Katedra bazylejska - Polski Serwis Naukowy

Katedra w Bazylei (niem. Basler Münster) – kościół w Bazylei, powstały w kilku etapach między 1019 a 1500 rokiem w stylach romańskim i gotyckim.

Katedra w układzie bazylikowym z transeptem zbudowana jest z czerwonego piaskowca. Ze względu na dwie smukłe wieże z ażurowymi zwieńczeniami i przenikające się pod kątem prostym dachy kryte barwnie szkliwionymi dachówkami jest charakterystycznym elementem widzianej od strony Renu panoramy starego miasta. Wbrew temu, co może sugerować nazwa, kościół od prawie pięciuset lat nie stanowi już siedziby biskupa, jest obecnie miejską świątynią protestancką i stanowi jedną z głównych atrakcji turystycznych Bazylei.

Nawa – składowa część kościoła położona pomiędzy prezbiterium a kruchtą, przeznaczona dla wiernych. Oprócz świątyń jednonawowych występują dwu-, trzy-, pięcio- oraz siedmionawowe.
Krypta — podziemna część budynku kościoła. Spełnia funkcje pochówkowe, a w kościołach wczesnośredniowiecznych była również miejscem przechowywania i eksponowania relikwii świętych.

Historia

Wcześniejsze budowle

Na Wzgórzu Katedralnym budowano już w czasach późnoceltyckich (I w. p.n.e.). Wykopaliska archeologiczne odkryły mur z czasów przedrzymskich (Murus Gallicus). Oprócz bramy można częściowo zrekonstruować ówczesny przebieg ulic. Jak dowodzą wykopaliska z lat 1966 i 1974, na miejscu obecnej katedry ulica rozdzielała się i okrążała budynek, który przypuszczalnie był świątynią. Rzymianie wznieśli później na tym miejscu warownię.

Wiese jest 4. co do wielkości rzeką w Schwarzwaldzie (Niemcy). Wypływa spod szczytu Feldberg na wysokości 1200 m n.p.m. i płynie na południe, co jest rzadkie wśród rzek w Niemczech. Po przepłynięciu 55 km wpada do Renu w Bazylei na wysokości 244 m n.p.m. Średni spadek 17 m/km jest największy wśród niemieckich rzek.
Chrzcielnica – zbiornik wypełniony wodą święconą, najczęściej w kształcie kielicha, przeznaczony do sakramentu chrztu. Wykonany z kamienia, metalu lub drewna. Forma dekoracji i proporcji zmieniała się wraz z obowiązującymi stylami w architekturze.

Jako pierwszy biskup Bazylei wymieniany jest Justynian (Justinianus; 343–346 r.) We wczesnym średniowieczu siedziba biskupa została przeniesiona z Kaiseraugst (Augusta Raurica) na Wzgórze Katedralne. Archeolog Hans Rudolf Sennhauser uważa za prawdopodobne, że przenosiny te miały miejsce za czasów biskupa Ragnachariusa, wcześniejszego mnicha z Luxeuil, na początku VII w. O budowie katedry przez bazylejskich biskupów w VIII w. nie wiadomo nic pewnego.

Węgrzy albo Madziarzy (węg. l.poj.: magyar, l.mn.: magyarok) – naród liczący w sumie ok. 14,5 mln, w tym na Węgrzech 10,5 mln, pozostałe ok. 4 mln tworzy mniejszości w Rumunii (Siedmiogród), Serbii (Wojwodina), Słowacji, Słowenii, Ukrainie (rejon Karpat) i Austrii. Jedna z grup mniejszości węgierskojęzycznej zamieszkującej rumuński Siedmiogród zwana jest Szeklerami (węg. l.poj.: Székely, l.mn.: Székelyek). Część badaczy skłania się ku poglądowi, że Szeklerzy są nie Węgrami, lecz potomkami Hunów.
Tympanon - w architekturze klasycznej (starożytna Grecja, starożytny Rzym, renesans, klasycyzm) wewnętrzne trójkątne pole frontonu, często wypełnione rzeźbą.

Katedra Haitona – przedromańska

Skomplikowana historia powstania katedry obejmuje trwające ponad 500 lat budowy i przebudowy. Dokładne początki katedry pozostają niejasne. Pierwotny kościół karoliński, tzw. kościół Haitona, został wzniesiony w pierwszej połowie IX w. przez sprawującego urząd w latach 805–823 biskupa Bazylei o imieniu Haito, opata Reichenau nad Jeziorem Bodeńskim. Kształt rzutu katedry został zrekonstruowany na podstawie badań archeologicznych. Prawdopodobnie kościół Haitona składał się z jednej sali, wielu pomieszczeń bocznych wzdłuż dłuższej strony i dwóch okrągłych wież po zachodniej stronie. Wysunięta część zachodnia spowodowała wygięcie biegu prowadzącej z południowego wschodu Rittergasse. Od południa sąsiadował z kaplicą pałac biskupi – palatium. Nie wiadomo jak wyglądały partie wschodnie kościoła. Wiadomo natomiast, że posiadał kryptę pod prezbiterium. Także z wyposażenia nic nie ocalało.

Ikonoklazm (gr. eikōn – "obraz"; klao – "łamać", "obrazoburstwo") – ruch szerzący się w VIII-IX wieku na terenach Bizancjum i państwa Franków oraz w Niderlandach w XVI w.
Szatan (hebr. שטן satan – przeciwnik; arab.الشيطان Szejtan – przeciwnik, złe moce) – w judaizmie, chrześcijaństwie i islamie jest to anioł, który zbuntował się przeciwko Bogu, główny sprawca zła na świecie (inne określenia: upadły anioł, demon, diabeł).

Jak na swoją epokę katedra Haitona była nietypowa, gdyż w owych czasach w nowo wznoszonych kościołach zaczęły przeważać układy trójnawowe. Ponieważ budowla była kościołem salowym, zaliczała się do dawnego stylu, z drugiej strony jednak fasada dwuwieżowa należała do wcześniejszych fasad tego typu. W 917 katedra została zdemolowana podczas najazdu Węgrów. Nie jest jasne, w jakim stopniu ucierpiała – znany z przekazów pisanych fakt zniszczenia katedry nie znalazł jak na razie potwierdzenia przez badania archeologiczne. Po ostatecznym ustaniu najazdów, które trwały jeszcze do 932, powstał zapewne całkowicie nowy budynek, tzw. katedra Wicharda, nazwana od imienia biskupa z lat ok. 940–950.

Blenda (niem. blende ślepe okno, ślepa wnęka) – płytka wnęka w ścianie, o wykroju arkady lub okna, stosowana przede wszystkim w celach estetycznych, rzadziej do odciążenia ściany.
Etnologia – jedna z dyscyplin, obok etnografii, antropologii kulturowej i antropologii społecznej, wchodzących w zakres antropologii - nauki o człowieku i jego kulturze. Powyższe terminy często traktowane są jako synonimy tej samej dziedziny badań. Etnologia jest terminem używanym przez przedstawicieli europejskiej i kontynentalnej nauki o człowieku i odpowiada niemieckiemu terminowi Völkerkunde (badania ludów pierwotnych). Etnologia klasyfikuje ludy na podstawie cech środowiskowych i kulturowych, oraz opisuje poszczególne kultury.

Katedra Henryka – wczesnoromańska

Na fundamentach poprzedniej budowli po nastaniu drugiego tysiąclecia biskup Adalberto II (ok. 999–1025) nakazał wzniesienie budowli ottońsko-wczesnoromańskiej. Nazwa trójnawowej katedry – Katedra Henryka (niem. Heinrich-Münster; czasem też zwana Tumem Adalberta – niem. Adalberto-Dom) nawiązuje do inicjatora jej wzniesienia – cesarza Henryka II, późniejszego świętego patrona miasta. Kościół został ufundowany przez Henryka II i jego żonę Kunegundę i konsekrowany w ich obecności 11 października 1019 przez Adalberta. Nosząca wezwanie Najświętszej Marii Panny budowla nie miała krypty, co wykazały wykopaliska prowadzone w latach 1973/1974. Około końca XI w. po zachodniej stronie wzniesiono wieżę z wapienia i mułowca. Mury te zachowały się i tworzą dolną część dzisiejszej wieży północnej (wieży św.Jerzego; Georgsturm). Katedra Henryka nie posiadała wieży po stronie południowej. W 1185 katedra spłonęła.

Prezbiterium (w architekturze nazywane także "chórem kapłańskim") – przestrzeń kościoła przeznaczona dla duchowieństwa oraz służby liturgicznej (m.in. ministrantów). Zwykle jest wydzielone od reszty świątyni podwyższeniem, balustradą lub łukiem tęczowym i wyodrębniające się wizualnie z bryły kościoła. Nazwa pochodzi od słowa prezbiter - ksiądz.
Kanton to podstawowa, terytorialna jednostka administracyjna Szwajcarii. Szwajcaria jest państwem federacyjnym, składającym się z 26 kantonów i 2890 gmin, które posiadają bardzo szeroką autonomię. Aż do połowy XIX wieku kantony były samodzielnymi minipaństwami, które posiadały własne armie, same strzegły granic i biły własną monetę. Przekształcenie Szwajcarii z luźnej federacji nieposiadającej instytucji centralnych w państwo federalne nastąpiło dopiero w 1848 roku.

Katedra późnoromańsko-gotycka

Katedra bazylejska: 1. Wieża Jerzego 2. Wieża Marcina 3. Organy i lektorium 4. Nawa główna 5.Kaplice i nawy boczne 6. Portal Gallusa z kołem fortuny 7. Transept 8. Chrzcielnica 9. Zewnętrzna ściana chóru 10. Płyta nagrobna Erazma z Rotterdamu 11. Ołtarz

Dzisiejsza katedra opiera się głównie na budowli późnoromańskiej. Na fundamentach wcześniejszej budowli powstał kościół trójnawowy wzbogacony o transept (nawę poprzeczną). Chór był już ukończony w 1202 (poświęcenie głównego ołtarza przez biskupa Lütholda I), zaś nawy w 1225. W 1258 katedra została uszkodzona przez pożar. Prawdopodobnie po pożarze podwyższono Wieżę św. Jerzego do trzech kondygnacji, zaś w południowo-zachodnim narożniku dobudowano symetryczną do niej Wieżę św. Marcina. Katedra posiadała odtąd pięć wież: dwie na przedłużeniu naw bocznych w fasadzie zachodniej, dwie przylegające do transeptu i flankujące chór oraz wieżę nad skrzyżowaniem naw. W tym czasie powstały też pierwsze kaplice grobowe przylegające do naw bocznych.

Cesarz Rzymski Narodu Niemieckiego (niem. römischer kaiser Deutscher Nation) - potoczna, ale stosowana powszechnie w historiografii, formuła "cesarz rzymski narodu niemieckiego" odnosi się do władców państwa niemieckiego, którzy używali tytułu cesarza rzymskiego.
Lapidarium (łac. lapidarius – kamienny) – miejsce przechowywania i prezentowania zgromadzonych okazów kamieni naturalnych i kamiennych fragmentów rzeźb, nagrobków, pomników, elementów pochodzących z zabytkowych budowli. Ekspozycja może znajdować się na wolnym powietrzu lub w zamkniętym pomieszczeniu (muzeum, galeria, park, dziedziniec). Pierwsze lapidaria powstały w okresie renesansu, upowszechniły się w XIX wieku.

Mimo stosunkowo masywnej konstrukcji bazylejskie trzęsienie ziemi 18 października 1356 zniszczyło pięć wież, różne części sklepienia i część krypty. Pod nadzorem mistrza budowlanego Jana z Gmünd z rodziny Parlerów po raz kolejny odbudowano zniszczony kościół. Co ciekawe, formy gotyckie pojawiły się jedynie w odbudowywanych górnych partiach chóru, pozostałe części budowli odnowiono zaś z pozostawieniem dawnych form romańskich. Już w 1363 można było ponownie poświęcić główny ołtarz. W 1421 Ulrich von Ensingen, budowniczy wież katedralnych w Ulm i Strasburgu, rozpoczął rozbudowę północnej wieży św. Jerzego; prace ukończono w 1429. Południowa wieża św. Marcina (Martinsturm) została ukończona 23 lipca 1500 przez Hansa z Nußdorf (Hans von Nußdorf). Wraz z tą datą oficjalnie uznano katedrę za ukończoną. W XV w. powstały także krużganki wielki i mały (→ krużganek).

Litografia (zob. lit) — technika graficzna zaliczana do druku płaskiego, gdzie rysunek przeznaczony do powielania wykonuje się na kamieniu litograficznym, także odbitki wykonane tą techniką.
Marcin z Tours, Święty Marcin, Marcin Miłościwy, scs. Swiatitiel Martin Miłostiwyj, jepiskop Turskij (ur. pomiędzy rokiem 316 a 317 w Sabarii, dziś Szombathely w Pannonii - zm. 8 listopada 397 w Candes nad rz. Vienne) – biskup Tours, święty Kościoła katolickiego i prawosławnego.

Dalsze wydarzenia historyczne

Wybór papieża w katedrze bazylejskiej

Papież Marcin V powiadomił władze Bazylei w roku 1424, że miasto zostało wybrane jako miejsce następnego soboru. W latach 1431–1449 Sobór w Bazylei obradował nad przeprowadzeniem reform w Kościele. Gdy w roku 1438 ówczesny przewodniczący soboru Cesarini opuścił Bazyleę zgodnie z zaleceniem papieża Eugeniusza IV, wybrano rok później, 24 lipca 1440 Feliksa V jako antypapieża na bazylejskim Placu Katedralnym. Kiedy ten nie zdołał zyskać uznania, cesarz rzymski Fryderyk III nakazał rozwiązanie soboru. Jednym z następstw soboru było założenie w 1460 Uniwersytetu Bazylejskiego.

Palatium (łac. wzgórze rzymskie Palatyn) – nazwa używana dla określenia starożytnego lub średniowiecznego głównego budynku zamku (niem. Palas), pałacu cesarza, króla lub biskupa. W budynku znajdowały się: sala reprezentacyjna, komnaty władcy i na ogół kaplica zamkowa.
Sobór powszechny, sobór ekumeniczny – w Kościołach chrześcijańskich - spotkanie biskupów całego Kościoła w celu ustanowienia praw kościelnych (kanonów soborowych) i uregulowania spraw doktryny wiary i moralności. Początkowo sobory były zwoływane przez cesarzy rzymskich (bizantyjskich). Sobory Kościoła rzymskokatolickiego (nie uznawane przez pozostałych chrześcijan, w tym prawosławnych i protestantów) są zwoływane przez papieża. Według prawa kanonicznego papież przewodniczy obradom soboru osobiście (lub przez delegatów), a także określa ramy obrad i zatwierdza dekrety soborowe. Śmierć papieża w czasie trwania obrad powoduje ich zawieszenie, i dopiero jego następca może wznowić obrady.

Zniszczenie obrazów przez ikonoklastów

Litografia katedry bazylejskiej

Ikonoklazm ruchu reformacyjnego pozbawił Bazyleę w latach 1528–1529 wielu dzieł sztuki. Liczni mieszkańcy atakowali, częściowo z użyciem przemocy, wiele bazylejskich kościołów, aby zniszczyć umieszczone w nich obrazy i posągi. Wpływowy reformator Ulrich Zwingli odrzucał uwielbienie Boga w postaci obrazów jako bałwochwalstwo.

Rzemiosło – zawodowe wykonywanie działalności gospodarczej przez osobę fizyczną, posiadającą udokumentowane kwalifikacje do wykonywania danej działalności gospodarczej we własnym imieniu i na swój rachunek, przy zatrudnieniu niewielkiej liczby pracowników, których praca ma na celu wspieranie działalności rzemieślnika. O tym, czy dana działalność jest rzemiosłem decydują jej właściwości,charakter, niewielka skala i rozmiar oraz brak cechy uciążliwości środowiskowej oraz społecznej typowej dla działalności na przemysłowej lub też produkcyjnej w znacznym rozmiarze. Jako przykład rzemiosła można podać artystyczny wyrób cegieł prowadzony w niewielkim rozmiarze, a jak o działalność przemysłową produkcję materiałów budowlanych w specjalnie przeznaczonych do tego urządzeniach prowadzona w znacznych rozmiarach w sposób zorganizowany i ciągły.
Schwarzwald ("Czarny Las") – zrębowy masyw górski w południowo-zachodnich Niemczech rozciągający się od południowego krańca do środka Badenii-Wirtembergii na długości około 160 km – od Pforzheim na północy do Waldshut na samym południu. Schwarzwald powstał w okresie ruchów hercyńskich. W czasie orogenezy alpejskiej został blokowo wypiętrzony, silniej na południu niż na północy. Masyw zbudowany jest głównie z granitów i skał metamorficznych, wschodnia i północna część z piaskowców triasowych. Zachowały się ślady zlodowacenia plejstoceńskiego w postaci jezior cyrkowych i moren. Najwyższe szczyty Schwarzwaldu osiągają wysokość od 1164 m (Hornisgrinde) w północnej części do 1493 m (Feldberg) w części południowej.

Według przekazów historycznych 9 lutego 1529 koło godziny 13 grupa 40 uzbrojonych mężczyzn wyruszyła z ruchliwego rynku w stronę katedry. Wkroczyli do kościoła, gdzie niewprawny członek bractwa trącił halabardą obraz ołtarzowy, który przewrócił się na podłogę i rozbił. Wówczas zbrojni opuścili katedrę aby sprowadzić posiłki. Księża zamknęli katedrę. Grupa wzmocniona do siły 200 mężczyzn zebrała się wśród zgiełku przed zamkniętymi wrotami katedry. W końcu wdarli się siłą do środka, zniszczyli w szale krucyfiksy, obrazy Maryi i przedstawienia świętych. Tłum rozniósł ołtarz w proch i dalej szalał w ślepej żądzy zniszczenia. Przez dalszą część popołudnia atak na obrazy rozprzestrzeniał się na inne kościoły Bazylei.

W architekturze łuk triumfalny to budowla w kształcie monumentalnej, wolno stojącej bramy stawiana dla upamiętnienia ważnej osoby lub uczczenia ważnego wydarzenia, zwykle zwycięstwa militarnego. Przejście pod łukiem triumfalnym autora lub autorów zwycięstwa było punktem kulminacyjnym pochodu triumfalnego. Pierwsze łuki triumfalne powstawały w starożytnym Rzymie (zwyczaj przejęto od Etrusków), później ten typ budowli był wznoszony w innych krajach i epokach historycznych.
Konserwacja zabytków – zespół stałych i systematycznych działań mających na celu utrzymanie obiektu zabytkowego w dobrym stanie technicznym. Polega na zabezpieczaniu dzieł sztuki (obrazów, rzeźb, wyrobów rzemiosła a także obiektów architektonicznych, całych zespołów urbanistycznych, zabytkowych parków, stanowisk archeologicznych itp.) w celu zachowania ich i uniknięcia ewentualnych wysokich nakładów koniecznych w przypadku przeprowadzenia większego remontu.

Erazm z Rotterdamu tak oto opisał atak na obrazy w Bazylei w swoim liście z 9 maja 1529: Ze stojących obrazów żaden nie pozostał nietknięty, ani w kościołach, ani w przedsionkach, ani w klasztorach. To, co pozostało z namalowanych obrazów, pomazano węglem; co nadawało się do spalenia, wrzucono na stosy; resztę rozbito w proch. Ani wartość ani sztuka niczego nie pomogły ocalić.

Cenny skarb katedry ocalał i został zachowany aż do podziału kantonu Bazylea.

Barok (z por. barroco – "perła o nieregularnym kształcie", lub z fr. baroque – "bogactwo ozdób") – główny kierunek w kulturze środkowo i zachodnioeuropejskiej, którego trwanie datuje się na zakres czasowy od końca XVI wieku do XVIII wieku. Barok obejmował wszystkie przejawy działalności literackiej i artystycznej, a także filozofię i architekturę. U jego podstaw leżał sprzeciw wobec renesansowego klasycyzmu, głęboka religijność, mistycyzm i egzystencjalny niepokój.
Huldrych Zwingli (Ulrich Zwingli) (ur. 1 stycznia 1484 w Wildhaus koło Togenburga, zm. 11 października 1531 w Kappel am Albis) – szwajcarski kaznodzieja i teolog, jeden z głównych twórców i przedstawicieli reformacji w Szwajcarii. Studiował teologię w Wiedniu i Bazylei.

Nowożytne przebudowy i renowacje

Aż do reformacji w 1529 budowla stanowiła kościół katedralny. Sześćdziesiąt lat później usunięto ostatecznie z wnętrza wszelkie pozostałości zniszczonych przez obrazoburców ozdób i pokryto wewnętrzne ściany pobiałą.

W XVIII w. przeprowadzono pod kierunkiem Johanna Jakoba Fechtera w dwóch etapach renowację katedry, skoncentrowane wokół konserwacji istniejącego stanu. W XIX w. nastąpiły dwie duże restauracje, m.in. w latach 1852–1857 przeniesiono lektorium i zamknięto zachodnią kryptę (leżącą na przecięciu naw głównej i poprzecznej). W osi nawy głównej pod posadzką wykonano kanał wentylacyjno-ogrzewczy. W XX w. głównym celem prac renowacyjnych stało się wyeksponowanie późnoromańskich części budynku i cofnięcie niektórych zmian wprowadzonych w latach 50. XIX w. Ponadto w 1975 przywrócono dawny poziom podłogi katedry i udostępniono ponownie kryptę. Od 1985 prace renowacyjne skupiają się na pogarszającym się stanie kolorowego piaskowca elewacji strony katedry.

System wiązany - system kompozycji przestrzennej wnętrz budowli, często sakralnych, w których na jedno przęsło nawy głównej przypadają dwa przęsła nawy bocznej. Związany był z konstrukcją późnoromańskich i gotyckich sklepień żebrowych opartych na planie kwadratu. System przestał być stosowany po wprowadzeniu sklepień opartych na planie prostokąta.
Chimera (gr. Χίμαιρα - Chimajra) – w mitologii greckiej ziejący ogniem potwór, dziecko Tyfona i Echidny. Przyjmuje się najczęściej, że miała głowę lwa, ciało kozy i ogon węża.

Architektura zewnętrza katedry

Rzeźba przy głównym portalu

Wieże św. Jerzego i św. Marcina oraz szczyt zachodni

Przedstawienie świętego Jerzego – rycerza – na elewacji zachodniej

Główna fasada, skierowana na zachód, flankowana jest przez dwie wieże: wieżę św. Jerzego (niem. Georgsturm) o wysokości 64,2 m oraz ukończoną w roku 1500 wieżę św. Marcina (niem. Martinsturm) o wysokości 62,7 m. Obydwie wieże nazwano na cześć świętych rycerzy: Jerzego i Marcina, którzy zostali także przedstawieni pod wieżami w odpowiednich scenach rycerskich. Posąg św. Marcina pochodzi z roku 1340; oryginał znajduje się dziś w Klingentalmuseum. Nad nim znajdują się zegary mechaniczny i słoneczny. Pod wieżą św. Jerzego znajduje się monumentalne przedstawienie (1372) rycerza Jerzego walczącego ze smokiem, przedstawionym w znacznym pomniejszeniu.

Wogezy (fr. Vosges, niem. Vogesen) – pasmo górskie we wschodniej Francji, oddzielone Bramą Burgundzką od Gór Jura. Stromo opadają ku Nizinie Górnoreńskiej.
Panny Mądre i Panny Głupie – określenie, jakiego używa się wobec opisanych w Piśmie Świętym panien, tytułowych bohaterek jednej z przypowieści Jezusa Chrystusa.

Katedra, która miała początkowo pięć wież, po silnym trzęsieniu ziemi w roku 1356 odbudowana została tylko z dwiema z nich. O starszej wieży Jerzego przypomina dolna jaśniejsza część, która ocalała w czasie kataklizmu. W 1500 zwieńczono wieżę św. Marcina bogato zdobioną fialą.

W południowej wieży między stromymi krętymi schodami znajduje się zegar wieżowy z roku 1883. Dzwony umieszczone są w szczycie pomiędzy wieżami. U podstawy wycofanego od linii elewacji szczytu z wielkim oknem poddasza znajduje się galeria, łącząca obie wieże. Z wież św. św. Jerzego i Marcina, na których ostatnie kondygnacje prowadzą po 242 stopnie, rozciąga się interesujący widok Bazylei oraz pasm górskich Schwarzwaldu i Jury.

Jacob Burckhardt (ur. 25 maja 1818 w Bazylei, zm. 8 sierpnia 1897 w Bazylei) – szwajcarski historyk sztuki i kultury. Jego najbardziej znane dzieło, Kultura Odrodzenia we Włoszech, mimo upływu 150 lat od pierwszego wydania, wciąż pozostaje aktualne.
Polichromia - wielobarwna ozdoba malarska ścian, sufitów, podniebienia sklepień, rzeźb stosowana do dekoracji wewnętrznych i zewnętrznych. Polichromie wykonywano nie tylko na materiałach kamiennych i tynkach, ale także na drewnie, wewnątrz i na zewnątrz pomieszczeń w budownictwie sakralnym i świeckim.

Główny portal

Przy głównym portalu między dwoma parami drzwi stoi niska kolumna, na której stała niegdyś figura Maryi, zaś za nią filar podtrzymujący tympanon. Zostały one jednak zniszczone w okresie reformacji (→ Zniszczenie obrazów przez ikonoklastów) i kolumna obecnie niczego nie niesie, pole po tympanonie wypełniono przeszkleniem. Zachowały się natomiast archiwolty z przedstawieniami proroków, królów, róż, tańczących aniołów i Abrahama.

Łęk sklepienny inaczej łuk sklepienny – element konstrukcyjny i dekoracyjny sklepienia wykonany z cegły lub kamienia, w kształcie łuku. Stosowany w budownictwie kamiennym i ceglanym od około VIII w.
Neogotyk – styl w architekturze, a także rzemiośle artystycznym, nawiązujący formalnie do gotyku, powstały około połowy XVIII wieku w Anglii i trwający do początku XX wieku, zaliczany do historyzmu.

Rzeźby Henryka II i jego żony Kunegundy stoją na lewo od głównego portalu. Na prawo znajduje się przedstawienie księcia świata (szatana) kuszącego jedną z panien głupich. Podczas gdy panna się uśmiecha i rozchyla suknię, po plecach księcia świata wspinają się węże i ropuchy mające przypominać o złudnej wartości pokus doczesnych i piekle które grozi tym, którzy im ulegają. Przedstawienie to pochodzi z ok. 1280 r. Początkowo rzeźby znajdowały się w otwartej hali wejściowej między wieżami, obecny portal powstał dopiero po jej przebudowie na zamkniętą kruchtę po trzęsieniu ziemi w 1356 r. Rzeźby oraz elewacja katedry powstały z czerwonego piaskowca, sprowadzonego z doliny rzeki Wiese i z Degerfelden.

Warownia – miejsce ufortyfikowane, przygotowane do celów militarnych, najczęściej do obrony. Terminem warownia określa się budowle lub zespoły budowli wraz z umocnieniami ziemnymi, mające za zadanie utrzymanie określonego terenu i ochronę ważnych przejść (np. most, bród, odcinek drogi itp.). Warownie były uzbrojone, zaopatrzone w zapasy żywności umożliwiające przetrwanie oblężenia. Czasem budowane były na terenie obozów wojskowych. Warownie budowane w średniowiecznej Rosji na potrzeby obrony miast nosiły nazwę "kreml".
Mułowiec – zwięzła skała okruchowa, będąca zlityfikowanym (scementowanym) mułem. Złożona głównie z ziaren kwarcu, czasem łyszczyków, skaleni, minerałów węglanowych i ilastych.

Portal Gallusa i "koło fortuny"

Portal Gallusa i elewacja północna

Portal Gallusa powstały około 1180 jest najważniejszą rzeźbą romańską Szwajcarii i uchodzi za jedną z najstarszych rzeźb portalowych w rejonie niemieckojęzycznym. Nazwę swoją przejął od ołtarza, który wznosił się niegdyś w północnym ramieniu transeptu katedry. Portal, który na północnej fasadzie transeptu zawiera liczne przedstawienia postaci we wczesnym stylu romańskim, przypomina łuk triumfalny. Portal ten zachował się prawie w całości w oryginalnym stanie. Wokół drzwi z brązu z roku 1892 znajdują się przedstawienia czterech ewangelistów, panien mądrych i głupich oraz anioła i zmarłych przed Sądem Ostatecznym. W łuku króluje siedzący na tronie Chrystus jako łagodny, przyjazny ludziom sędzia świata. Postacie zostały ukazane z wieloma gestami i mimiką, co jest rzadkie wśród rzeźb romańskich. Badania historyków sztuki nie dają jednoznacznej odpowiedzi na pytanie, czy Portal Gallusa został zbudowany jako część zachodniej fasady, a w roku 1285 przeniesiono go na ścianę północną, gdzie został wmurowany jako istniejące do dziś wejście do transeptu, czy też wzniesiono go od razu na obecnym miejscu. Pierwsza możliwość wydaje się bardziej prawdopodobna.

Uniwersytet Bazylejski (niem.: Universität Basel) – najstarsza uczelnia Szwajcarii (rok zał. 1460). Akt założycielski w formie bulli papieża Piusa II pochodzi z 12 listopada 1459 roku; oficjalna uroczystość otwarcia miała miejsce 4 kwietnia roku następnego.
W mitologii rzymskiej Terminus to bóg granic państwowych i granic między prywatnymi posiadłościami. Kapliczka Terminusa znajdowała się na Kapitolu i gdy w tym miejscu budowano świątynię Jowisza, włączono ją do niej, ponieważ kapłani nie pozwolili jej zburzyć.

Ponad portalem Gallusa znajduje się okno w formie rozety, które przedstawia monumentalne Koło fortuny. Wokół koła umieszczone są rzeźby symbolizujące zmienność ziemskiego szczęścia. Szprychy i piasty rozety wykonane były początkowo z drewna bukowego, ale w XIX wieku zastąpiono ten materiał piaskowcem.

Chór i palatium

Rzeźba słonia

Elewacja położonego na północnym wschodzie chóru, w dolnej części romańska, jest bogata w rzeźbione detale. Zaliczają się do nich groteskowe postacie, chimery oraz słonie, które ówcześni kamieniarze mogli znać tylko z przekazów. Podstawa chóru otoczona jest rzędem blend. Chór bazylejskiej katedry skierowany jest na północny wschód, inaczej niż chóry większości innych budowli sakralnych. Katedra posiada wielobocznie zamknięte prezbiterium z obejściem i niską emporą nad nim i wysoką kondygnacją okien. Z boku tej ostatniej można rozpoznać kikuty bocznych wież chóru. Zawaliły się one podczas trzęsienia ziemi w roku 1356 i nigdy już ich nie odbudowano. Masywny system przyporowy katedry odciąża chór i pozostawia łukom szerokie światło prześwitu.

Protestantyzm — jedna z głównych gałęzi chrześcijaństwa, obok katolicyzmu i prawosławia, na którą składają się wyznania religijne powstałe na skutek ruchów reformacyjnych wewnątrz Kościoła rzymskokatolickiego rozpoczętych wystąpieniem Marcina Lutra w XVI wieku oraz ruchów przebudzeniowych w łonie macierzystych wyznań protestanckich w kolejnych stuleciach.
Partytura (wł. partitura) – do lat 70. podstawowy sposób zapisu muzyki zespołowej instrumentalnej, lub instrumentalno-wokalnej. W partyturze notowane są za pomocą pisma muzycznego partie wszystkich instrumentów i głosów potrzebnych do wykonania utworu, określenia dynamiczne, agogiczne oznaczenie metrum itp. Pojęcie "partytura" odnosi się (inaczej niż np. angielskie score) wyłącznie do zapisu utworów przeznaczonych na wiele instrumentów. O zanotowanym utworze na jeden instrument mówi się po prostu "nuty".

Część chóru leży na prawie na 20 m wyniesionym tarasie zwanym Palatium (niem. Pfalz), z którego rozciąga się wspaniały widok na Ren i Małą Bazyleę, a przy dobrej widoczności także na Wogezy. Między mostami Wettsteina i Środkowym (Mittlere Rheinbrücke) dodatkowo obie części miasta łączy prom katedralny (Münsterfähre). Przeprawa odbywa się łodzią „Leu“ (=lew) podczepioną do rozciągniętej nad Renem liny, z wykorzystaniem prądu rzeki. Po Renie kursuje pięć takich promów, z czego cztery w Bazylei, a jeden w Ellikon.

Fryderyk III (ur. 21 września 1415 w Innsbrucku, zm. 19 sierpnia 1493 w Linz) – król niemiecki od 1440, cesarz rzymsko-niemiecki od 1452, arcyksiążę austriacki od 1457 (jako Fryderyk V), z dynastii Habsburgów. Syn księcia Styrii Ernesta Żelaznego i Cymbarki, córki Siemowita IV, księcia mazowieckiego.
Architektura romańska rozwijała się w X-XIII wieku w nowo powstających, samodzielnych krajach Europy. Termin "romańska" został wprowadzony dopiero w XIX wieku, naprzód w filologii dla określenia grupy języków wywodzących się z łaciny, później dla sztuki i architektury powstałej po ponownym zainteresowaniu się sztuką starożytnego Rzymu. Okres trwania architektury romańskiej jest umowny i przyjmowany różnie w poszczególnych państwach. Najtrudniej jest określić moment przejścia od architektury wczesnego chrześcijaństwa do romańskiej we Włoszech. Przyjmuje się, że pod tym względem Francja i Niemcy wyprzedziły Włochy. Tak samo mało precyzyjnie określa się moment zakończenia epoki romańskiej. Najwcześniej, bo już w połowie XII wieku, od tego stylu odeszli budowniczowie we Francji, w innych krajach Europy okres romański trwał jeszcze przez prawie cały wiek.

Oryginały rzeźb

Wiele z rzeźb romańskich i gotyckich katedry bazylejskiej musiało ze względów konserwatorskich zostać zastąpionych kopiami. Oryginalne rzeźby można oglądać na wystawie w Museum Kleines Kingental (adres: Unterer Rheinweg 26, CH-4058 Basel). Pokazane tam są rzeźby z zachodniego portalu i wież katedralnych oraz romańskie rzeźby zwierząt i postaci z koła fortuny z elewacji katedry. W muzeum zgromadzono również elementy dawnego wyposażenia wnętrza – płytę ołtarza, rzeźby nagrobne i części cennych rzeźbionych w drewnie stall chórowych z 1375.

Zwornik, klucz – w architekturze szczytowy kliniec łuku lub niektórych typów sklepienia, zazwyczaj bogato profilowany i zdobiony dekorem rzeźbiarskim, wykonany z kamienia lub ceramiki, charakterystyczny dla gotyckich sklepień krzyżowo-żebrowych.
Ultrafiolet (UV, promieniowanie ultrafioletowe, nadfiolet) – . Słowo "ultrafiolet" oznacza "powyżej fioletu" i utworzone jest z łacińskiego słowa "ultra" (ponad) i słowa "fiolet" oznaczającego barwę o najmniejszej długości fali w świetle widzialnym. Dawniej było nazywane promieniowaniem "pozafiołkowym".

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)