Katedra Świętego Szczepana Męczennika w Wiedniu, niem. Stephansdom, Domkirche St. Stephan zu Wien – duma i jeden z symboli miasta Wiednia, znana z licznych przedstawień w dziejach malarstwa i grafiki. Wznosi się pośrodku Stephansplatz w sercu najstarszej części miasta.

Katedra jest najważniejszą i jedną z najstarszych świątyń w stolicy Austrii. Początkowo kościół farny w 1365 świątynia stała się siedzibą kapituły, od 1469/1479 biskupstwa wiedeńskiego, które w 1723 zostało podniesione do rangi arcybiskupstwa. Zbudowana została w latach 1230/40-1263 w stylu późnoromańskim, a następnie ją rozbudowywano od XIV do początku XVI w. Wówczas to katedra otrzymała obecną gotycką formę.

Katedra ta należy do największych świątyń europejskich, jej całkowita długość wynosi 107, zaś szerokość 34 metry. Ponad dachami katedry wznoszą się cztery wieże: najwyższa z nich potocznie nazywana Steffl ma 136,4 metry wysokości, podczas gdy północna (której budowy nigdy nie ukończono) zaledwie 68 metrów. Zachodnią fasadę katedry flankują dwie oktogonalne wysokie na 65 metrów wieże. Spośród dwudziestu dwóch dzwonów zawieszonych w wieżach najsławniejszy jest zawieszony w wieży północnej Pummerin, który znany jest od 1711, obecny pochodzi z połowy XX w. Do wnętrza świątyni prowadzi kilka wejść, z których najbardziej znane są późnoromańska Brama Olbrzymów i oraz bramy Biskupia i Śpiewaków z bogata gotycką dekoracją rzeźbiarską. Ostatnią z nich zdobią figury {jednego z głównych fundatorów katedry Rudolfa IV i jego małżonki.

Świątynia kryje liczne dzieła sztuki gotyckiej oraz barokowej m.in. gotycki Ołtarz z Wiener Neustadt, monumentalny grobowiec Fryderyka III – dzieło Mikołaja z Lejdy, późnogotycką kazalnicę wykonaną prawdopodobnie przez Antona Pilgrama oraz kilkanaście barokowych ołtarzy, w tym główny z obrazem przedstawiającym męczeńską śmierć Świętego Szczepana, pierwszego męczennika w dziejach chrześcijaństwa. W podziemiach znajdują się groby książąt z austriackiej linii Habsburgów i ważnych osobistości Austrii. Ważny ośrodek kultu maryjnego, w południowej nawie znajduje się cudowny obraz Matki Boskiej z Pócs.

Patrocinium

Głównym patronem świątyni jest Święty Szczepan, pierwszy ze znanych męczenników chrześcijańskich, o którym wspominają w Biblii Dzieje Apostolskie. Wezwanie to nadali inicjatorzy budowy kościoła, Leopold IV i biskupi Passawy, których siedziba katedra w Passawie, jest także dedykowana św. Szczepanowi. Biskupstwo passawskie któremu Wiedeń był podporządkowany do 1469/79 r. założył w 739 św. Bonifacy. Trójnawowy chór, którego poświęcenie miało miejsce w 1340 r. posiada trzy wezwania, prezbiterium dedykowane jest Wszystkim Świętym oraz św. Szczepanowi, nawa północna chóru Marii Pannie zaś południowa Dwunastu Apostołom.

Historia

Dawne widoki katedry

Rycina z widokiem na katedrę z 1609 r.

Katedra w 1830 r.

Katedra – fotografia z 1905 r.

Rudolf von Alt – katedra Św. Szczepana (1832)

Katedra wg Jakoba von Alt (1847)

 

Obecna katedra jest trzecią świątynią znajdującą się w tym miejscu. Dwie z nich powstały za czasów panowania miejscowej dynastii Babenbergów; z pierwszej zachowały się jedynie relikty w podziemiach obecnej katedry, z drugiej zachowała się częściowo fasada zachodnia. Obecny gotycki kościół powstał od XIV i XVI w. jest jedną z najważniejszych fundacji władców z dynastii Habsburgów w średniowieczu.

Czasy Babenbergów i dwa romańskie kościoły

Pierwsza dekada XII w. jest uważana za datę rozpoczęcia realizacji inwestycji, której inicjatorami byli biskupi z Passawy oraz książę bawarski Leopold IV, którzy ustanowili wznieść w rozwijającym się Wiedniu nową parafię. Wówczas w Wiedniu, który wówczas przeżywał rozwój gospodarczy i urbanistyczny były dwie parafie, najstarsza – św. Ruperta oraz św. Piotra, jednakże konieczne było wzniesienie nowej parafii. Świątynię erygował w 1137 biskup passawski Reginbert von Hagenau. Miało to miejsce za panowania króla niemieckiego Konrada III Hohenstaufa. Niebawem na podstawie pierwotnej, romańskiej, trójnawowej świątyni z transeptem i wydzielonym prezbiterium, za panowania ostatnich Babenbergów, wzniesiono nowy większy kościół o formach późnoromańskich i wczesnogotyckich. Pożar w 1258 zniszczył niemal całkowicie kościół. Do dziś zachowały się elementy tej świątyni w dolnych partiach zachodniej fasady: portal zw. Riesentor, dolne kondygnacje wież zachodnich zwanych Wieżami pogan (Heideturme) oraz niewielkie fragmenty pierwotnego chóru zachodniego.

Czasy Habsburgów i kościół gotycki

Za panowania króla Albrechta I, zapadła decyzja wzniesienia nowego gotyckiego chóru. Prace rozpoczęto w 1304. W 1340 za panowania następcy Albrechta I, Albrechta II Kulawego poświęcono trójnawowy chór, zwany od imienia fundatora albertyńskim, w formie trójnawowej hali o szerokości dawnego romańskiego transeptu z prezbiterium na osi. Za czasów panowania Rudolfa IV (lata 1358-1365) od 1359 rozpoczęto budowę korpusu nawowego o odmiennej strukturze – w formie tzw. pseudohali (światło pada z okien naw bocznych które są niższe od nawy głównej) nakrytej wspólnym dachem. W celu zintegrowania dawnego westwerku z nawami dobudowano dwie kaplice przeznaczone dla fundatora. Po obu bokach transeptu zaczęto wznosić wieże z kaplicami, które pierwotnie miały mieć taką samą formę i wysokość, jednak w całości wzniesiono jedynie wieżę południową (lata budowy 1396-1433). W 1511 przerwano budowę wieży północnej. Za panowania Rudolfa IV powołano niezależną od biskupów Passawy kapitułe katedralną pw. Wszystkich Świętych (obecnie drugie wezwanie świątyni). W 1469, za panowania cesarza Fryderyka III, podniesiono kościół do rangi katedry. Na pierwszego biskupa Wiednia wybrano Leo von Spaur.

Znamy imiona mistrzów budowlanych, oraz artystów, którzy realizowali tę – jedną z najważniejszych w Austrii – sakralnych inwestycji doby średniowiecza. Na koniec XIV w. przypada działalność Michaela Knaba, nadwornego architekta książąt Austrii, Wenzela Parlera, Petera von Prachtitza i jego syna Petera. Trzej ostatni wznieśli południową, wysoką na 137 metrów, wieżę. Prachtitzowie znali działającego w sąsiednich Czechach Petera Parlera i jego strzechę, stąd można odnaleźć wiele analogii do głównej realizacji Parlera, jaką jest Katedra św. Wita w Pradze. Od 1440 znany jest Hans Buchshaum (Puxhaum), autor m.in. niedokończonej wieży północnej, sklepienia nawy głównej i przybudówki pod portalem południowym – tzw. Bramy Śpiewaków (Singertor). Zachowało się ponad 50 rysunków tegoż budowniczego. Elementy rzeźbiarskie oraz ambonę wzniósł Anton Pilgram, znany także m.in. w Brnie. Niedokończoną wieżę północną zwieńczono renesansowym hełmem.

Dalsze dzieje

Od roku 1723 katedra jest siedzibą arcybiskupa wiedeńskiego. Na XIX w. przypada gruntowna konserwacja katedry. Od 1857 pracami kierował Leopold von Ernst, a następnie Friedrich von Schmidt (architekt wiedeńskiego ratusza). Dobudowano m.in. wg zachowanych rysunków Hansa Puchshauma wimpergi, planowano także podwyższenie wieży północnej, ale ze względów technicznych i finansowych przeciwko tej koncepcji były władze Wiednia. Friedrich von Schmidt zastosował zachowawczą metodę konserwatorską rezygnując z purystycznej regotycyzacji, nie naruszając wystroju wnętrza z czasów późniejszych (m.in. barokowe ołtarze). II wojna światowa, a szczególnie walki o Wiedeń w roku 1945, spowodowały poważne zniszczenia katedry. Dzieła ruchome zostały ewakuowane, natomiast ambona, nagrobek Fryderyka III zostały zamurowane. Trwający trzy dni pożar niestety zniszczył późnogotyckie stalle z 1487 dzieło snycerza Rollingera. Odbudowa i konserwacja trwały aż do lat 80. ubiegłego stulecia, przy czym kościół ponownie otwarto w 23 kwietnia 1952. Prace konserwatorskie wciąż trwają, po skomplikowanych pracach nad wieżą południową w trakcie gruntownego remontu jest obecnie zachodnia fasada.

Ikonografia

Katedra wiedeńska znana jest z licznych przekazów ikonograficznych sięgających jeszcze czasów budowy. W wiedeńskim Archiwum Państwowym (Staatsarchiv) zachowało się kilkanaście oryginalnych rysunków na pergaminie wykonanych przez niektórych architektów i budowniczych katedry, w tym Hansa Puschbauma. Są to plany sklepień korpusu nawowego, kaplic przywieżowych, przedsionków (m.in. rzut wieży północnej, zarys opracowania elewacji bocznych, przedsionka Bramy Śpiewaków) przekroje filarów międzynawowych, projekty elewacji zewnętrznych wraz ze szczegółowym opracowaniem detali architektonicznych, niezrealizowane wizje rozbudowy fasady zachodniej oraz projekt wieży północnej, który był przedmiotem rozważań dokończenia budowy wieży w XIX i XX w. Kilkakrotnie została uwieczniona w dziełach późnogotyckiego malarstwa tablicowego oraz grafiki. W sposób swobodny zinterpretował Hartmann Schedel charakterystyczną sylwetkę katedry w umieszczonej Liber Chronicarum panoramie Wiednia. Katedra i wieża pojawia się kilkakrotnie w wedutach Bernarda Bellotto, w XIX w. była tematem dzieł takich malarzy jak Eduard Gurk, Carl Pippich, Jakub Ritter von Alt oraz jego syn Rudolf i wielu innych.

Architektura

Wnętrze katedry

Widok ogólny wnętrza

Fragment wnętrza

Gotyckie sklepienia

Ołtarz główny

 

Jest to sui generis trójnawowa pseudohala z mocno uwydatnionym starszym tzw. chórem albertyńskim z prezbiterium pośrodku oraz najstarszą częścią – dwuwieżową fasadą zachodnią, przy których dobudowano prostokątne pomieszczenia mieszczące niegdyś skarbiec, gdzie król Rudolf IV przechowywał swój zbiór relikwii oraz pomieszczenia i reprezentacyjna empora przeznaczone dla kapituły kościelnej (założona przez Rudolfa IV), za przybudówkami znajdują się wieloboczne w planie przedsionki z reprezentacyjnymi bramami. Ponadto do wschodniej części korpusu nawowego przylegają wielkie wieże z kaplicami Św. Barbary (po stronie północnej) oraz Katarzyny (po stronie południowej). Część wschodnia również posiada trzy nawy, przy czym boczne nawy są krótsze o jedno przęsło niż prezbiterium. Każda z nich jest zamknięta poligonalnie. Wnętrze korpusu nawowego nakryte jest sklepieniem sieciowym, natomiast chór albertyński sklepieniem krzyżowo-żebrowym. Profilowane żebra sklepień spływają na służki, które przylegają do potężnych wiązkowych filarów międzynawowych, oraz do murów obwodowych. Elementy konstrukcyjne posiadają także bogatą dekorację rzeźbiarską, która tworzą zworniki sklepień, wsporniki służek oraz kapitele filarów. W stosunku do korpusu nawowego chór albertyński jest niższy, co jest widoczne wewnątrz świątyni.

Widoczna z daleka charakterystyczna sylwetka katedry, jest świadectwem znajomości gotyckiej sztuki budowlanej która zrodziła się w Île-de-France, choć na tereny Austrii styl gotycki uobecnił się stosunkowo późno. W całości katedra jest wzniesiona z ciosanego kamienia. Zachowane elementy romańskie zawierają bogatą rzeźbę architektoniczną której największa ilość zachowała się w reprezentacyjnym wejściu zwanym Bramą Olbrzymów(Riesentor) który tworzy kruchta, na jej elewacji znajdujemy liczne ornamenty roślinne, gryfy, ptaki, elementy fantastyczne, w niej romański portal z zachowanymi kolumnami romańskimi, w tympanonie przedstawienie Chrystusa w mandorli ze zwróconymi ku niemu dwoma aniołami po bokach. Widoczny jest wpływ rzeźby katedry w Bambergu. Proste bryły wielokondygnacyjnych wież zwieńczone są późniejszymi gotyckimi hełmami. Fasada zachodnia została świadomie zachowana podczas przebudowy katedry, co jest interpretowane jako gest pamięci o Babenbergach, ponadto fundatorzy gotyckiej katedry – Habsburgowie podkreślili metrykę w ramach aspiracji związanych z utworzeniem w Wiedniu samodzielnej diecezji. Elewacje północna i południowa z przylegającymi do nich kaplicami czytelnie obrazują poszczególne fazy rozbudowy katedry w XIV i XV w. Spójności dodaje galeria z balustradą wieńcząca oszkarpowane, zwieńczone wimpergami ściany boczne naw (z parzystymi ostrołukowymi oknami), oraz elewacje prezbiterium i wież. Wszystko to jest urozmaicone bogatym detalem z motywami charakterystycznymi dla dojrzałego gotyku, są to liczne zoomorficzne zwieńczenia przypór, stylizowane gargulce oraz umieszczone pod nimi rzeźbione konsole. Nacisk na detal architektoniczny położono na elewacje wież bocznych, co najlepiej jest widoczne w wieży południowej, której podstawą jest kwadrat, przechodzący od 2/3 wysokości w ośmiobok. Oprócz zdumiewającej wysokości, jej wertykalność i plastyczność podkreśla bogactwo fiali oraz wimperg.

Bramy Biskupia i Śpiewaków

Fragment gotyckiego portalu Bramy Biskupiej z posągiem Rudolfa IV

... i jego żony Katarzyny Luksemburskiej Asystują im heroldowie z tarczami herbowymi.

Oprócz zachodniej Bramy Olbrzymów (pierwotnie otwierano ją wyłącznie dla cesarza) do wnętrza katedry wchodzi się innymi wejściami, dwa z nich wyróżniają się pod względem historyczno-artystycznym. Od strony północnej – brama Biskupia (Bischofstor), powstała w 1360 z gotyckim portalem. W tympanomie gdzie kompozycja scen figuralnych jest podzielona na dwie kondygnacje odnajdujemy na dole Zaśnięcie, powyżej Koronację NMP. Od strony południowej, znajduje się brama Śpiewaków (Singerstor), datowana na 2 poł. XIV w. z realistycznymi przedstawieniami na ościeżach, ukazani w strojach koronacyjnych książę Rudolf IV i Katarzyna Czeska. Cesarz jest przedstawiony jako fundator – trzyma model gotyckiej świątyni. Parze cesarskiej towarzyszą rycerze trzymający tarcze z herbami. Tympanom tworzy kilka szeregów scen z życia Św. Pawła. Autor Bramy Śpiewaków mógł znać parlerowskie portrety znajdujące się w chórze praskiej katedry Św. Wita.

Dachy i wieże

Charakterystycznym akcentem katedry są dachy o specyficznej barwnej dekoracji dachówek. Korpus nawowy i prezbiterium są przykryte dwoma osobnymi dachami. Szacuje się, iż powierzchnię wszystkich połaci dachów pokrywa około 230 000 glazurowanych dachówek. O ile dekoracja dachu korpusu nawowego ma charakter geometryczno-ornamentalny, w przypadku nakrycia prezbiterium układ dachówek tworzy dekorację figuralną którą są po dwa cesarskie orły, z herbami Habsburgów i miasta Wiednia. Dawna konstrukcja dachowa pod koniec II wojny światowej uległa znacznym uszkodzeniom została zastąpiona konstrukcją stalową.

Ponad dachami katedry wznoszą się cztery wieże, dwie oktogonalne, wtopione w bryłę zachodniej części pochodzącej z dawnej romańskiej świątyni Babenbergów oraz para monumentalnych wież przylegających doń do naw bocznych. Usytuowane przy ostatnim przęśle korpusu nawowego wieże mają w przyziemiu plan kwadratu, w dolnych kondygnacjach umieszczone są wejścia do wnętrza kościoła.

Wysoka na 68 m. (223 ft) wieża północna pierwotnie miała mieć formę co południowa, jednakże w 1511 r. prace nad budową wieży przerwano i nigdy jej nie dokończono. W 1578 wieża otrzymała prowizoryczną górną kondygnację zwieńczoną baniastym hełmem. Kondygnacja ta mieści trzeci co do wielkości wiszący dzwon w Europie – Pummerin.

Dominantą katedry jest południowa wieża, wysoka blisko 137 metrów (445 stóp). Mieszkańcy Wiednia nazywają potocznie wieżę Steffl (zdrobnienie imienia Szczepan). Budowa jej trwała 65 lat, od 1368 do 1433. Podczas oblężeń miasta w 1529 oraz 1683 stanowiła główny punkt obserwacyjny, ponadto znajdował się w niej punkt komendanta, który zarządzał obroną miejskich obwarowań, po odbudowie ze zniszczeń wojennych, od 1955 stała się ogólnodostępnym punktem widokowym. Na jej szczycie znajduje się dwugłowy orzeł cesarski godło Habsburgów, na jego piersiach umieszczony jest w tarczy herbowej podwójny krzyż, który nie tylko odnosi się do statutu arcybiskupiej świątyni lecz również do dualistycznej monarchii austro-węgierskiej.

Wymiary katedry

Wiedeńska katedra ma następujące wymiary: