Detal architektoniczny z portalu katedry przedstawiający panny głupie

Katedra w Erfurcie (niem. Erfurter Dom, wcześniej także: Marienkirche lub Propsteikirche Beatae Mariae Virginis) – kościół rzymskokatolicki położony w stolicy Turyngii Erfurcie.

Najważniejsza i najstarsza budowla sakralna Erfurtu. Wymieniany już w poł. VIII w. jako stolica biskupia. Do XIX w. był siedzibą kapituły kanoników przy kościele Mariackim. Od 1994 jest znów katedrą nowo utworzonego biskupstwa w Erfurcie i siedzibą kapituły katedralnej.

Położona na wzgórzu katedra w Erfurcie tworzy wraz z pobliskim kościołem św. Seweryna jeden z najwspanialszych gotyckich zespołów architektonicznych w Europie.

Początki chrześcijaństwa w Erfurcie

Erfurt był w czasach Królestwa Wschodniofrankońskiego ważnym ośrodkiem władzy. Już papież Grzegorz II (715–731) wezwał w 724 mieszkańców Turyngii za pośrednictwem misjonarza św. Bonifacego do zbudowania “domu [bożego]”. Podobno wezwanie to zostało spełnione ok. 725. Na przełomie 741/42 św. Bonifacy zwrócił się z prośbą do papieża Zachariasza o założenie biskupstwa na „miejscu zwanym Erphesfurt, gdzie od dawna istniała pogańska osada”. Papież wyraził zgodę. Równocześnie erygowane zostały biskupstwa w Büraburgu (późniejszy Fritzlar) i w Würzburgu.

Wymienienie po raz pierwszy nazwy Erphesfurt w kontekście założenia biskupstwa jest uważane za oficjalna datę założenia miasta Erfurt, chociaż Bonifacy zastał w tym miejscu już zamieszkały teren, co zresztą było warunkiem założenia biskupstwa i na co też wskazują wyraźnie wyniki przeprowadzonych badań archeologicznych.

Jednak już kilka lat później, zapewne po tym jak św. Bonifacy, św. Adalar i św. Eoban zginęli w 754 śmiercią męczeńską we Fryzji, biskupstwo w Erfurcie zostało rozwiązane i wcielone do biskupstwa mogunckiego. Pierwszym biskupem Erfurtu nie był jednak z pewnością św. Adalar, jak chce legenda, lecz urzędujący od 751/52 w Eichstätt św. Willibald. Po 802 pojawia się w odniesieniu do Erfurtu karolińska nazwa kaiserpfalz jako miejsca wykonywania władzy cesarza, lokalizowana przez niektórych na wzgórzu Petersberg, kilkaset metrów na północny zachód od wzgórza katedralnego.

W 805 zarządzeniem cesarza Karola Wielkiego wydanym w Diedenhofen (tzw. Diedenhofener Kapitular) Erfurt został ustanowiony miejscem handlu przygranicznego ze Słowianami.

Historia budowy katolickiej katedry “Beatae Mariae Virginis”

Okres przedromański i romański

Świecznik Wolframa, datowany na ok. 1160

Stiukowe retabulum z Madonną, datowane na ok. 1160.

Pierwszy kościół na miejscu obecnej katedry został podobno wzniesiony przez św. Bonifacego po 752; nic bliższego jednak nie wiadomo na temat jego dokładnej lokalizacji ani kształtu. W 1991 podczas badań archeologicznych przeprowadzonych z okazji montażu organów natrafiono pod zachodnią częścią korpusu katedry na mury apsydy, leżące na głębokości 3 m, datowane na IX w.; wyciągnięto więc wniosek, iż apsyda ta należała do pierwszego kościoła, który mógł być wzniesiony w VIII w. Ponowne badania wykazały jednak, iż apsyda ta pochodzi z czasów późniejszych, przypuszczalnie z XII w.

Istnienie katedry Najświętszej Maryi Panny zostało po raz pierwszy poświadczone w dokumentach z 1117 a w 1153 pojawiła się informacja o zawaleniu się "głównego kościoła" (major ecclesia) Erfurtu. To zawalenie się mogło być spowodowane ewentualnym uszkodzeniem budowli w trakcie pożaru w 1142, który objął pobliskie kościoły św. Seweryna oraz św. Piotra na wzgórzu Petersberg. W 1154 na wzgórzu katedralnym rozpoczęto budowę świątyni w stylu późnoromańskiej bazyliki. Nie jest jednak pewne czy ową świątynię należy utożsamiać z budowlą z czasów św. Bonifacego. Najprawdopodobniej członkowie kapituły i arcybiskup Moguncji zarządzili budowę nowego kościoła.

Budowa postępowała szybko naprzód a podczas prac budowlanych w 1154 odkryto dwa miejsca pochówku, które zidentyfikowano jako doczesne szczątki świętych biskupów Adalara i Eobana, co wkrótce miało się istotnie przyczynić do zwiększenia datków i ofiar potrzebnych dla sfinansowania budowy. Świątynia była gotowa do użytku ok. 1170, jako że w tym roku Ludwik III Pobożny, syn landgrafa Turyngii Ludwika II Żelaznego, został przez cesarza Fryderyka I Barbarossę pasowany na rittera.

Z tego samego okresu pochodzą również dwa najstarsze zachowane elementy wyposażenia świątyni: tzw. świecznik Wolframa i romańska Madonna ze stiuku, oba datowane na ok. 1160. W przypadku świecznika Wolframa chodzi o odlew lichtarza z brązu przedstawiający ludzką postać, pochodzący prawdopodobnie z odlewni w Magdeburgu i będący jedną z najstarszych pełnoplastycznych rzeźb tego typu w Niemczech. Donator Wolfram, którego imię znajduje się na cyzelowanej inskrypcji na zwisającym pasie to najprawdopodobniej moguncki ministeriał Wolframus scultetus, które to imię pojawiło się dwukrotnie w dokumentach z 1157.

Pod datą 20 czerwca 1182 zachował się przekaz o konsekracji świątyni, nie oznaczała ona jednak zakończenia prac budowlanych. Potwierdzeniem zakończenia tychże są przekazy o ukończeniu budowy wież i o powtórnej konsekracji 5 października 1253. Powtórna konsekracja rozbudowanej świątyni prawdopodobnie związana była z przesklepieniem gotowej budowli, która miała przynajmniej do 1238 strop płaski.

Z romańskiej budowli z II. poł. XII w. (bazyliki na planie krzyża) zachowały się tylko fundamenty wież i dwie piwnice na planie kwadratu oraz przylegające od strony zachodniej dobudówki do prezbiterium z fragmentami transeptu. Spoczywające na zachowanych romańskich fragmentach kondygnacje wież, stopniowo przechodzących w górnych partiach w ośmiokąt, pochodzą z końca XII i I poł. XIII w. Wieża południowa została ukończona w 1201 a północna w 1237, obie jednak były kilkakrotnie przebudowane, względnie zbudowane od nowa w XV w.

Okres gotycki

Widok Erfurtu na drzeworytniczej ilustracji z księgi „Liber Chronicarum” autorstwa Hartmanna Schedla wydanej w 1493 w Norymberdze. Po lewej stronie widoczna jest katedra.

Model katedry w Erfurcie stojący pośród ruin zamku w Arnstadt w Turyngii

Wysokie prezbiterium – widok od strony południowej

Podobnie jak w innych kościołach katedralnych i kolegiackich tak i w katedrze erfurckiej pojawiła się w okresie gotyku potrzeba ukształtowania na nowo przestrzeni kościoła a zwłaszcza prezbiterium – miały one być większe i bardziej wypełnione światłem od swych romańskich poprzedników. Nowe zdobycze budowlane, jakie niósł ze sobą styl gotycki, umożliwiały zrealizowanie tych zamierzeń. Prezbiteria w swym dotychczasowym kształcie były już za małe, żeby pomieścić rosnące zastępy członków kapituły katedralnej; ich liczba dzięki rozmaitym fundacjom lub donacjom przekraczała 100 a podczas uroczystych świąt osiągała nawet 300.

Z tych względów rozpoczęto po 1280 wznoszenie nowego, większego prezbiterium zamkniętego poligonalnym obejściem. W 1290 miała miejsce konsekracja nowego, przedłużonego prezbiterium. Potem rozpoczęto budowę wieży środkowej, którą ukończono przed 1307. Wieża ta służyła jako dzwonnica. To w niej zawisł słynny dzwon Gloriosa, poświęcony po raz pierwszy w 1251, później kilkakrotnie odlewany na nowo, po raz ostatni w 1497.

I to powiększone prezbiterium przestało jednak wkrótce wystarczać. Dlatego w XIV w. podjęto kolejne zakrojone na szeroką skalę roboty budowlane mające na celu dalsze jego przedłużenie. W 1349 kontynuowano wznoszenie tzw. wysokiego prezbiterium z pięciobocznym zamknięciem. Ukończone prezbiterium zostało konsekrowane między 1370 a 1371 przez biskupa pomocniczego z Konstancji, Friedricha Rudolfa von Stollberg, urzędującego w latach 1370–1372.

Katedra została zbudowana z piaskowca wydobywanego w Großen Seeberg kolo Gothy.

To co szczególnie warte podkreślenia z ówczesnego okresu budowy to późnogotycki cykl witraży w oknach wysokiego prezbiterium z lat ok. 1370–1420, należący do najlepiej zachowanych w Niemczech i będący również jednym z niewielu przykładów tak oryginalnego wystroju wnętrza tej części świątyni.

Podobnie zbudowane w 1329 stalle stanowią przykład jednych z największym rozmachem zrealizowanych średniowiecznych stalli w Niemczech i najdoskonalszych pod względem kunsztu, spotykanym tylko w nielicznych katedrach.

Cały dzisiejszy wystrój prezbiterium pochodzi też z tamtych czasów: attyka na koronie murów, pinakle, rzeźby świętych na filarach przyporowych i inne elementy wystroju.

Prezbiterium stoi na potężnej podbudowie, którą musiano wykonać przed 1329 w celu sztucznego poszerzenia wzgórza katedralnego w kierunku wschodnim. Tą podbudowę nazwano "kavaten" (z łac. cavare – drążyć). W średniowieczu i w czasach nowożytnych były na niej zbudowane domy, które jednak w XIX w. usunięto.

Wraz z wybudowaniem "kavaten" urządzono również podziemny kościół, który został konsekrowany w 1353. Ten gotycki kościół dolny był używany niezależnie od górnego kościoła do modlitw oraz do procesji.

Portal północny

Równocześnie z budową "kavaten", ok. 1330, został wzniesiony w północnym ramieniu pseudotranseptu kruchta z dwoma portalami zwieńczonymi wimpergami. Kruchta służy za główne wejście do świątyni. Jej rzeźbiarski program ikonograficzny ukazuje 12 apostołów oraz cykl panien mądrych i głupich, flankowanych wyobrażeniami Eklezji i Synagogi. Usytuowane z boku główne portale wejściowe były rozwiązaniem powszechnym w okresie romanizmu, lecz erfurcka katedra nie miała reprezentacyjnej fasady zachodniej. Kruchta jest zlokalizowana przy niewielkim dziedzińcu na szczycie wzgórza katedralnego, obok wejścia bocznego do sąsiedniego kościoła św. Seweryna.

Z 1452 pochodzi przekaz, że korpus katedry groził zawaleniem. Nie jest to całkiem nieprawdopodobne, jako że nadal używano korpusu romańskiego. Chodziło raczej o chęć wybudowania nowego korpusu, podobnego do pobliskiego kościoła św. Seweryna, w którym podjęto prace budowlane zmierzające w tym właśnie kierunku.

W 1455 wyburzono dotychczasowy romański korpus katedry, i rozpoczęto budowę późnogotyckiego kościoła halowego. Przyczyna tej przebudowy leżała też i w tym, iż kapituła katedralna chciała pozyskać więcej miejsca dla wspólnoty parafialnej. Ok. 1465 kościół musiał być gotowy do użytku, bo według przekazów przez portal zachodni przeszła wtedy procesja z okazji Bożego Ciała. Nie zachowały się jednak przekazy na temat daty zakończenia budowy nowego korpusu katedry. Późnogotyckie sklepienie gwiaździste z południowego ramienia transeptu pochodzi z pewnością z II poł. XV w. i oznaczało prawdopodobnie miejsce lokalizacji grobu z relikwiami świętych Adalara i Eobana (znajdującego się obecnie w kościele dolnym).

Monasterium kanonickie

Zabudowania monasterium kanonickiego na południe od katedry jest obecnie trzyczęściowa i otacza mały wirydarz. Od zachodu i od południa znajdują się tu zwykle, jednonawowe krużganki, z krużganku północnego natomiast zrezygnowano w związku z budową nowego, późnogotyckiego korpusu katedry. Wschodnie skrzydło krużganka natomiast tworzy dwunawowa sala św. Kunegundy. Sala ta służyła jako kapitularz i była przypuszczalnie wzniesiona równolegle z wieżami w latach 1230-1240. Pozostałe części klauzury były budowane i przebudowywane etapami od poł. XIII do poł. XIV w. Skrzydło wschodnie zostało ponadto w poł. XIV w. przesklepione. Również i budynki klauzury były później przebudowywane, zwłaszcza w XIX w.

Kaplica św. Klemensa i Justusa we wschodnim skrzydle, to jednonawowe, jednoprzęsłowe pomieszczenie ze sklepieniem gwiaździstym i pięciobocznym zamknięciem, ukończone w 1455, którego oś jest odchylona w kierunku północnym.

Czasy nowożytne

Miasto i kościół przechodziły z rąk do rąk podczas wojny trzydziestoletniej, diecezja czasowo nawet była zniesiona i przekazana w ręce jezuitów, czemu jednak kapituła była w stanie zapobiec. W latach 1697–1706 zbudowany został potężny barokowy ołtarz główny i umiejscowiony w prezbiterium, żeby nadać pompatyczną oprawę uroczystościom liturgicznym i zademonstrować na zewnątrz triumf arcybiskupa Moguncji nad protestanckim miastem. Kolejni biskupi Moguncji tracili jednak coraz bardziej zainteresowanie diecezją i w XVII i XVIII w. zezwalali zaledwie na wykonanie prac konserwacyjnych mających na celu utrzymanie budowli. Po tym jak w 1717 spłonęły hełmy wież, przykryto je tylko tymczasowym, płaskim zadaszeniem.

Widok katedry i kościoła św. Seweryna w 1900

Podczas wojen napoleońskich wzgórza: katedralne i Petersberg zostały przekształcone w twierdze zaś katedra była wykorzystywana przez oddziały francuskie jako stajnia dla koni. W 1813 podczas ostrzału w schyłkowym okresie wojen napoleońskich cała zwarta zabudowa placu katedralnego łącznie z budynkami kurii została zniszczona. Jeszcze w 1803 i ostatecznie w 1837 w trakcie sekularyzacji kapituła katedralna została rozwiązana a katedra stała się odtąd kościołem parafialnym.

W 1828 w czasie panowania pruskiego w Erfurcie rozpoczęła się purystyczna i zakrojona na szeroką skalę restauracja i przebudowa katedry. W 1868 wymieniono dotychczasowy późnogotycki czterospadowy dach katedry na niższy dwuspadowy. Prace restauracyjne zostały w dużej mierze zakończone ok. 1900.

Okres powojenny

Jakkolwiek w czasie drugiej wojny światowej katedra uniknęła bezpośredniego bombardowania, to jednak dach i okna prezbiterium ucierpiały od pobliskich detonacji i zostały częściowo uszkodzone. Podjęte po wojnie prace naprawcze trwały do 1949.

W 1965 rozpoczęły się zakrojone na szeroką skalę prace restauracyjne. W 1968, dokładnie w 100 lat po przebudowie, rozebrano neogotycki dach z mozaikowym wizerunkiem Maryi na szczycie zachodnim i zbudowano nowy zgodnie z pierwotnym, gotyckim pierwowzorem. Prace restauracyjne kontynuowano w latach 70. i 80. aż do 1997; po zjednoczeniu Niemiec już ze znaczącym wsparciem ze strony zachodnioniemieckiej.

Po restytuowaniu diecezji w Erfurcie w 1994 dotychczasowy kościół parafialny odzyskał status katedry.

czytaj dalej: [2], [3]