Katedra w Århus - Polski Serwis Naukowy

Katedra od strony doków

Katedra w Århus (duń. Århus Domkirke lub Skt. Clemens kirke) – kościół położony w Århus, na Półwyspie Jutlandzkim przy Domkirkepladsen 2, w sąsiedztwie głównego placu miasta Store Torv (pol. Duży Rynek).

Mając 93 m długości jest najdłuższym kościołem Danii; mierząca 96 m wieża jest z kolei najwyższą wieżą kościelną w Danii. Wewnątrz katedry są miejsca siedzące dla 1200 osób.

Kościół katedralny w diecezji Århus (Århus Stift), dekanalny w dekanacie Århus (Århus Domprovsti), pastoratowyw pastoracie Århus (Århus Dompastorat) i parafialny w parafii katedralnej Århus (Århus Domsogn).

Piotr I Aleksiejewicz Wielki, Пётр I Алексеевич (ur. 30 maja/9 czerwca 1672 w Moskwie, zm. 28 stycznia/8 lutego 1725 w Sankt Petersburgu). Syn Aleksego (1645-1676), z dynastii Romanowów.
Sztuka romańska (styl romański, romanizm) - styl w sztukach plastycznych wykonywanych z kamienia XI – XIII wieku. Najwcześniej formy stylistyczne zostały ukształtowane na terenach zajmowanych obecnie przez dzisiejsze północne Włochy, Francję i zachodnie Niemcy (XI – XII wiek). Wkrótce zasięgiem nowego stylu objęte zostały kolejne tereny Europy i wraz z prowadzonymi wyprawami krzyżowymi przeniknął na Bliski Wschód.

Zbudowana pierwotnie w stylu romańskim i gruntownie przebudowana w stylu gotyckim katedra należy do najwybitniejszych dzieł gotyku ceglanego w Danii. Katedra została dedykowana św. Klemensowi, patronowi żeglarzy.

Podobnie jak wiele świątyń duńskich również i katedra jest bogato dekorowana. Przedmiotem podziwu wiernych stały się zwłaszcza imponujące freski, przedstawiające sceny biblijne, zamalowane po nadejściu reformacji w 1536, w latach 90. XX w. odsłonięte i pieczołowicie odrestaurowane. Do najcenniejszych elementów wyposażenie wnętrza należą: ołtarz szafkowy z 1479, dzieło Bernta Notke (ok. 1435-1509) z Lubeki, miedziana chrzcielnica z pokrywą z brązu z 1481, misternie rzeźbiona renesansowa ambona, wspaniale barokowe organy z 1730, wielki, XVIII-wieczny okręt wotywny oraz barokowe nagrobki w kaplicy rodu Marselisów.

Chrystian II zwany Okrutnym (ur. 1 lipca 1481 w Nyborgu, zm. 25 stycznia 1559 w Kalundborgu) – król Danii i Norwegii 1513–1523 oraz Szwecji 1520–1521 z dynastii oldenburskiej.
Hrabia – tytuł szlachecki, w Polsce od wyrazu grabia i grof, wyraz pochodzenia czeskiego i niemieckiego, w czasach wczesnośredniowiecznych comes, jednakże średniowieczni comites byli wyższymi urzędnikami, kasztelanami oraz wojewodami.

Historia

Pierwsze kościoły w Århus

Główny portal.

Nie wiadomo dokładnie, kiedy ludzie osiedlili się w pobliżu ujścia rzeki Århus na wybrzeżu Jutlandii. Z pewnością w X w. było tam już miasto Wikingów. Badania pozwoliły na datowanie wzniesienia pierwszych miejskich murów obronnych na 934. Århus miało pewne znaczenie, ponieważ w jego pobliżu znaleziono sześć kamieni runicznych. Miasto nosiło różne nazwy: Aros, Arus, Aarhus, lub Aars (początek XV w.). Statut miejski z 1449 wymienia nazwę Aarss. Po reformacji ustaliła się nazwa Århus.

Nowy Testament (gr. Καινή Διαθήκη, Kainē Diathēkē) - druga, po Starym Testamencie, część Biblii chrześcijańskiej, powstała na przestrzeni 51-96 r. n.e.; stanowi zbiór 27 ksiąg, przedstawiających wydarzenia z życia Jezusa i wczesnego Kościoła oraz pouczenia skierowane do wspólnot chrześcijańskich, tradycyjnie datowanych na drugą połowę I wieku; niektórzy bibliści datują część ksiąg również na pierwszą połowę II wieku; główne źródło chrześcijańskiej doktryny i etyki. Niektóre wyznania używają jako nazwy Nowego Testamentu określenia Chrześcijańskie Pisma Greckie.
Nawa – składowa część kościoła położona pomiędzy prezbiterium a kruchtą, przeznaczona dla wiernych. Oprócz świątyń jednonawowych występują dwu-, trzy-, pięcio- oraz siedmionawowe.

Pierwszy kościół w mieście, noszący wezwanie św. Trójcy był budowlą drewnianą, wzniesioną w roku 900, za panowania Frode, legendarnego króla Jutlandii na miejscu pochówków pogańskich, które później stało się centrum miasta. Pierwszym biskupem Aros został w 948 Reginbrand, biskup-misjonarz podległy archidiecezji hamburskiej. W 1060 Aros dostał się pod zwierzchnictwo arcybiskupa Viborga. Według kronikarza Adama z Bremy Aros stał się diecezją zależną przed 998.

Niemcy (Republika Federalna Niemiec, RFN; do traktatu pomiędzy RFN a Polską Rzecząpospolitą Ludową (1970) w Polsce stosowana była oficjalnie nazwa Niemiecka Republika Federalna, NRF; niem.: Deutschland lub Bundesrepublik Deutschland, BRD) – państwo federacyjne położone w Europie, będące członkiem Unii Europejskiej (UE), Unii Zachodnioeuropejskiej (UZE), G8, ONZ oraz NATO. Stolicą Niemiec jest Berlin (przed połączeniem z NRD – Bonn, obecnie noszące tytuł miasta federalnego). Językiem oficjalnym jest język niemiecki.
Werniks to szlachetny lakier stosowany do celów artystycznych (malarskich). W najprostszej postaci jest roztworem naturalnej lub syntetycznej twardej żywicy w olejku lotnym, alkoholu lub innym rozpuszczalniku. W zależności od przeznaczenia i wymagań skład werniksu może być dużo bardziej złożony.

Pierwszą katedrą Aros stał się kościół św. Mikołaja. Druga katedra była budowlą drewnianą zbudowaną w 1102 przez biskupa Ulfketila. Powstała ona w pobliżu dzisiejszej katedry jako lokum dla przechowywania relikwii św. Klemensa, który był według tradycji czwartym biskupem Rzymu i został przez cesarza Trajana zesłany go na wygnanie do Pontu i skazany na śmierć poprzez wrzucenie do morza z kotwicą zawieszoną u szyi. Św. Klemens stał się patronem żeglarzy, szczególnie popularnym w Skandynawii. Pierwszy, drewniany kościół św. Klemensa spłonął pod koniec XII w. Kościół ten był centrum lokalnego kultu św. Nielsa (łac. Sanctus Nicolaus Arusiensis) z Århus. Św. Niels był młodszym synem króla Kanuta V. Książę Niels jako młody człowiek stracił zainteresowanie życiem dworskim i udał się do miejscowości Skibby koło Århus, gdzie własnoręcznie zbudował kościół. Wiódł tam żywot świętego pomagając okolicznym mieszkańcom. Pewnego dnia, kiedy razem z towarzyszami z miasta ścinał drzewa, żeby zbudować z nich kościół w Viby nad morzem, jeden z mężczyzn poskarżył się, że jest spragniony. Św. Niels pomodlił się o wodę, po czym wytrysnęło źródło, aby ugasić pragnienie jego towarzysza. Od tego momentu zaczęło ono nosić nazwę Źródła św. Nielsa. Miejsce to w przeciągu wieków stało się celem pielgrzymek. Według przekazów miało tam miejsce wiele cudownych ozdrowień, szczególnie w Wigilię św. Jana. W 1180, na łożu śmierci, św. Niels wyraził życzenie być pochowanym w "małym kościele nad morzem". Został pochowany na cmentarzu przy kościele św. Klemensa.

Okrąg – brzeg koła; zbiór wszystkich punktów płaszczyzny euklidesowej odległych od ustalonego punktu, nazywanego środkiem, o zadaną odległość, nazywaną promieniem.
Chrzcielnica – zbiornik wypełniony wodą święconą, najczęściej w kształcie kielicha, przeznaczony do sakramentu chrztu. Wykonany z kamienia, metalu lub drewna. Forma dekoracji i proporcji zmieniała się wraz z obowiązującymi stylami w architekturze.

Katedra

Wznoszenie obecnej katedry w Århus (trzeciej z kolei a drugiej pod tym wezwaniem) rozpoczął po 1190 biskup Peder Vognsen, pochodzący z potężnego rodu Hvide z Zelandii. Zbudował on katedrę wokół kościoła św. Klemensa, gdzie lokalna dotychczas społeczność czciła św. Nielsa. Biskup chciał przenieść ten kult do katedry. Założył on również szkołę katedralną, jeszcze przed ukończeniem katedry.

Cegła - materiał budowlany w kształcie prostopadłościanu (także klina, wycinka pierścienia kołowego lub kształtki) uformowany z gliny, wapna, piasku, cementu (bloczki betonowe) lub innych surowców mineralnych, który wytrzymałość mechaniczną i odporność na wpływy atmosferyczne uzyskuje poprzez proces suszenia, wypalania lub naparzania parą wodną. Cegły służą m.in. do wznoszenia ścian, murów, filarów, słupów, a także fundamentów i ścian fundamentowych. Cegły mogą też być wypełnieniem stropów (→strop Kleina).
Wielkanoc (Pascha, Niedziela Wielkanocna) — najstarsze i najważniejsze . Poprzedzający ją tydzień, stanowiący okres wspominania najważniejszych dla wiary chrześcijańskiej wydarzeń, nazywany jest Wielkim Tygodniem. Ostatnie trzy doby tego tygodnia: Wielki Czwartek (wieczór), Wielki Piątek, Wielka Sobota i Niedziela Zmartwychwstania znane są jako Triduum Paschalne (Triduum Paschale). W chrześcijaństwie wprawdzie każda niedziela jest pamiątką zmartwychwstania Chrystusa, ale Niedziela Zmartwychwstania jest z nich najbardziej uroczysta.

Katedra została ukończona w 1300. Była to budowla w typowym stylu romańskim, z zaokrąglonymi łukami sklepiennymi podtrzymującymi płaski, drewniany strop. Katedra św. Klemensa została zbudowana z dużych, czerwonych cegieł, nowego materiału budowlanego, który stał się popularny w całej Skandynawii i północnych Niemczech, tak w budownictwie sakralnym jak i świeckim. Do północnego ramienia transeptu dobudowano cztery kaplice. Fotel biskupi przeniesiono do katedry z kościoła Najświętszej Marii Panny.

Gotyk ceglany (niem. Backsteingotik) – w szerokim znaczeniu określa się tym pojęciem dzieła architektury gotyckiej, gdzie cegła stanowi podstawowy materiał budulcowy.
Juda Tadeusz (Juda od hebr. jada – chwalić, dziękować; Tadeusz od aram. tadda – pierś; godny czci, odważny), zwany również Juda (Judasz), syn Jakuba albo Tadeusz (Lebeusz) – jeden z dwunastu apostołów, święty katolicki i prawosławny, męczennik.

Gotyckie sklepienia katedry z malowidłami odrestaurowanymi w 1999.

Jednak już w 1330 katedra i większość miasta spłonęły w pożarze. Sama katedra pozostała opuszczona aż do 1449. W poł. XV w. do Danii zawitał styl gotycki. Katedrę zaczęto przebudowywać w tym stylu, powiększając ją przy tym, aż ok. 1500 osiągnęła obecne rozmiary. Nawa została wydłużona do 93 m, stając się w ten sposób najdłuższą nawą kościelną w Danii. Poszerzono też transept, a nowa technika budowania umożliwiła dalszy rozwój i podniesienie sklepień, co z kolei umożliwiło przeprucie ścian dużymi, wysokimi oknami, wpuszczającymi więcej światła do środka budowli.

Restauracja (architektura) – zespół działań zmierzających do przywrócenia uszkodzonej lub zmienionej budowli jej dawniejszej formy architektonicznej, wartości artystycznej i użytkowej. Prace restauratorskie przeprowadzane są na podstawie zachowanych materiałów archiwalnych w postaci planów, zdjęć itp. z użyciem oryginalnych detali i zachowaniem ocalałych fragmentów budowli.
Filip, cs. Apostoł Filipp (zm. ok. 81 prawdopodobnie w Hierapolis), jeden z dwunastu apostołów Jezusa, rodzony brat apostołów Piotra i Andrzeja, święty Kościoła katolickiego, anglikańskiego, ewangelickiego, ormiańskiego, koptyjskiego oraz prawosławnego.

Nadejście reformacji oznaczało duże zmiany w katedrze i w jej otoczeniu. W 1524 Hans Tausen, duński zwolennik Lutra, wygłosił w Wielki Piątek kazanie w opactwie w Antvarskov, ogłaszając zasady doktryny swego mistrza. Jego zwierzchnik nakazał uwięzienie go w klasztorze Joannitów w Viborgu na Jutlandii. Tausen nauczał ze swojej celi a zwykły lud przyjmował te nauki z entuzjazmem. Jego przełożony próbował go uciszyć, ale wobec groźby zamieszek zmuszony był uwolnić go. Na początku Tausenowi pozwolono wygłaszać nauki na wolnym powietrzu, ale jego zwolennicy włamali się do kościoła franciszkanów i zajęli go. Wkrótce Tausen miał więcej zwolenników, niż kościół był w stanie pomieścić. W ciągu roku stał się osobistym kapelanem królewskim. Idee Lutra szybko opanowały Århus i wkrótce mieszczanie zażądali prawa do sprawowania liturgii w języku duńskim. Biskup i kapituła katedralna próbowali powstrzymać szerzenie się nauk Lutra na terenie diecezji. Tausen zawładnął jednak na tyle wyobraźnią ludzi, że nie dali się już oni zastraszyć pogróżkami biskupa. Większość szlachty pozostała lojalnie przy katolicyzmie, co jednak powodowało tym większy napływ zwykłych ludzi do nowej wiary. Do 1528 w większości miast duńskich rozpoczął się proces reformowania kościołów. Tausen uważał, iż niszczenie starych kościołów było błędem i opowiadał się za systemowymi zmianami w celu zreformowania kościoła.

Czworokąt to wielokąt płaski o czterech bokach. Odcinek łączący dwa niesąsiednie wierzchołki czworokąta nazywamy przekątną czworokąta. Każdy czworokąt ma dwie przekątne.
Adwent (łac. adventus – przyjście) – w kościołach chrześcijańskich okres trwający od I nieszporów czwartej z kolei poprzedzającej Święto Bożego Narodzenia niedzieli do 24 grudnia, okres przypominający oczekiwanie na powtórne przyjście Jezusa Chrystusa. Jednocześnie jest to czas poprzedzający pamiątkę pierwszego przyjścia – wcielenia, znanego pod nazwą narodzin Chrystusa.

W 1533 zmarł król Fryderyk I a parlament duński na posiedzeniu w Viborgu ogłosił królem jego syna Chrystiana III. Jednakże Rada Stanu, mianowana przez katolickich biskupów, odmówiła zatwierdzenia tego wyboru i wezwała hrabiego Christopha von Oldenburg, nalegając aby przywrócił on na tron bratanka zmarłego króla, katolickiego Chrystiana II, zdetronizowanego przezeń w 1523. W efekcie doszło do wojny wyznawców katolicyzmu ze zwolennikami luteranizmu. Pomimo niesprzyjających okoliczności Chrystian III wyszedł zwycięsko z konfliktu i latem 1536 aresztował kilku biskupów, wtrącając ich do więzienia; kiedy został uwięziony ostatni katolicki biskup Århus, Ove Bilde, Dania oficjalnie stała się krajem luterańskim.

Kaplica (łac. cappa zdrobniale capella kapliczka) – niewielka chrześcijańska budowla sakralna, wolno stojąca lub połączona z większym obiektem architektonicznym; wydzielone pomieszczenie z ołtarzem lub boczna część kościoła tworząca odrębną całość, w której znajduje się ołtarz.
Łukasz Ewangelista – wierny towarzysz i współpracownik Pawła Apostoła, któremu towarzyszył w wielu podróżach misyjnych. Według tradycji wczesnochrześcijańskiej jest autorem trzeciej Ewangelii (pisanej na polecenie i wg wskazówek św. Pawła Apostoła), co potwierdzają Ireneusz (ok. 130–ok. 202), Orygenes (185–254), Dzieje Apostolskie oraz trzecia i piąta księga Nowego Testamentu.

W 1642 w wieżę uderzył piorun i wywołał jej pożar, który zniszczył kilka historycznych dzwonów, nie spowodował jednak większych szkód we wnętrzu katedry.

Wieża otrzymała swój obecny kształt dopiero w 1931.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)