Katedra ormiańska we Lwowie - Polski Serwis Naukowy

Katedra ormiańska pw. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny we Lwowie (ukr. Вірменський кафедральний собор Успіння Пресвятої Богородиці ) – jeden z najstarszych i najcenniejszych zabytkowych kościołów Lwowa, do 1945 roku katedra katolicka obrządku ormiańskiego pw. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny.

Art déco – styl w sztuce: architekturze, malarstwie, grafice oraz w architekturze wnętrz, rozpowszechniony w latach 1919–1939. Nazwa wywodzi się od francuskiego art – sztuka i décoratif – dekoracyjny, w rozumieniu jakie język polski łączy z urządzaniem wnętrz (czyli "dekorowaniem"); termin décoratif nie oznacza w tym wypadku "zdobienia".
Śluby zakonne, profesja zakonna – w Kościele katolickim są zobowiązaniem członka danej wspólnoty do przestrzegania rad ewangelicznych: czystości, ubóstwa i posłuszeństwa (wobec przełożonych zakonnych oraz papieża).

Historia

1356–1630

W historii Lwowa ważną rolę odgrywała kolonia ormiańska. Pierwsi Ormianie osiedli we Lwowie jeszcze przed lokacją miasta. Lwów pośredniczył w międzynarodowym handlu lewantyńskim. Na jego obszarze działali kupcy greccy, żydowscy, włoscy i ormiańscy. Kolonie tych ostatnich były rozsiane w wielu miastach, poza Lwowem m.in. w Zamościu, Tarnopolu i Kamieńcu Podolskim.

Sobór św. Aleksandra Newskiego – prawosławna katedra, która znajdowała się w Warszawie na placu Saskim (obecnie plac Piłsudskiego), wybudowana przez rosyjskie władze w okresie zaborów. Budynek soboru wraz z stojącą oddzielnie dzwonnicą został zaprojektowany przez rosyjskiego architekta Leontija Benoisa i wybudowany w okresie między 1894 a 1912 rokiem. Po ukończeniu, dzwonnica mierząca 70 m wysokości była najwyższą budowlą stolicy.
Kopuła – sklepienie o kształcie czaszy, półkoliste, półeliptyczne, ostrołukowe lub cebulaste, oparte na murze lub bębnie budowane nad pomieszczeniami o planie kolistym, eliptycznym albo wielobocznym za pośrednictwem pendentywów lub tromp.

We Lwowie Ormianie mieszkali początkowo w obrębie przyznanej im ulicy, w północnej części miasta lokacyjnego. Później, w miarę wzrostu zamożności i polonizacji wychodzili poza swój pierwotny teren zamieszkania.

We Lwowie powstało kilka kościołów ormiańskich, m.in. św. Anny, św. Jakuba z Nisibis i św. Krzyża. Dwa pierwsze zostały zburzone w XIX wieku, trzeci przejęli teatyni, a od nich księża misjonarze.

Pierwsza świątynia na miejscu obecnej katedry była drewniana i powstała, według tradycji, jeszcze w XII wieku. Pierwsze wzmianki o rozpoczęciu budowy drewnianej świątyni pochodzą z roku 1183). Istniała ona na pewno w II połowie XIII wieku. W 1353 roku spłonęła w wyniku najazdu Litwinów.

Nawa – składowa część kościoła położona pomiędzy prezbiterium a kruchtą, przeznaczona dla wiernych. Oprócz świątyń jednonawowych występują dwu-, trzy-, pięcio- oraz siedmionawowe.
Handel lewantyński - średniowieczny i nowożytny handel prowadzony szlakiem łączącym przez Morze Śródziemne Europę z Lewantem, a pośrednio z Dalekim Wschodem. We wczesnym średniowieczu dominowali na nim Arabowie, Grecy i Żydzi. W czasie wypraw krzyżowych ten handel przejęli mieszczanie Wenecji, Genui i Pizy. Przywożono do Europy głównie surowce i przedmioty luksusowe. Eksportowano srebro, drewno i niewolników. Bilans tego handlu był zwykle ujemny, co powodowało ucieczkę srebra z Europy.

W latach 1356–1363 włoski budowniczy Dorchi, zwany Doringiem, zbudował niewielką świątynię. Jej fundatorami byli Ormianie spoza Lwowa: Jakub syn Szachinszacha, obywatel Kaffy i Panos (lub Panas), syn Abrahama z Gazaratu. Architekt Dorchi również pochodził z genueńskich kolonii na Krymie i był dobrze obeznany z architekturą włoską i ormiańską, jak również z tradycją architektury bizantyjskiej. Czas budowy i imiona fundatorów murowanej cerkwi pw. Zaśnięcia Najświętszej Marii Panny podaje dokument erekcyjny wystawiony 30 sierpnia 1363 roku.

Kościół katolicki obrządku bizantyjsko-ukraińskiego (ukr. Українська Греко-Католицька Церква – Ukrajinśka Hreko-katołyćka Cerkwa) – większy arcybiskupi Kościół wschodni działający obecnie na terenie Ukrainy oraz wśród diaspory ukraińskiej, uznający władzę i autorytet papieża.
Charles Aznavour, właśc. Szanur Varenagh Aznavurian (orm. Շահնուր Վաղինակ Ազնաւուրեան) , (ur. 22 maja 1924 w Paryżu) – francuski kompozytor, piosenkarz i aktor filmowy pochodzenia ormiańskiego.

Powstała budowla nawiązywała stylem do architektury kolonii ormiańskich na Krymie, widoczne też były wpływy grecko-bizantyjskie. Jako materiału budowlanego użyto kamienia ciosanego, spajanego wapnem. Do elementów przejętych z rodzimej architektury należały: apsyda boczna, wnęki w ścianach bocznych o charakterystycznym, klinowatym kształcie i system dekoracyjnych, ślepych arkad, stanowiących element zdobniczy zewnętrznych ścian budowli sakralnych Armenii. Katedrę zbudowano na planie krzyża równoramiennego. Była to świątynia w typie bazyliki, trzynawowa z transeptem, o wymiarach 15 x 12,5 m. Nawa środkowa miała 5 m szerokości, nawy boczne po 1,7 m. Grubość murów wynosiła 1,4 m. Na zamknięciu każdej z naw zbudowano apsydy. Na skrzyżowaniu nawy głównej z transeptem wzniesiono kopułę wspartą na dwunastobocznym bębnie. Ściany oblicowano ciosem a dach pokryto płytami kamiennymi. Od frontu zbudowano niewielki przedsionek, tzw. dżamadun. Ornamentyka budowli zachowała motyw winnej latorośli, powszechny w armeńskim budownictwie; zdradza też wpływy seldżuckie i perskie. Wnętrze było bogato polichromowane. Część malowideł przetrwała do XX wieku.

Plafon – sufit lub podniebienna część sklepienia ozdobiona malowidłem, sztukaterią, płaskorzeźbą, freskiem itp. Plafony występowały już w starożytności i średniowieczu. Bardziej ozdobne formy występują w okresie renesansu i baroku. Najbardziej dekoracyjną formą plafonu jest plafon iluzjonistyczny, ozdobiony malowidłem o tematyce mitologicznej, alegorycznej (w budowlach świeckich) albo religijnej (w kościołach). Plafony zdobiły wnętrza do XIX wieku.
Latarnia (architektura) – cylinder umieszczony na górnym pierścieniu kopuły z otworami doświetlającymi pomieszczenie przekryte kopułą. Latarnia zazwyczaj przykrywana była hełmem. Rozwiązanie często stosowane w renesansie i baroku. W Polsce ze znanych kopuł z latarnią należy wymienić przykrycie Kaplicy Zygmuntowskiej na Wawelu.

Katedra po wybudowaniu stała się ośrodkiem biskupstwa ormiańskiego. Pierwszym biskupem został Grzegorz, mianowany na to stanowisko przez katolikosa Mesroba I w 1364 roku i zatwierdzony przez Kazimierza Wielkiego w trzy lata później.

Ok. 1437 roku wokół naw bocznych wybudowano krużganki arkadowe, usytuowane symetrycznie od północnej i południowej strony świątyni, zbiegające się z narteksem (dżamadunem). Pod posadzką krużganków, jak i w podziemiach katedry, chowano zasłużonych przedstawicieli gminy - duchownych i świeckich.

Pierwotna wieża katedralna spłonęła podczas pożaru Lwowa w 1527 roku. Nową postanowił wybudować Andrzej z Kaffy, który wynajął w tym celu architekta Piotra Krassowskiego, który w latach 1570-1571 wzniósł trzykondygnacyjną wieżę-dzwonnicę. Pod koniec XVI wieku Piotr Barbon wybudował zakrystię.

Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego – urząd administracji rządowej, obsługujący Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego, obecnie właściwego do spraw jednego działu administracji rządowej - kultura i dziedzictwo narodowe. Ministerstwo utworzone zostało w dniu 26 października 1999 roku, z mocą od dnia 10 listopada 1999 roku. W okresie od dnia 23 października 2001 roku do dnia 31 października 2005 roku funkcjonowało pod nazwą Ministerstwo Kultury.
Prezbiterium (w architekturze nazywane także "chórem kapłańskim") – przestrzeń kościoła przeznaczona dla duchowieństwa oraz służby liturgicznej (m.in. ministrantów). Zwykle jest wydzielone od reszty świątyni podwyższeniem, balustradą lub łukiem tęczowym i wyodrębniające się wizualnie z bryły kościoła. Nazwa pochodzi od słowa prezbiter - ksiądz.

1630 - 1945

W 1630 roku biskup ormiański Lwowa Mikołaj Torosowicz zawarł unię z Rzymem. W tym samym roku postanowił on znacznie rozbudować świątynię według projektu lwowskiego architekta Wojciecha (Alberta) Kielara. Do XIV-wiecznego kościoła dobudowana została od strony zachodniej niska, długa na 11 m nawa. Wraz z rozbudową abp Torosowicz odpowiednio wyposażył katedrę, dostosowując ją do nowego obrządku liturgicznego. Powstała barokowa ambona, nowy tron biskupi, drewniane, bogato zdobione ławy i ołtarze.

Kazimierz III Wielki (ur. 30 kwietnia 1310 w Kowalu, zm. 5 listopada 1370 w Krakowie) – król Polski w latach 1333-1370, ostatni władca z dynastii Piastów na polskim tronie.
Mozaika – dekoracja w postaci ornamentu lub obrazu, wykonana z drobnych, o różnej kolorystyce (dwu lub wielobarwne) i kształcie kamyczków, kawałków szkła, ceramiki. Elementy są przyklejone do podłoża np. przez ułożenie na niezwiązanej zaprawie, żywicy pochodzenia roślinnego (mastyks z drzewa Pistacia lentiscus). Stosowana jest do zdobienia posadzek, ścian, kopuł, sklepień, apsyd w budownictwie sakralnym i świeckim, mebli (zwłaszcza blatów stołów, sepetów, biurek).

W roku 1690 założono żeński klasztor podlegający regule św. Benedykta z zachowaniem obrządku ormiańskiego. Klasztorne zabudowania zamknęły północny dziedziniec od ulicy Ormiańskiej Niższej. W końcu XVII wieku arcybiskup Wartan Hunanian wzniósł na wschodnim dziedzińcu nową rezydencję biskupią, przybudowaną do wieży-dzwonnicy i budynku ormiańskiego sądu "hucu", zamykając w ten sposób wschodni dziedziniec i tworząc między katedrą, dzwonnicą i pałacem dość obszerny plac.

II wojna światowa – największy konflikt zbrojny w historii świata, trwający od 1 września 1939 do 2 września 1945 (w Europie do 8 maja 1945), obejmujący zasięgiem działań wojennych prawie całą Europę, wschodnią i południowo-wschodnią Azję, północną Afrykę, część Bliskiego Wschodu i wszystkie oceany. Niektóre epizody wojny rozgrywały się nawet w Arktyce i Ameryce Północnej. Poza większością państw europejskich i ich koloniami, brały w niej udział państwa Ameryki Północnej i Ameryki Południowej oraz Azji. Głównymi stronami konfliktu były państwa osi i państwa koalicji antyhitlerowskiej (alianci).
Strop (budownictwo) – poziomy element konstrukcyjny oddzielający poszczególne kondygnacje budynku. Strop przenosi obciążenia na pionowe elementy (ściany lub słupy). Na górnej powierzchni stropu układana jest podłoga, a dolną powierzchnię najczęściej pokrywa się tynkiem, tworząc sufit.

W okresie 1723-1731 przeprowadzono gruntowny remont świątyni (wymuszony ogromnym pożarem, który wybuchł 16 sierpnia 1712); podwyższono wówczas sklepienia nawy głównej i zbudowano przedsionek o trzech kopułkach. Prace budowlane sfinansował dyrektor sądów ormiańskich we Lwowie Krzysztof Augustynowicz, brat arcybiskupa Jana Tobiasza Augustynowicza. Wnętrze świątyni otrzymało wówczas bogate, barokowe wyposażenie, na które składało się jedenaście ołtarzy, ambona, tronu biskupi, ławy i konfesjonały. Fundator zlecił też ustawienie na dziedzińcu przykatedralnym kolumny z figurą św. Krzysztofa, dłuta nadwornego artysty książąt Wiśniowieckich, Christiana Seynera. Dziedziniec ten stał się w przeciągu wieków miejscem pochówku kolejnych arcybiskupów ormiańskich.

Malarstwo ścienne, malowidła zazwyczaj dużych rozmiarów, malowane na ścianie albo przeznaczone do osadzenia na ścianie jako stały element wystroju budynku.
Święty Krzysztof, Χριστόφορος (el.) – niosący Chrystusa – święty, męczennik, zginął w czasie prześladowań chrześcijan przez cesarza Trajana Decjusza, zaliczany do Czternastu Świętych Wspomożycieli.

W 1755 roku powstała nowa polichromia wnętrz świątyni wykonana w stylu późnobarokowym, a trzy lata później biskup-koadiutor archidiecezji lwowskiej obrządku ormiańskiego i późniejszy arcybiskup Jakub Walerian Tumanowicz zlecił wybudowanie nowych stalli kapłańskich.

W 1862 roku arcybiskup Grzegorz Michał Szymonowicz w porozumieniu z kapitułą postanowił na nowo odmalować i ozdobić nowoczesnymi malowidłami wnętrze świątyni. Polichromię wykonał dekorator teatralny, Jan Düll.

Jan Paweł II (łac. Ioannes Paulus II), właśc. Karol Józef Wojtyła (ur. 18 maja 1920 w Wadowicach, zm. 2 kwietnia 2005 w Watykanie) – polski duchowny rzymskokatolicki, arcybiskup krakowski, kardynał, papież (16 października 1978 – 2 kwietnia 2005), sługa Boży Kościoła katolickiego, kawaler Orderu Orła Białego.
Polichromia - wielobarwna ozdoba malarska ścian, sufitów, podniebienia sklepień, rzeźb stosowana do dekoracji wewnętrznych i zewnętrznych. Polichromie wykonywano nie tylko na materiałach kamiennych i tynkach, ale także na drewnie, wewnątrz i na zewnątrz pomieszczeń w budownictwie sakralnym i świeckim.

W XIX wieku odrestaurowano hełm wieży.

XX-wieczna modernizacja

Gdy w 1901 zmarł arcybiskup Izaak Isakowicz, jego następcą został kanonik katedralny, Józef Teofil Teodorowicz. Postanowił on dokonać gruntownej rekonstrukcji, przebudowy i odnowienia świątyni. W 1905 roku teoretyk sztuki Jan Antoniewicz-Bołoz sporządził projekt wzmocnienia murów i ozdobienia z zewnątrz trzech absyd wschodnich. Projekt ten został zrealizowany w latach 1905-1906.

Karol Mikuli (ur. 20 października 1819 w Czerniowcach, zm. 21 maja 1897 we Lwowie) – polski wirtuoz pianista, kompozytor, dyrygent i pedagog, twórca Galicyjskiego Towarzystwa Muzycznego we Lwowie.
Kaseton (skrzyniec) – wieloboczne, najczęściej kwadratowe, zagłębienie widoczne od spodu stropu, sklepienia lub kopuły charakterystyczne dla architektury rzymskiej i renesansowej.

Najważniejszym zadaniem była rozbudowa świątyni w stronę ul. Krakowskiej i dobudowanie nowej części zachodniej. Sporządzenie projektu rozbudowy arcybiskup powierzył krakowskiemu architektowi, Franciszkowi Mączyńskiemu.

W 1908 roku rozpoczęto rozbudowę katedry i przebudowę jej wnętrza; zmieniono też część wewnętrznego wystroju. W ciągu dwóch lat dobudowano nową, sięgającą ul. Krakowskiej, część świątyni. Na kompleks ten składało się pomieszczenie oparte na planie kwadratu, przekryte kopułą wspartą na trompach, zwieńczoną latarnią zakończoną szklanym daszkiem ozdobionym witrażem według projektu Karola Maszkowskiego. W czaszy kopuły umieszczono malowidła ścienne, wykonane według projektu Maszkowskiego, stylizowane na starochrześcijańskie mozaiki przedstawiające Chrystusa w otoczeniu aniołów i baranków. Chór organowy ozdobiono ażurową balustradą podpartą sześcioma kroksztynami. Do tego pomieszczenia dobudowano w kierunku ul. Krakowskiej przedsionek, którego górna, zamknięta galeria stanowiła przedłużenie chóru organowego. Wewnątrz najstarszej części katedry zbito stare tynki, a odkryte średniowieczne malowidła poddano konserwacji. W latach 1912-1913 kopułę i pendentywy XIV-wiecznej części katedry ozdobiła mozaikowa kompozycja "Trójca Święta" i cztery postacie "Personifikacji Cnót", wykonane przez firmę Gianese z Murano koło Wenecji według projektu Józefa Mehoffera. Mozaikę ufundowaną przez Aleksandra Krzemunowicza, sprowadzono do Lwowa na krótko przed wybuchem I wojny światowej. Całość przeprowadzonych prac była pierwszym etapem projektu Mehoffera, którego z powodu I wojny światowej, powojennego kryzysu ekonomicznego i stałego braku pieniędzy zawieszono.

Kościół katolicki obrządku ormiańskiego, Kościół ormiańskokatolicki, jeden z katolickich Kościołów wschodnich, patriarchalny, wchodzący w skład Kościoła katolickiego, uznający władzę i autorytet papieża.
Kroksztyn – zakończenie belki stropowej wystającej przed elewację (lico) budynku. Określenie to używane jest także w stosunku do podobnych z kształtu elementów architektonicznych podtrzymujących np. balkon.

W 1912 roku w nawie głównej katedry zainstalowano drewniany plafon wykonany według projektu Franciszka Mączyńskiego. Jego konstrukcja składała się z szeregu sześciokątnych, dużych, masywnych kasetonów o potężnych ramach. Kasetony ozdobiono złoconymi i fantazyjnie wygiętymi elementami, przypominającymi mauretańskie arabeski, ze zwisającymi ku dołowi złoconymi stalaktytami.

Ukraiński Kościół Prawosławny Patriarchatu Moskiewskiego (ukr. Українська Православна Церква Московського Патріархату) – kanoniczny Kościół prawosławny, podległy Patriarchatowi Moskiewskiemu, lecz posiadający w jego jurysdykcji status autonomicznego.
Józef II Habsburg, pełne imię: Józef Benedykt August Jan Antoni Michał Adam (ur. 13 marca 1741 w Wiedniu, zm. 20 lutego 1790 w Wiedniu) – najstarszy syn cesarzowej Marii Teresy Habsburg i Franciszka I Lotaryńskiego, wnuk Karola VI Habsburga. Cesarz Świętego Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego od 1764/1765 r.

W 1923 roku wznowiono prace nad przebudową katedry. Na polecenie arcybiskupa projekt przebudowy dawnego skarbca na nową kaplicę pw. Przenajświętszego Sakramentu opracował architekt Witold Rawski.

Wnętrze katedry ormiańskiej z malowidłami Jana Henryka Rosena

Zadanie wykonania nowej dekoracji malarskiej otrzymał młody, nie znany we Lwowie malarz z Warszawy, Jan Henryk Rosen. W latach 1925-1927 realizując swoje pomysły i wskazówki arcybiskupa, Rosen stworzył w nawie głównej malowidła, których wykonanie było trudne z uwagi na asymetryczny układ okien i pilastrów, a także z powodu słabego oświetleniem katedry.

Język ukraiński (українська мова, ukrajinśka mowa) to język należący do grupy języków wschodniosłowiańskich. Posługuje się nim ponad 47 mln ludzi, głównie na Ukrainie, gdzie ma status języka urzędowego, używany jest również przez Ukraińców w Rosji, Stanach Zjednoczonych, Kanadzie, Mołdawii, Polsce i na Białorusi. Współczesny alfabet ukraiński stanowi odmianę cyrylicy, a obecna ortografia ustalona została zasadniczo na początku XX wieku.
Odylon (Odilon) z Cluny, fr. Odilon de Mercœur (ur. 962 w Mercoeur w Owernii, zm. 1 stycznia 1049 w Souvigny) – święty katolicki, opat opactwa w Cluny.

W latach 1927-1929 katedra otrzymała nowe wyposażenie: ołtarz główny, tron biskupi i ambonę. Elementy te zostały wykonane na początku XX wieku dla soboru św. Aleksandra Newskiego w Warszawie, zbudowanego w latach 1894-1914 i rozebranego w latach 1924-1926 na polecenie władz odrodzonej Polski. Po rozbiórce elementy wyposażenia soboru trafiły do innych świątyń i muzeów. Wspomniane ołtarz główny, tron biskupi i ambona trafiły do katedry ormiańskiej jako dar Ministerstwa Robót Publicznych. Projekt ich adaptacji do wnętrza katedry wykonał inżynier-architekt, profesor Politechniki Lwowskiej Witold Minkiewicz; on też zaprojektował nową aranżację wnętrza i zbudował balustradę wokół ołtarza.

Dach hełmowy, hełm (niem. Helm) – w architekturze historycznej zwieńczenie wieży (dach) o konstrukcji drewnianej, rzadziej murowanej z cegły lub kamienia.
Murano - mała wysepka włoska położona na lagunie niedaleko Wenecji . Powierzchnia to ok. 5 km² i zamieszkuje ją 5,5 tysiąca mieszkańców (2007). Wysepka jest zamieszkiwana od czasów antycznych. Na wyspie jest wiele zabytków. Murano słynie z produkcji szkła.

Usunięto jednocześnie dawne, barokowe wyposażenie katedry z wieloma drewnianymi ołtarzami, które przeniesiono do innych kościołów, m.in. do kościoła w Przedrzymiechach koło Żółkwi i do kościoła poreformackiego w Rzeszowie.

W latach 1928-1929 Jan Henryk Rosen w prezbiterium kontynuował pracę nad wystrojem malarskim świątyni ormiańskiej. Uwzględniając wymagania kultu, warunki architektoniczne i oświetlenie wykonał on na ścianie centralnej absydy fresk "Ustanowienie Przenajświętszego Sakramentu", będący tłem głównego ołtarza, a zarazem najważniejszym akcentem całej dekoracji katedry.

Fundacja Kultury i Dziedzictwa Ormian Polskich została powołana 7 kwietnia 2006 roku dekretem ordynariusza Kościoła katolickiego obrządku ormiańskiego w Polsce, kardynała Józefa Glempa. Siedzibą Fundacji jest Warszawa.
Dar wotywny - dar składany w podzięce, m.in. za wysłuchanie modlitwy, w kościołach, lub miejscach pielgrzymek. Wota, to przedmioty wiążące się z określoną intencją modlitwy, lub jej wysłuchaniem. Są to np. kule inwalidzkie, różańce, modele statków, odlewy części ciała, etc.

Rekonstrukcja i ozdabianie wnętrz katedry zakończyły się w latach 30. XX wieku. W rezultacie długoletniej pracy świątynia otrzymała jednolity wystrój. Brak funduszy nie pozwolił na realizację wszystkich planów abpa Józefa Teodorowicza, który zmarł 4 grudnia 1938 roku.

Arcybiskupstwo ormiańskie było do 1945 roku jednym z trzech katolickich arcybiskupstw z siedzibą we Lwowie.

Bazylika – w architekturze typ kościoła wielonawowego (niezależnie od pełnionych funkcji kanonicznych), z nawą główną wyższą od naw bocznych, posiadającą okna ponad dachami naw bocznych (w odróżnieniu od kościoła halowego). Kościół z nawą główną bez okien, to pseudobazylika.
I wojna światowa – pomiędzy od czasu wojen napoleońskich na kontynencie europejskim zakończony klęską Państw Centralnych, likwidacją mocarstw Świętego Przymierza i powstaniem w Europie Środkowej i południowej licznych państw narodowych. Mimo ogromu strat i wstrząsu nimi wywołanego wojna ta nie rozwiązała większości konfliktów, co doprowadziło do wybuchu II wojny światowej 21 lat po jej zakończeniu.

1945 - 2000

Po II wojnie światowej władze ZSRR zlikwidowały struktury Kościoła ormiańskokatolickiego. 26 listopada 1945 roku aresztowano administratora archidiecezji, wikariusza kapitulnego, ks. infułata Dionizego Kajetanowicza i trzech innych księży. Niemal wszyscy Ormianie wyjechali do Polski, a w rok później katedrę zamknięto i przekazano jako magazyn Lwowskiej Galerii Obrazów, a później Ukraińskiemu Muzeum Narodowemu. Funkcję tą katedra pełniła do roku 2000.

Benedyktynki Ormiańskie (Panny Benedyktynki Ormiańskie) – żeński zakon katolicki obrządku ormiańskiego oparty na regule św. Benedykta. Funkcjonował we Lwowie do II wojny światowej. Jedyny zakon katolicki obrządku ormiańskiego działający na ziemiach polskich. Zakon męski, mimo prób sprowadzenia do Polski mechitarystów, nigdy nie powstał.
Marmur (z gr. μάρμαρος marmaros) – skała metamorficzna powstała z przeobrażenia wapieni, rzadziej dolomitów. Składa się głównie z krystalicznego kalcytu lub dolomitu (marmur dolomitowy). Niewielka część geologów definiuje jako marmur wyłącznie skały węglanowe przeobrażone w warunkach głębokiego metamorfizmu strefy kata (temperatury 500-700 st. C, wysokie ciśnienie), skały przeobrażone w strefach niższego metamorfizmu (epi i mezo) nazywając wapieniem krystalicznym. Przeważnie jednak terminu "wapień krystaliczny" używa się w przypadku skał metamorficznych jako synonimu marmuru dla każdej skały węglanowej poddanej metamorfizmowi.

Powstanie niepodległej Ukrainy zmieniło sytuację Ormian i ich katedry. Starania o zwrot świątyni rozpoczęły jednocześnie dwie grupy wiernych: Ormianie, którzy napłynęli do Lwowa po II wojnie światowej, głównie z Armenii (skupieni w Apostolskim Kościele Ormiańskim) oraz nieliczni polscy Ormianie, którzy nie wyjechali z Galicji po II wojnie światowej (wierni Kościoła katolickiego obrządku ormiańskiego).

Skrzyżowanie naw – w architekturze sakralnej obszar na przecięciu nawy głównej i prezbiterium z transeptem (nawą poprzeczną); występuje w świątyniach wzniesionych na planie krzyża.
Modernizm, sztuka nowoczesna, ang. modern art - umowny okres w dziejach sztuki, którego ramy czasowe wyznacza się od lat 60. XIX wieku (w związku z impresjonizmem) do lat 70. XX wieku (konceptualizm). Sztuka nowoczesna silnie związana jest z pojęciem modernizmu w filozofii i zjawiskiem awangardy. Terminu modern art, we w miarę skrystalizowanej formie użył jako pierwszy Joris-Karl Huysman w 1883.

W październiku 1991 Katolikos Wszystkich Ormian Wazgen I wysłał do Lwowa archimandrytę (wardapeta) Nathana Oganesiana i mianował go zwierzchnikiem Apostolskiego Kościoła Ormiańskiego na Ukrainie.

10 stycznia 1997 roku we Lwowie została oficjalnie ustawiona diecezja Apostolskiego Kościoła Ormiańskiego na Ukrainie obejmująca Ormian przybyłych na Ukrainę po II wojnie światowej. 15 maja tego samego roku katolikos Karekin I Sarkisjan wyświęcił Nathana Oganesiana na biskupa.

Katedra w XXI w.

Katedra ormiańska wśród staromiejskiej zabudowy Lwowa (na dalszym planie)

W grudniu 2000 władze przekazały diecezji Apostolskiego Kościoła Ormiańskiego starą część katedry. 5 stycznia 2001 w wigilię Bożego Narodzenia odbyła się w odzyskanej części świątyni pierwsza od pięćdziesięciu lat msza święta w języku ormiańskim i obrządku wschodnim.

Augustyn, imię świeckie: Adam Markewycz (ur. 7 kwietnia 1952 w Głuszkowcach) – biskup Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego Patriarchatu Moskiewskiego.
Karekin II Nersisjan (orm.: Գարեգին Բ, także Garegin II Nersissian, ur. w 1951) - duchowny Apostolskiego Kościoła Ormiańskiego, obecny (od 1999) najwyższy patriarcha tego kościoła - Jego Świątobliwość Katolikos Wszystkich Ormian, Patriarcha Świętej Stolicy Eczmiadzyna.

W 2001 Ormianie świętowali 1700-lecie przyjęcia chrześcijaństwa. Z tej okazji 25 czerwca katedrę ormiańską we Lwowie odwiedzili papież Jan Paweł II i zwierzchnik Kościoła ormiańskokatolickiego patriarcha Nerses Bedros XIX z Bejrutu.

Równocześnie trwały dalsze pertraktacje w sprawie przekazania wiernym całej świątyni. W grudniu 2002 roku przekazano nawę główną, na wiosnę 2003 chór i wejście główne od ul. Krakowskiej. Cała świątynia została tym samym odzyskana.

W 2003 roku katedrę odwiedził zwierzchnik Apostolskiego Kościoła Ormiańskiego Karekin II Nersisjan. 18 maja w towarzystwie trzech biskupów Kościoła ormiańskiego i licznych gości z dokonał ponownego poświęcenia świątyni i odprawił uroczystą mszę świętą. Wśród przybyłych gości byli m.in.: przewodniczący parlamentu ormiańskiego Armen Chaczatrian, prezes Związku Ormian Ukrainy Nver Mchitarian, francuski piosenkarz pochodzenia ormiańskiego Charles Aznavour z synem, aktor Armen Dżigarchanian i ambasador Armenii na Ukrainie Gracz Silvanian. Ukraiński Kościół Prawosławny Patriarchatu Moskiewskiego reprezentował biskup Augustyn, natomiast Kościół katolicki obrządku bizantyjsko-ukraińskiego kanclerz archieparchii lwowskiej Mychaił Dymyd i dziekan Jarosław Czuchnyj. Rząd Ukrainy reprezentował kierownik urzędu ds. wyznań Wiktor Bondarenko. W uroczystościach konsekracyjnych wziął też udział były prezydent Ukrainy Leonid Krawczuk. Nie zaproszono jednak przestawicieli polskich Ormian - dawnych gospodarzy i twórców katedry ani przedstawicieli Kościoła katolickiego obrządku ormiańskiego.

Ormianie są jedną z zamieszkujących w Polsce mniejszości narodowych, o orientalnym rodowodzie i długiej tradycji osadnictwa na ziemiach Rzeczypospolitej.
Witraż – ozdobne wypełnienie okna, wykonane z kawałków kolorowego szkła wprawianych w ołowiane ramki, stosowane głównie w kościołach. Ramki stanowią kontur rysunku, kreskowanie na szkle lub malowanie na nim przeźroczystymi farbami podkreśla charakterystyczne elementy (głowę, oczy, ręce, fałdowanie szat, cieniowanie figur itp.). Technika witrażu znana była od wczesnego średniowiecza, a rozwinęła się w sztuce gotyckiej. Renesans witrażownictwa nastąpił na przełomie wieków XIX i XX w sztuce secesji. W średniowieczu witraże pełniły również funkcje dydaktyczne, miały za zadanie przekazywanie treści religijnych ludziom nie znającym pisma.

W kolejnych latach katedra została objęta projektem rewaloryzacyjnym, realizowanym w ramach programu polskiego Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego „Dziedzictwo Kulturowe”.

Prace renowacyjne we wnętrzu katedry

W 2009 roku prowadzone były prace renowacyjne w katedrze, odnawiono dzwonnicę, na kopule wymieniono blachę miedzianą i odnowiono elewację według badań istniejących tynków z wykorzystaniem dawnych technologii. Prace renowacyjne wykonała firma Stella według projektu architektów Zenona Łagusza i Aleksandry Kułyńskiej. Renowacji poddano też mur od ulicy Ormiańskiej i bramę wejściową, przez którą, po zakończeniu robót na dziedzińcu, prowadzić będzie główne wejście. Prace prowadzone były pod ścisłym nadzorem konserwatorskim. We wnętrzach w 2009 roku kontynuowane były prace interwencyjne przy malowidłach Jana Henryka Rosena na ścianie południowej. Dokonano też renowacji najstarszych polichromii na okiennych skosach w ołtarzowej części katedry. Prace, finansowane w całości przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego Polski, wykonał zespół polsko-ukraiński.

Jakub Walerian Tumanowicz (ur. 14 lipca 1714 w Stanisławowie, zm. 2 września 1798 we Lwowie), duchowny ormiańskokatolicki, od 1771 biskup-koadiutor archidiecezji lwowskiej obrządku ormiańskiego (konsekrowany 1772). W 1783 objął w pełni rządy jako arcybiskup.
Transept (inaczej nawa poprzeczna, nawa krzyżowa) - część kościoła, nawa prostopadła do osi kościoła, położona pomiędzy prezbiterium, a resztą jego budynku. W romańskich bazylikach dwuchórowych występują dwa transepty - wschodni (przy prezbiterium) i zachodni (związany z westwerkiem). Natomiast w gotyckich katedrach angielskich również mogą być dwa transepty (obydwa od wschodu). Nad skrzyżowaniem transeptu i nawy głównej może występować niewielka wieża (tzw. sygnaturka).

Prace renowacyjne w katedrze kontynuowano w 2010 roku. Przystąpiono m.in. do gruntownej renowacji zespołu drewnianego "Golgota" z dziedzińca. Pracę tę przeprowadziła Fundacja Kultury i Dziedzictwa Ormian Polskich ze środków polskiego Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego.

Architektura

Zespól budowli, w skład którego wchodzi katedra jest położony w obrębie ulic: Ormiańskiej, Krakowskiej i Łesi Ukrainki (przed 1945 – Skarbkowskiej).

Dolny Śląsk (niem. Niederschlesien, śl-niem. Niederschläsing, czes. Dolní Slezsko, śl. Dolny Ślůnsk, łac. Silesia Inferior) – część historycznej krainy - Śląska, położona w południowo-zachodniej Polsce nad środkową Odrą. Według tradycji historycznej fragment Dolnego Śląska (południowa część księstwa nyskiego) znajduje się również w Republice Czeskiej. Teren ten pozostał po wojnach śląskich w granicach Monarchii Habsburskiej. Obecnie Dolny Śląsk wchodzi w skład województw dolnośląskiego, lubuskiego i opolskiego (niewielkie skrawki również w województwie wielkopolskim).
Empora (niem. Empore), chór muzyczny – element architektoniczny występujący najczęściej w kościele w postaci odrębnej kondygnacji o charakterze antresoli, usytuowana nad kruchtą lub nadwieszona nad głównym wejściem do świątyni.

Katedra składa się z trzech części:

Część najstarsza

Najstarsza część katedry z krużgankiem

Część najstarsza, średniowieczna (XIV w.) została zbudowana w stylu wschodnioormiańskim i rozciąga się od apsydy do ambony. Z zewnątrz ma okładzinę z kamienia ciosowego. Cztery pokryte wschodnim ornamentem filary dzielą ja na trzy nawy, transept i prezbiterium zamknięte półkolistą apsydą. Z boków prezbiterium znajdują się dwie kaplice również zamknięte apsydami. Apsydy z zewnątrz pokryte są arkadami wspartymi na cienkich kolumnach. W 1908 roku gzyms i obramienia okien udekorowane zostały ornamentem.

Apostolski Kościół Ormiański (Święty Apostolski Katolicki Kościół Ormiański, Kościół gregoriański, orm. Հայ Արաքելական Եկեղեցի) - Kościół z grupy Kościołów wschodnich, przedchalcedoński, działający wśród Ormian - pierwotnie w Armenii i na Bliskim Wschodzie, obecnie również wśród diaspory ormiańskiej na całym świecie. Liczy około 6 milionów wiernych.
Rokoko – nurt stylistyczny, obecny zwłaszcza w architekturze wnętrz, ornamentyce, rzemiośle artystycznym i malarstwie, występujący w sztuce europejskiej w latach ok. 1720-1790. Nurt rokokowy wyróżnia się także w dziejach literatury.

Na dachu wznosi się kopuła wypełniona glinianymi naczyniami i wsparta na wysokim, dwunastobocznym bębnie. Do ściany południowej przylega czteroarkadowy krużganek, w którym znajduje się pierwotny portal wejściowy (dziś zamurowany od wewnątrz). Podobny krużganek po stronie północnej także został zamurowany, a dziś na jego miejscu znajdują się dwie zakrystie. Z zakrystii pierwszej do nawy prowadzi wejscie ujęte w ornamentowany portal, zbudowany w 1671 roku.

Stalle - drewniane lub kamienne ławki ustawione w prezbiterium. Często bardzo bogato zdobione (rzeźbiarsko lub malarsko), poprzedzielane na pojedyncze siedziska. Miały zazwyczaj wysokie oparcia (zaplecki), często z baldachimem, klęczniki obudowane z przodu. Rozpowszechniły się w budownictwie sakralnym od początków średniowiecza do baroku. Przeznaczone były przede wszystkim dla duchownych (kanoników lub zakonników).
Medalion - owalny lub okrągły element dekoracyjny umieszczany na fasadzie, na ścianie wewnątrz pomieszczenia, na meblach. Wewnątrz znajdowała się płaskorzeźba lub obraz.

Część środkowa

Część środkowa (zachodnia część nawy głównej) powstała w roku 1630 w wyniku rozbudowy katedry w stylu renesansowym. Po XX-wiecznej modernizacji pokrywa ją drewniany, kasetonowy strop, pokryty ornamentem roślinnym.

Część najnowsza

Do obu najstarszych części katedry na początku XX wieku dobudowano wyższą hale na rzucie prostokąta tzw. gawit. Od północy przylega do niej kaplica Przenajświętszego Sakramentu, przebudowana w 1924 roku z dawnego skarbca oraz kruchta, stanowiąca wejście z dziedzińca północnego. W 1908 roku od strony zachodniej dobudowano do gawitu kaplicę kopułową z małą kopułą pokrytą dekoracją mozaikową o motywach orientalnych. W kaplicy zbudowano chór muzyczny z kamienną balustradą, wsparty na konsolach. Do kaplicy z kolei dobudowano kruchtę, z którą łączy się wejście główne od ul. Krakowskiej. Nieukończona brama wejściowa i elewacja kruchty od strony ul. Krakowskiej zostały udekorowane ornamentem z rzędów wystających cegieł.

Relief (płaskorzeźba) – kompozycja rzeźbiarska wykonana na płycie kamiennej, metalowej lub drewnianej z pozostawieniem na niej tła. Dzieło dwuwymiarowe. Pomimo że płaskorzeźby powstawały jako dekoracja architektoniczna, to często stanowią odrębne, pełnowartościowe dzieło sztuki.
Pendentyw (żagielek) – element narożny w postaci sklepienia o kształcie trójkąta sferycznego. Umożliwia przejście z planu kwadratu do koła, na którym opiera się kopuła. Pendentyw stosowany był w architekturze bizantyjskiej, rozpowszechnił się na Rusi. Był stosowany w renesansie, początkowo we Włoszech, później w całej Europie.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)