Otrzymała ona gotycki hełm. Funkcje parafialne i duszpasterskie katedry scedowane zostały na pobliskie kościoły Najświętszej Marii Panny i św. Wilhada. W katedrze nie odprawiano odtąd cotygodniowych nabożeństw, ale celebrowano – jak na główny kościół miejski przystało – przeważnie większe święta i uroczystości, których i tak było dużo.

Chrzcielnica – zbiornik wypełniony wodą święconą, najczęściej w kształcie kielicha, przeznaczony do sakramentu chrztu. Wykonany z kamienia, metalu lub drewna. Forma dekoracji i proporcji zmieniała się wraz z obowiązującymi stylami w architekturze.
Krzyż łaciński † – podstawowa forma krzyża chrześcijańskiego. Początkowo używany z oporami ze względu na negatywne konotacje symbolu ukrzyżowania. Jest symbolem ukrzyżowania Chrystusa, dla chrześcijan znakiem zbawienia, miłości Boga, zwycięstwa.

Mszał Missale secundum ritum ecclesie Bremense w zbiorach muzeum katedralnego w Bremie.

Od 1497 do 1511, w czasach arcybiskupa Johanna III. Rode von Wale, postępowała przebudowa katedry (głównie jej korpusu) na późnogotycki kościół halowy ze sklepieniem sieciowym. Jako przykład architektoniczny posłużyła tym razem katedra św. Wita w Pradze. Prawdopodobnie planowano podobną jak w katedrze praskiej nawę południową, ale zamysłu tego nie zrealizowano. Ok 1500 nawę południową podzielono w trakcie prac budowlanych na pojedyncze kaplice boczne. Nawa północna nie nadawała się do przebudowy na założenie halowe, więc po 1502 zbudowano ją od podstaw, żeby lepiej dopasować ją do całościowej koncepcji budowli. W 1522 budowa katedry dobiegła końca. Na przeszkodzie dalszym planom rozbudowy stanęła zbliżająca się do Bremy reformacja.

Stany Zjednoczone, Stany Zjednoczone Ameryki (ang.: United States, United States of America, US, USA) – państwo w Ameryce Północnej graniczące z Kanadą od północy, Meksykiem od południa, Oceanem Spokojnym od zachodu, Oceanem Arktycznym od północnego zachodu, Oceanem Atlantyckim od wschodu.
Teologia (gr. θεος, theos, "Bóg", + λογος, logos, "nauka") dyscyplina zajmująca się badaniem natury boskiej oraz stosunkami, jakie zachodzą pomiędzy istotą boską a światem, ze szczególnym uwzględnieniem relacji między istotą boską a ludźmi. Etymologicznie teologia oznacza naukę (racjonalny dyskurs) dotyczącą Boga.

Arcybiskup Rode zalecił w 1511 używanie mszału Missale secundum ritum ecclesie Bremense jako jedynego obowiązującego w diecezji sposobu odprawiana mszy. Mszał ten należy dziś do najcenniejszych zbiorów katedralnego muzeum, będąc jego najstarszą księgą.

Reformacja i czas upadku

Fragment miedziorytu Fransa Hogenberga z 1589: po prawej – katedra, po lewej – kościół Najświętszej Maryi Panny, poniżej niego – Marktplatz z ratuszem.

9 listopada 1522 były augustiański zakonnik Heinrich von Zütphen wygłosił w kaplicy kościoła św. Ansgara w Bremie pierwsze reformacyjne kazanie. W reakcji na to kapituła katedralna złożyła skargę na ręce arcybiskupa Christopha von Braunschweig-Wolfenbüttel. Ten zażądał wydania Zütphena, natknął się jednak na opór rady miasta i mieszczaństwa. Do wyjaśnienia sprawy zwołano zgromadzenie stanów oraz lokalny synod kościelny, które jednak nie przyniosły pomyślnego rozstrzygnięcia konfliktu.

Bomba burząca - bomba lotnicza rażąca przy pomocy swojej energii kinetycznej oraz fali podmuchu. Bomba burząca do niszczenia obiektów przemysłowych, węzłów komunikacyjnych, umocnień i fortyfikacji.
Werk (z niem. dzieło, mechanizm, fabryka) to mechanizm zegarka. Termin ten dawniej używany w odniesieniu do innych maszyn dziś używany jest tylko w zegarmistrzostwie, głównie określając mechanizmy zegarków mechanicznych.

W następstwie przychylnej reformacji postawy włodarzy miasta trzy klasztory bremeńskie (św. Pawła, św. Jana i św. Katarzyny zostały zamknięte. Od 1524 obok księży katolickich w kościołach parafialnych zaczęli urzędować również protestanccy duchowni; wkrótce potem w kościołach tych zaprzestano odprawiania mszy katolickich. W 1534 wprowadzony został, zarządzony przez Lutra nowy, protestancki porządek kościelny (niem. Kirchenordnung). Ok. 1532 katedra została zamknięta, ponieważ reformacja zdaniem jej liderów nie spotkała się z pozytywnym przyjęciem wśród członków kapituły zaś w Niedzielę Palmową katedra została zajęta przez grupę zrewoltowanych mieszczan. Zamknięcie katedry zostało odwołane po 15 latach, kiedy reformacyjny kapłan polowy i teolog Albert Hardenberg został mianowany nowym kaznodzieją katedralnym. Jego nominacja wywołała jednak różnorakie spory między luteranami a zwolennikami innego reformatora Filipa Melanchtona i w konsekwencji Hardenberg został 18 lutego 1561 wydalony z Bremy.

Ornament (z łac. ornare - zaopatrzyć, ozdabiać) - motyw lub zespół motywów zdobniczych, stosowanych w sztukach plastycznych. Motywy te mogą pokrywać całą powierzchnię, występować tylko w określonych polach albo przybierać formę pasową. Mogą także współgrać z tektoniką lub nad nią dominować. Zazwyczaj ornament nie jest elementem niezbędnym dla istnienia struktury danego przedmiotu czy budowli.
Restauracja (architektura) – zespół działań zmierzających do przywrócenia uszkodzonej lub zmienionej budowli jej dawniejszej formy architektonicznej, wartości artystycznej i użytkowej. Prace restauratorskie przeprowadzane są na podstawie zachowanych materiałów archiwalnych w postaci planów, zdjęć itp. z użyciem oryginalnych detali i zachowaniem ocalałych fragmentów budowli.

Potem katedra została zamknięta po raz drugi w ciągu 29 lat. Hardenberg otrzymał jednak poparcie większości mieszczan, burmistrza oraz niektórych członków rady miasta. Wprawdzie większość rajców chciała postąpić wbrew temu stanowisku, jednak ruch mieszczan w 1562 wyszedł zwycięsko z tej próby sił. Doprowadziło to do tego, iż liczni przeciwnicy Hardenberga opuścili miasto. Tym konfliktem o podłożu religijnym zajmowały się: lokalna konferencja archidiecezjalna, Sąd Kameralny Rzeszy, jak również Hanza, której Brema była wówczas członkiem. Hanza w 1563 podjęła decyzje o bojkocie handlowym Bremy, jak też o wykluczeniu miasta z hanzeatyckiego zrzeszenia kupieckiego (niem. Kaufmannsvereinigung).

Filip Melanchton (właściwie Philipp Schwartzerd ur. 16 lutego 1497 roku w Bretten w Palatynacie, zm. 19 kwietnia 1560 roku w Wittenberdze) – reformator religijny, najbliższy współpracownik Marcina Lutra, współtwórca Reformacji, profesor uniwersytetu w Wittenberdze, zreorganizował szkolnictwo i wprowadził szkołę humanistyczną w Niemczech, która stała się wzorcem dla szkół na Śląsku i Pomorzu.
Fryz – środkowy, poziomy człon belkowania z reguły leżący między architrawem i gzymsem. Bardzo często zdobiony płaskorzeźbami, był jednym z najbardziej ozdobnych elementów antycznych świątyń.

W 1576 Brema została jednak z powrotem członkiem Hanzy. Po 1566 kapituła katedralna zaczęła wybierać na miejsce urzędującego w katedrze arcybiskupa luterańskich administratorów. Wypełniali oni jednak niemal te same zadania, co ich katoliccy poprzednicy.

Katedra w 1695: wieża południowa (z prawej) zawaliła się w 1638, natomiast północna po pożarze w 1656 została zadaszona tymczasowym, niewysokim dachem namiotowym (fragment rysunku Dahlbergha.)

Spory zostały zażegnane dopiero w lutym 1568 a większość przeciwników Hardenberga powróciła do miasta. Wiara luterańska z biegiem czasu zapuściła korzenie w Bremie, co odizolowało miasto od jego wciąż katolickiego otoczenia. Katedra należała w tym czasie do archidiecezji bremeńskiej, nie zaś do miasta.

Superintendent - (łac. superintendentus – ‘nadzorca’) – duchowny protestancki sprawujący władzę nadzorczą w stosunku do pastorów określonego obszaru – superintendentury. Ze względu na rangę i obowiązki oraz ze względu na wielkość podlegającego mu terytorium tytuł superintendenta stanowi odpowiednik tytułu rzymskokatolickiego biskupa diecezjalnego lub dziekana, kierującego dekanatem.
II wojna światowa – największy konflikt zbrojny w historii świata, trwający od 1 września 1939 do 2 września 1945 (w Europie do 8 maja 1945), obejmujący zasięgiem działań wojennych prawie całą Europę, wschodnią i południowo-wschodnią Azję, północną Afrykę, część Bliskiego Wschodu i wszystkie oceany. Niektóre epizody wojny rozgrywały się nawet w Arktyce i Ameryce Północnej. Poza większością państw europejskich i ich koloniami, brały w niej udział państwa Ameryki Północnej i Ameryki Południowej oraz Azji. Głównymi stronami konfliktu były państwa osi i państwa koalicji antyhitlerowskiej (alianci).

W 1581 Brema przyłączyła się do genewskiego nurtu reformacji. W 1595 miasto otrzymało nowy, niemiecko-reformowany porządek kościelny (tzw. Consensus Bremensis) a ok. 1600 wprowadziło do użytku Katechizm Heidelberski.

27 stycznia 1638 zawaliła się będąca w złym stanie technicznym niska, południowa wieża katedralna. Nie miała ona wtedy żadnego wysokiego, spiczastego hełmu lecz tylko niepozorne zadaszenie. Waląc się zniszczyła dwa, dobudowane do niej, niewielkie domy. Pod gruzami zginęło osiem osób.

Pomimo częściowego zniszczenia katedra wkrótce potem, na polecenie luterańskiego administratora (względnie arcybiskupa) Fryderyka III Oldenburga, otwarła swoje podwoje dla wiernych, po raz pierwszy po 77 latach jako kościół parafialny. 11 listopada tego samego roku otrzymała możliwość posługi diakonackiej.

Szwecja, Królestwo Szwecji (Sverige, Konungariket Sverige) – państwo w Europie Północnej, zaliczane do państw skandynawskich. Szwecja jest członkiem Unii Europejskiej od 1995 roku. Graniczy z Norwegią, Finlandią i Danią.
Barok (z por. barroco – "perła o nieregularnym kształcie", lub z fr. baroque – "bogactwo ozdób") – główny kierunek w kulturze środkowo i zachodnioeuropejskiej, którego trwanie datuje się na zakres czasowy od końca XVI wieku do XVIII wieku. Barok obejmował wszystkie przejawy działalności literackiej i artystycznej, a także filozofię i architekturę. U jego podstaw leżał sprzeciw wobec renesansowego klasycyzmu, głęboka religijność, mistycyzm i egzystencjalny niepokój.

W 1648 na podstawie pokoju westfalskiego arcybiskupstwo Bremy zostało zsekularyzowane i przypadło Szwecji jako Księstwo Bremy. Osiem lat później doszło do kolejnego nieszczęścia w dziejach katedry: 4 lutego 1656 uderzenie pioruna wywołało pożar (trzeci w dziejach katedry), w którym spłonęła wieża północna oraz dach nawy środkowej. Wieża południowa nie była jeszcze wówczas odbudowana. Wieżę północną pospiesznie odbudowano i zadaszono niewysokim, tymczasowym dachem namiotowym, podobnym do tego, jaki miała wieża południowa przed zawaleniem.

Papież (Ojciec Święty) (łac. papa, -ae m, wł. papa, gr. pappas, forma funkcjonująca w języku polskim pochodzi od czeskiego papež) – biskup Rzymu, głowa Kościoła rzymskokatolickiego, katolickich Kościołów wschodnich, Stolicy Apostolskiej oraz państwa Watykan. Obecnym papieżem jest Benedykt XVI.
Erik Jönson Dahlbergh (ur. 10 października 1625 w Sztokholmie, zm. 16 marca 1703 w Sztokholmie) – szwedzki marszałek polny, urzędnik, dyplomata, oficer, historyk, kartograf, artylerzysta, inżynier wojskowy, baron a następnie hrabia, gubernator, budowniczy, polityk, podróżnik, architekt oraz rysownik.

W 1715 Szwecja przekazała swoje prawa do katedry bremeńskiej hanowerskiemu konsystorzowi w Stade. W czasie podległości konsystorzowi wieża północna otrzymała w 1767 hełm czepkowy z blachy miedzianej, tzw. Welsche Haube. Zastąpił on po 111 latach tymczasowy dach, a większość bremeńczyków uznała go za bardziej pasujący do wieży.

Landtag to parlament jednego z krajów związkowych Niemiec. Landtagi działają na podstawie konstytucji danego kraju związkowego i mają swoją siedzibę w ich stolicach. Landtagi tworzą konstytucje krajów związkowych oraz prawodawstwo danych krajów związkowych, poza zakresem określonym przez ustawę zasadniczą Niemiec jako leżący w kompetencjach Bundestagu.
Narodowosocjalistyczna Niemiecka Partia Robotników (. Podczas procesów norymberskich partia została uznana za organizację zbrodniczą odpowiedzialną za szereg zbrodni przeciwko ludzkości.

Czasy współczesne

Wiek XIX

Fasada zachodnia katedry z dwiema wieżami zwieńczonymi w 1901 wysokimi hełmami.(Pocztówka z ok. 1910; po lewej ratusz.)

Po przyjęciu w 1803 państwowej ustawy mediatyzacyjnej (tzw. Reichsdeputationshauptschluss) teren katedry została zsekularyzowany, stał się własnością miasta Bremy i został do niego włączony. Miasto jednak na próżno usiłowało zlikwidować parafię katedralną. W 1830 miasto uznało ostatecznie nowy statut parafii i prawo własności do katedry. Być może dlatego przez długie lata nie było ze strony miasta ani chęci ani woli odrestaurowania grożącej zawaleniem swiatyni; dlatego jej wygląd z wieżą północną zwieńczoną czepkowym hełmem i na wpół zrujnowaną wieżą południową utrzymał się przez niemal cały XIX w.

Benewent (wł. Benevento) to miejscowość i gmina we Włoszech, w regionie Kampania, w prowincji Benevento. Według danych na I 2009 gminę zamieszkiwało 62 219 osób przy 478,6 os./km².
Ambona (gr. szczyt, podwyższenie), kazalnica – w budownictwie sakralnym miejsce służące kapłanom do czytania tekstów liturgicznych, głoszenia kazań. Przybierała różne formy architektoniczne: od trybuny wspartej na kolumnach (V-VI wiek) do zawieszonej na ścianie lub filarze. W kościołach chrześcijańskich umieszczana zazwyczaj po lewej stronie nawy głównej, w pobliżu prezbiterium. W XX wieku ze względu na rozwój nagłośnienia nie było już wymagane, żeby ambona była na podwyższeniu, co spowodowało masowe budowanie ambon w prezbiterium, w pobliżu ołtarza. Ambony takie przybierają postać mównicy: małego podwyższenia ze stołem, na którym kładzie się lekcjonarz. Ambona szczególnie w poprzedniej formie była często bogato zdobiona, a w czasach baroku przybiera wyszukane formy, np. łodzi. Wtedy też umieszczano nieraz w kościołach dwie ambony, służące do dysput.

Dopiero po 1880 sporządzono plany radykalnej przebudowy katedry względnie wybudowania nowej. Plany te, zatwierdzone przez parlament krajowy Bremy i wsparte finansowo przez bremeńskiego kupca Franza Ernsta Schütte umożliwiły po 1888 rozpoczęcie restauracji świątyni według koncepcji katedralnego architekta i budowniczego Maxa Salzmanna. Początkowo zamierzano zachować średniowieczną substancję budowli, ale ostatecznie przebudowano katedrę według ówczesnych wyobrażeń w stylu neoromańskim biorąc za wzór architektoniczny budowle sakralne stolicy zjednoczonych niedawno Niemiec – Berlina. Podczas tej fazy budowlanej dobudowano do katedry m.in. tzw. portal narzeczonych (od strony północnej) i wieżę nad skrzyżowaniem naw. Największa zmiana objęła jednak fasadę zachodnią. Otrzymała ona dzisiejszy wygląd wraz z wybudowaniem dwóch jednakowo dużych, wyraźnie przewyższających wysokość naw wież, zwieńczonych wysokimi, spiczastymi hełmami. Fundament pod wieżę południową położono w 1889 a w 1893 obie wieże były ukończone. We wnętrzu katedry odnowiono malowidła ścienne. Wszystkie prace restauracyjne dobiegły końca w 1901.

Kościół Ewangelicki w Niemczech (niem. Evangelische Kirche in Deutschland, EKD) - unia 22 samodzielnych ewangelickich kościołów lokalnych (Landeskirche). Obszary ich działania są historyczne i nie pokrywają się z granicami współczesnych krajów związkowych. Kościół należy do Konferencji Kościołów Europejskich.
Hanza, Liga Hanzeatycka, Związek Hanzeatycki (z st.-wys.-niem. hansa - grupa) – związek miast handlowych Europy Północnej z czasów Średniowiecza i początku ery nowożytnej. Miasta należące do związku popierały się na polu ekonomicznym, utrudniając pracę kupcom z miast nie należących do związku, jednocześnie zaś stwarzały realną siłę polityczną i, niekiedy, wojskową.

Wiek XX

Podczas drugiej wojny światowej w 1943 katedra została ugodzona bombami zapalającymi podczas bombardowań alianckich. Uszkodzenia nie dosięgły jej wnętrza. Wyleciały jedynie szyby z okien nawy południowej. W latach następnych jednak katedra doznała zniszczeń w wyniku kolejnych bombardowań. W marcu 1945 w nawie północnej eksplodowała bomba burząca. W konsekwencji runęła część sklepień. Cała budowla była bliska zawalenia się. Część gruzu z tamtych czasów pozostawiono w katedrze jako pamiątkę. W 1946, niemal natychmiast po zakończeniu wojny, rozpoczęto odbudowę więźby dachowej nad nawą północną. Do 1950 odbudowano zniszczone sklepienia. Uszkodzone fragmenty dachu pokryto blachą miedzianą, która odróżnia się kolorystycznie od oryginalnego pokrycia, ponieważ nie zdążyła jeszcze pokryć się charakterystyczną, zielonkawą patyną.

Marcin Luter (niem. Martin Luther, ur. 10 listopada 1483 r. w Eisleben, zm. 18 lutego 1546 r. tamże) – niemiecki reformator religijny, teoretyk i inicjator reformacji, mnich augustiański, doktor teologii. Autor 95 tez potępiających praktykę sprzedaży odpustów, w których odrzucał możliwość kupienia łaski Bożej.
Niedziela Palmowa ("Niedziela Męki Pańskiej", zwana też "Kwietną" lub "Wierzbną", w formie nadzwyczajnej rytu rzymskiego: "Druga Niedziela Męki Pańskiej") – święto ruchome w kalendarzu chrześcijańskim przypadające 7 dni przed Wielkanocą. Rozpoczyna Wielki Tydzień.

W latach 1973–1984 przeprowadzono w katedrze pod kierunkiem krajowego archeologa Bremy gruntowne badania archeologiczne: w 1973 w nawie środkowej i południowej, w 1979 – w nawie północnej, w 1983–1984 w krypcie wschodniej. Podczas tych badań natrafiono na fundamenty poprzednich budowli i liczne grobowce arcybiskupów, co znacznie wzbogaciło wiedzę na temat przeszłości katedry. Większość ówczesnych znalezisk jest obecnie eksponowana w muzeum katedralnym oraz w muzeum historycznym miasta Bremy. Obok wykopalisk wykonano też prace remontowo-zabezpieczające mające na celu z jednej strony naprawę uszkodzeń fundamentów i murów a z drugiej przywrócenie wnętrzu katedry bardziej średniowiecznego wyglądu pomimo zmian, jakich dokonano w trakcie XIX-wiecznej restauracji.

Gotyk – styl w architekturze i innych dziedzinach sztuk plastycznych (rzeźbie, malarstwie i sztuce sepulkralnej), który powstał i rozwinął się w połowie XII wieku we Francji (Anglosasi uważają, że w Anglii) i swoim zasięgiem objął zachodniochrześcijańską Europę.
Sasi (Saksoni, niem. Sachsen, ang. Saxons) – lud pochodzenia germańskiego, osiadły w średniowieczu w Westfalii i Dolnej Saksonii, w tradycji pisanej ich ojczyzną były nadwiślańskie lasy (Widsidh).

Architektura

Główne drzwi wejściowe do katedry

Lewe drzwi

Obecna katedra stanowi typowe założenie na planie krzyża łacińskiego, trzynawowe, z prezbiterium, krótkim transeptem i masywną, niewysoką wieżą na skrzyżowaniu naw. Pod posadzką znajdują się dwie halowe krypty. Wygląd zewnętrzny katedry jest stosunkowo prosty, utrzymany w stylu neoromańskim.

Św. Ansgar (Ansgary, Oskar) (ur. ? 8 września 801 w Amiens – zm. 3 lutego 865 w Bremie) – średniowieczny mnich benedyktyn, arcybiskup Hamburga-Bremy, święty Kościoła katolickiego i prawosławnego (scs. Swiatitiel Ansgar, jepiskop Gamburgskij)
Mszał Rzymski (łac. Missale Romanum) - najważniejsza księga liturgiczna w Kościele katolickim obrządku rzymskiego, zawierająca teksty stałych i zmiennych części Mszy. Mszał zawiera wskazówki potrzebne do sprawowania tej Najświętszej Ofiary oraz dotyczące szczególnych celebracji związanych z poszczególnymi obchodami i okresami roku liturgicznego.

W fasadzie zachodniej są dwa główne drzwi wejściowe, usytuowane w przyziemiu obu wież. Drzwi zostały wykonane z żelaza. Powierzchnia każdego z nich jest podzielona na 11 prostokątów, wypełnionych scenami biblijnymi. Nie tak wybitny ale bez porównania bardziej imponujący jest portal narzeczonych w nawie północnej. Umożliwia on bezpośrednie wejście do nawy bocznej i został zbudowany w trakcie restauracji w 1888 na miejscu starego romańskiego portalu. Zgodnie z nazwą, przez portal wchodzili do kościoła narzeczeni, chcący zawrzeć związek małżeński.

Architektura romańska rozwijała się w X-XIII wieku w nowo powstających, samodzielnych krajach Europy. Termin "romańska" został wprowadzony dopiero w XIX wieku, naprzód w filologii dla określenia grupy języków wywodzących się z łaciny, później dla sztuki i architektury powstałej po ponownym zainteresowaniu się sztuką starożytnego Rzymu. Okres trwania architektury romańskiej jest umowny i przyjmowany różnie w poszczególnych państwach. Najtrudniej jest określić moment przejścia od architektury wczesnego chrześcijaństwa do romańskiej we Włoszech. Przyjmuje się, że pod tym względem Francja i Niemcy wyprzedziły Włochy. Tak samo mało precyzyjnie określa się moment zakończenia epoki romańskiej. Najwcześniej, bo już w połowie XII wieku, od tego stylu odeszli budowniczowie we Francji, w innych krajach Europy okres romański trwał jeszcze przez prawie cały wiek.
Chrzest – w chrześcijaństwie obrzęd nawrócenia i oczyszczenia z grzechów, mający postać sakramentalnego obmycia wodą, któremu towarzyszy słowo (Ef 5,26). Jednoczy on z Tajemnicą paschalną, Męki, Śmierci i Zmartwychwstania Chrystusa dla uzyskania odrodzenia do nowego życia w Duchu Świętym, życia w wieczności. Jest to obrzęd wyznania wiary, czyniący członkiem Kościoła-Ciała Chrystusa (por. Rz 11,9). Był praktykowany w Judaizmie jako obmycie z rytualnej nieczystości. Do tej pory czynią to chasydzi w specjalnie do tego przeznaczonym baseniku zwanym mykwą. Jako obmycie rytualne jest praktykowany również w wielu innych religiach.

Pomnik św. Jakuba.

Szczególnie godny uwagi jest nawiązujący do prostego stylu architektury katedralnej tzw. ogród biblijny (Bibelgarten) urządzony na wewnętrznym dziedzińcu w obrębie dawnego krużganka pomiędzy nawą południową a domem koncertowym Die Glocke. Ten mierzący 37 × 13 m ogród został w 1998 obsadzony roślinami. Rośnie w nim ok. 60 gatunków różnych roślin, których nazwy są wymienione w Biblii jak również roślin pochodzących z ogrodów przyklasztornych. Ogród ten podtrzymuje tradycję ogrodów biblijnych i jest dostępny dla ogółu. Raz w miesiącu odbywa się zwiedzanie ogrodu z przewodnikiem. W ogrodzie znajdują się też ławki umożliwiające odpoczynek wśród zieleni. Pośrodku trawnika stoi mały pomnik św. Jakuba, z muszlą na postumencie, oznaczającą Drogę św. Jakuba.

Katedra św. Wita, Wacława i Wojciecha – siedziba arcybiskupów praskich. Mieści się na wzgórzu zamkowym Hradczany w Pradze. Jeden z cenniejszych przykładów architektury dojrzałego gotyku w Europie środkowej. Zawiera cenne dzieła sztuki rzeźby i malarstwa od XIV-XX w. Jest historycznym panteonem narodowym narodu czeskiego, tu spoczywają władcy Czech, przechowywane są tutaj insygnia koronacyjne królów czeskich w tym Korona Świętego Wacława.
Piaskowiec to średnioziarnista, zwięzła skała osadowa powstała w wyniku scementowania ziaren kwarcu, skaleni, miki oraz okruchów innych skał i minerałów o średnicy 0,063-2 mm za pomocą spoiwa ilastego, krzemionkowego, wapiennego (kalcytowego, dolomitowego) lub żelazistego. Przyjmuje różne zabarwienia od szarego po żółte, czerwone i białe.

Wieże fasady zachodniej

Wieże katedralne

Wieża północna z zegarem

Obie bliźniacze wieże fasady zachodniej są zbudowane na podstawie kwadratu o boku 11 m. Swój obecny kształt zawdzięczają romanizacji z końca XIX w. Ich wysokość wynosi 98 m.

Wieże katedralne, zwieńczone pokrytymi miedzianą, zieloną od patyny blachą, spiczastymi hełmami są obecnie najwyższymi wieżami kościelnymi w Bremie i jedynymi, na których jest urządzony punkt widokowy; znajduje się on na wieży południowej u podstawy hełmu na wysokości ok. 68 m; można się do niego wspiąć po 265 stopniach kamiennych schodów. Wieża północna normalnie jest niedostępna dla ogółu; udostępniana bywa tylko przy specjalnych okazjach, takich jak np. Europejskie Dni Dziedzictwa.

Droga św. Jakuba, nazywana często także po hiszpańsku Camino de Santiago – szlak pielgrzymkowy do katedry w Santiago de Compostela w Galicji w północno-zachodniej Hiszpanii. W katedrze tej, według przekonań pielgrzymów, znajduje się ciało św. Jakuba Większego Apostoła. Nie ma jednej trasy pielgrzymki, a uczestnicy mogą dotrzeć do celu jednym z wielu szlaków.
Dach hełmowy, hełm (niem. Helm) – w architekturze historycznej zwieńczenie wieży (dach) o konstrukcji drewnianej, rzadziej murowanej z cegły lub kamienia.

W wieży północnej znajduje się zegar wieżowy. Od 1961 ma on napęd elektromechaniczny a jego mechanizm zegarowy powstał w warsztacie zegarmistrzowskim Eduard Korfhage & Söhne z główną siedzibą w Melle-Buer (obecnie dzielnica Melle). Dzięki specjalnemu obciążnikowi zegar katedralny ma możliwość automatycznego ustawienia się na właściwą godzinę w wypadku dużej przerwy w dopływie prądu. Na początku przerwy mechanizm zegarowy również przerywa pracę a obciążnik się opuszcza. Długość odcinka, który obciążnik pokonuje, odpowiada czasowi trwania przerwy w dopływie prądu. Kiedy dopływ prądu zostaje wznowiony, obciążnik jest z powrotem wciągany do góry a zegar zostaje automatycznie ustawiony na właściwą godzinę.

Willehad (ur. ok. 745, zm. 8 listopada 789 w Blexen) – misjonarz pochodzenia anglosaskiego, działający w państwie Franków wśród Fryzów, a następnie Sasów, od 787 roku biskup misyjny, uznawany za pierwszego biskupa Bremy.
Patyna, śniedź, grynszpan szlachetny - produkt korozji atmosferycznej miedzi i jej stopów w dostatecznie wilgotnym powietrzu. Jest to warstewka koloru od jasnozielonego do szarozielonego. Jej głównym składnikiem przy czystej atmosferze jest węglan hydroksomiedzi(II) - [Cu(OH)]2CO3. Patyna jest powłoką trwałą, jako ostatni etap procesu korozji (pasywacja). W atmosferze zawierającej dwutlenek siarki w skład patyny wchodzi także siarczan (VI) hydroksomiedzi(II) - [Cu(OH)]2SO4, a powłoka taka nie stanowi ochrony przed dalszą korozją.

Mechanizm zegara raz w miesiącu musi być konserwowany.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)