Katedra w Essen - Polski Serwis Naukowy

Katedra NMP i Świętych Kosmy i Damiana w Essen (niem. Essener Münster) – główna świątynia historycznego żeńskiego opactwa, od 1958 siedziba podlegającego arcybiskupstwu kolońskiemu rzymskokatolickiego biskupstwa Essen, które obejmuje swoim zasięgiem parafie na terenie Zagłębia Ruhry. Położona w najstarszej części miasta Essen katedra jest cennym dziełem architektury ottońskiej, wczesnoromańskiej i wczesnogotyckiej.

Kaplica w Akwizgranie (obecnie część Katedry w Akwizgranie) – jeden z najważniejszych zabytków sztuki karolińskiej, wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa Kulturalnego i Przyrodniczego UNESCO.

Pojęcie sztuka przedromańska (sztuka preromańska) używane jest w odniesieniu do całego dorobku sztuki europejskiej od upadku zachodniej części Cesarstwa Rzymskiego do momentu pojawienia się sztuki romańskiej, czyli od V wieku do pierwszej połowy XI wieku. Oprócz spuścizny wczesnochrześcijańskiej nałożyły się na nią osiągnięcia ludów barbarzyńskich sięgające do swoich tradycji sprzed momentu przyjęcia chrześcijaństwa. Do najstarszych jej przejawów zalicza się sztukę plemion germańskich: Longobardów, Ostrogotów, Franków, Wizygotów. Swój udział w tworzeniu w powstaniu sztuki wczesnego średniowiecza mieli także Celtowie oraz Wikingowie. Tradycje te zostały przyjęte na dworze Karola Wielkiego odradzając się w VIII wieku w sztuce karolińskiej.

Historia

Widok Essen wg sztychu Matthäusa Meriana. Pośrodku katedra

Zachodnia część bazyliki westwerk wg rysunku Georga Dehio.

Świątynia dedykowana jest Najświętszej Marii Pannie oraz świętym męczennikom Kosmie i Damianowi. Obecny kościół jest trzecią świątynią znajdującą się w tym miejscu.

Miecz Kosmy i Damiana znany w niemieckiej literaturze jako Zeremonialschwert lub Prunkschwert – miecz ceremonialny będący ideowym nawiązaniem do narzędzia męczeństwa świętych Kosmy i Damiana patronów żeńskiego opactwa w Essen i kościoła katedralnego. Prawdopodobnie jest darem cesarza Ottona III dla opactwa, choć dzieło jest datowane na drugą połowę X wieku. Przykład rzemiosła artystycznego czasów ottońskich. Znajduje się w skarbcu katedralnym w Essen.

Krypta — podziemna część budynku kościoła. Spełnia funkcje pochówkowe, a w kościołach wczesnośredniowiecznych była również miejscem przechowywania i eksponowania relikwii świętych.

Dawny kościół kolegiacki położony jest w południowej części ufundowanego ok. 845 przez biskupa Hildesheim Altfrida. Świątynię wzniesiono pomiędzy 845 i 870. Była to orientowana trójnawowa bazylika, której relikty zostały odkryte w 1952 przez Waltera Zimmermanna. Kościół istniał do 946 zgodnie z Annałami kolońskimi als Astnide cremabatur – "Essen spłonęło" – a wraz z nim świątynia. Za panowania opatek Matyldy i Teofano odbudowano kościół. Wówczas powstała zachowana do dziś krypta. Od strony zachodniej wzniesiono monumentalny westwerk, do którego przylegało atrium łączące kościół z baptysterium (stanowiące zalążek kościoła św. Jana Chrzciciela). Kościół był trójnawową bazyliką z transeptem krótkim prezbiterium zamkniętym absydą. Ponadto za absydą znajdowała się kaplica. W 1271 świątynia uległa ponownemu zniszczeniu przez pożar. Oprócz krypty zachował się westwerk. Za rządów opatek Berty von Arnsberg i Beatrix von Holte odbudowano opactwo. Powstała wówczas świątynia w stylu wczesnego gotyku. Otrzymała ona pięcioprzęsłowy halowy korpus nawowy oraz nowy transept i prosto zamknięte prezbiterium. Prace nad budową świątyni ukończono w 1316.

Zagłębie Ruhry (niem. Ruhrgebiet) – zagłębie przemysłowe w Niemczech w kraju związkowym Nadrenia Północna-Westfalia. Położone nad rzeką Ruhrą a także w pobliżu rzeki Ren. Powierzchnia Zagłębia Ruhry w oficjalnych granicach wynosi 4435 km², zaludnienie: 5 317 565 mieszk. (stan: 01.10.2004).

Sklepienie krzyżowe - sklepienie zbudowane na planie kwadratu z dwóch, przenikających się sklepień kolebkowych, z których pozostawiono górne części sklepień. Podparte jest na czterech filarach lub słupach usytuowanych w wierzchołkach kwadratu (planu pomieszczenia). Podpory znajdują się pod przekątnymi powstającymi przez przecięcie się kolebek. Wzdłuż nich przenoszone są obciążenia. Sklepienie stosowane znacznie częściej niż klasztorne, pozwalało na swobodniejsze kształtowanie wnętrza.

W XIX wieku dokonano gruntownej renowacji kościoła, który w XVIII wieku w znacznej części przekształcono w duchu baroku. Elewacjom zewnętrznym przywrócono średniowieczny charakter (m.in. wstawiono maswerki). Odnowiono także westwerk, wraz z jego wnętrzem (wymieniono dachy i hełm wieży wieńczącej). Prace prowadził architekt i historyk sztuki Georg Humann, syn Carla Humanna. W nocy z 5 na 6 marca 1943 alianckie lotnictwo zbombardowało katedrę. Odbudowa świątyni trwała do 1958. W tymże roku założono biskupstwo Essen. Pierwszym hierarchą nowej diecezji został dr Franz Hengsbach. W 1987 papież Jan Paweł II podczas swojej pielgrzymki po Niemczech odwiedził Essen i katedrę.

Krzyż Ottona i Matyldy – krzyż procesyjny, przechowywany w skarbcu katedry w Essen, wykonany w X wieku (wg jednej teorii w latach 973-982, wg innej w latach 983-984). Zabytek sztuki ottońskiej.

Papież (Ojciec Święty) (łac. papa, -ae m, wł. papa, gr. pappas, forma funkcjonująca w języku polskim pochodzi od czeskiego papež) – biskup Rzymu, głowa Kościoła rzymskokatolickiego, katolickich Kościołów wschodnich, Stolicy Apostolskiej oraz państwa Watykan. Obecnym papieżem jest Benedykt XVI.

Architektura

Katedra stanowi część dawnego opactwa, w którego skład wchodzą gotycki kościół św. Jana Chrzciciela, skarbiec oraz zabudowania klasztorne skupione wokół czworobocznego wirydarza tworzące północną część kompleksu.

W architekturze katedry wyróżniają się dwie części związane z różnymi fazami budowy. Najstarszymi zachowanymi częściami są trójwieżowy wzniesiony z ciosu westwerk oraz krypta, wzniesione w czasach ottońskich, reprezentujące wczesnoromański styl. Masyw zachodni tworzy monumentalna wieża o kilku kondygnacjach zbudowana na planie prostokątnym. Od zewnątrz westwerk charakteryzuje typowa dla romanizmu surowość i kubiczność bryły, niemalże pozbawiona dekoracji, którą tworzą jedynie fryzy arkadowe. Kondygnacje podzielone są za pomocą gzymsów. Dwie górne kondygnacje mają ściany przeprute oknami – tryforiami oraz biforiami. Biforia znajdują się również w najwyższej kondygnacji, która ma plan oktogonalny. Ściany każdego z boków mają pilastry, stąd najwyższą kondygnację masywu zachodniego cechuje plastyczność. Od strony zachodniej do lica ściany przylegają dwie mniejsze wieże o wielobocznym przekroju. Wewnątrz westwerku mieści się absyda z obejściem i emporami, której struktura architektoniczna nawiązuje do tradycji karolińskiej, wzorowana jest na kaplicy pałacowej w Akwizgranie. Zgodnie z akwizgrańskim wzorcem zastosowano wewnątrz podział na trzy kondygnacje. Najniższą tworzą arkady wsparte na masywnych nieregularnych w rzucie filarach; arkady te otwierają się do kaplic, z których jedna na osi ma plan kwadratu, reszta trójkąta. W środkowej kondygnacji znajdują się empory, każda z trzech ścian ma od strony wewnętrznej potrójne arkady. Najwyższa kondygnacja mieści także empory, powtarza elewacje kondygnacji dolnej, przy czym każdą z arkad wspierają po dwie kolumny. Zgodnie z akwizgrańskim modelem użyto antycznych porządków filarów. Ściany wewnątrz niegdyś pokrywały malowidła o tematyce chrystologicznej. Najwyższa kondygnacja mieści dzwony.

Jan Paweł II (łac. Ioannes Paulus II), właśc. Karol Józef Wojtyła (ur. 18 maja 1920 w Wadowicach, zm. 2 kwietnia 2005 w Watykanie) – polski duchowny rzymskokatolicki, arcybiskup krakowski, kardynał, papież (16 października 1978 – 2 kwietnia 2005), sługa Boży Kościoła katolickiego, kawaler Orderu Orła Białego.

Gotyk – styl w architekturze i innych dziedzinach sztuk plastycznych (rzeźbie, malarstwie i sztuce sepulkralnej), który powstał i rozwinął się w połowie XII wieku we Francji (Anglosasi uważają, że w Anglii) i swoim zasięgiem objął zachodniochrześcijańską Europę.

Wczesnoromańska krypta mieści się we wschodniej części świątyni, poniżej prezbiterium i transeptu. Wejście do niej znajduje się przy prezbiterium. Nakryta jest sklepieniem krzyżowo-kolebkowym wspartym na gurtach, które spoczywają na monumentalnych filarach o kwadratowym rzucie. Pełniła funkcję opackiej nekropolii, tu spoczywa m.in. ksieni Teofano.

Duch Święty (hebr. רוּחַ הַקֹּדֶשׁ Ruach ha-Kodesz, gr. τὸ ἅγιον Πνεύμα to hagion Pneuma lub τὸ Πνεύμα τὸ ἅγιον to Pneuma to hagion, łac. Spiritus Sanctus) – w religii chrześcijańskiej trzecia osoba Trójcy Świętej, równa Ojcu i Synowi w bóstwie, majestacie, substancji i naturze. Nie jest bytem zrodzonym, ani stworzonym. Pochodzenie Ducha Świętego interpretowane jest zależnie od tradycji chrześcijańskiej. Według tradycji zachodniej Duch pochodzi od Ojca i Syna, natomiast w tradycji wschodniej - od Ojca przez Syna ( zob. filioque). Według doktryn antytrynitarnych nie jest Osobą Boską, często uważana jest jedynie za przejaw działalności Bożej.

Skarbiec katedralny w Essen (niem. Domschatz) – zbiory średniowiecznej rzeźby i rzemiosła artystycznego, należące do najbogatszych tego typu zbiorów sztuki w Niemczech.

Halowy korpus nawowy jest gotycki, został wzniesiony do 1275 roku na miejscu bazylikowego wzniesionego w czasach ottońskich. Wnętrze jest nakryte sklepieniem krzyżowo-żebrowym, wspartym na masywnych filarach o planie okrągłym.

Wystrój wnętrza

Wnętrze jest nader skromne, dominuje architektura nad wystrojem. W dużej części spowodowane jest to zniszczeniami po nalotach aliantów podczas II wojny światowej. Najcenniejszymi dziełami sztuki znajdującymi się wewnątrz katedry są Złota Madonna oraz świecznik siedmioramienny, oba są ważnymi przykładami sztuki ottońskiej.

Świecznik siedmioramienny – dzieło wykonane z brązu na polecenie Matyldy (949–1011), przełożonej żeńskiego opactwa w Essen, która pełniła swój urząd w latach (971–1011). Świecznik ten ofiarowała katedrze Świętych Kosmy i Damiana w tymże mieście, gdzie znajduje się do dnia dzisiejszego. Jako przykład romańskiej plastyki brązowej jest jednym z trzech zachowanych do dziś dzieł tego typu. Pozostałe dwa świeczniki znajdują się w katedrze Świętego Błażeja w Brunszwiku oraz katedrze w Mediolanie.

Inskrypcja (łac. inscriptio = napis) – napis wyryty w twardym materiale (drewno, metal, kamień, ceramika). Występuje najczęściej na nagrobkach, tablicach i monetach. Popularnym przykładem inskrypcji są inskrypcje nagrobne. Odczytywaniem i interpretacją inskrypcji zajmuje się nauka pomocnicza historii – epigrafika.

Złota Madonna

Osobny artykuł: Złota Madonna.

Złota Madonna (fragment)

Obecnie Złota Madonna znajduje się w kaplicy usytuowanej przy północno-wschodnim narożniku prezbiterium i północnego ramienia transeptu. Została wykonana ok. 980. Jest to jeden z najstarszych przykładów dzieła pełniącego funkcję rzeźby kultowej. Wykonana z jednego kloca drewna pokryta jest niemal w całości złotą okładziną. Przedstawia ona Matkę Bożą z Dzieciątkiem Jezus siedzącym na jej kolanach. Maryja trzyma w prawej ręce jabłko, które przekazuje małemu Zbawicielowi, co tłumaczy się symboliką Marii jako Nova Eva – wykonuje gest oznaczający zbawienie ludzkości z grzechu pierworodnego.

Budowla centralna - budowla wzniesiona zgodnie z zasadami układu centralnego, czyli na planie posiadającym co najmniej dwie krzyżujące się osie symetrii i o wnętrzu i bryle ukształtowanych odśrodkowo względem obrotowej osi symetrii.

Kamienie szlachetne, kamienie jubilerskie – wartościowe i rzadko spotykane, czyste, jednorodne i przezroczyste odmiany niektórych minerałów i skał. Kamienie te odznaczają się silnym połyskiem, efektownym zabarwieniem (lub są zupełnie bezbarwne), dużą trwałością i twardością. Stosuje się je w jubilerstwie, oprawia w złoto, srebro i inne metale szlachetne.

Świecznik siedmioramienny

Osobny artykuł: Świecznik siedmioramienny (Essen).

Usytuowany w zachodniej części nawy głównej brązowy świecznik siedmioramienny wykonany został ok. 1000 na polecenie opatki Matyldy, co poświadcza inskrypcja na nodusie w dolnej partii trzonu. Stopę zdobią m.in. figurki antycznych satyrów trzymających banderole opisujące cztery kierunki świata. Trzon i ramiona mają liczne kuliste i profilowane guzy, których powierzchnię zdobi bizantynizująca dekoracja ornamentalna oraz kamienie szlachetne. Świecznik niegdyś był usytuowany przy skrzyżowaniu naw, dopiero od 1987 znajduje się w obecnym miejscu. Nawiązuje on do starotestamentowego świecznika zdobiącego Świątynię Jerozolimską wzniesioną na polecenie króla Salomona. Symbolizuje również połączenie dwóch światów – bożego i ziemskiego oraz siedem łask Ducha Świętego.

Korona Ottona III – niewielka złota, dziecięca korona łączona z cesarzem Ottonem III koronowanym na króla Niemiec w 983, a następnie na cesarza Świętego Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego w roku 996. Należy do najstarszych koron w formie stylizowanej lilii, stanowi cenny przykład sztuki ottońskiej. Przechowywana jest w skarbcu katedralnym w Essen (Nadrenia Północna-Westfalia, Niemcy).

Relikwiarz [łac.] - naczynie kultu religijnego w kształcie krzyża, monstrancji, puszki lub skrzynki do przechowywania doczesnych szczątków - relikwii. Wykonany zazwyczaj z metalu szlachetnego lub kości słoniowej, często zdobiony drogimi kamieniami lub malowidłami.

Pozostałe wyposażenie

Zachowało się kilka rzeźb gotyckich, m.in. przedstawienie Grobu Pańskiego. Przedstawienie to stanowi zespół wykonanych z piaskowca pełnoplastycznych figur, które zgodnie z typem ikonograficznym skupione są wokół grobu, na którym usytuowano rzeźbę martwego Chrystusa. Po bokach stoją Nikodem i Józef z Arymatei, którzy są ukazani w momencie składania ciała Chrystusowego do grobu. Przy dłuższym boku stoją Maria Magdalena, Maryja, Święty Jan Ewangelista, Maria Salome oraz Maria, żona Kleofasa. Tym samym zostały tu połączone dwa wątki biblijne – wątek złożenia do grobu oraz trzech Marii. Dzieło to znajduje się w północnej nawie katedry.

Salomon, hebr. Szlomoh (שלמה), arab. Sulayman, Sulaiman, Süleyman, Solyman (سليمان), /Człowiek Pokoju/ (ur. około 1000 p.n.e., zm. około 931 p.n.e.) – prorok biblijny oraz Koranu, król Izraela, syn i następca króla Dawida. Wielki budowniczy. Swój dwór uczynił ośrodkiem kultury, głównie literatury. Według tradycji biblijnej słynął z mądrości. Na lata jego panowania przypada największa świetność monarchii hebrajskiej.

Stary Testament, Biblia Hebrajska, Pisma Hebrajsko-Aramejskie – starsza część Biblii, przyjęta przez chrześcijaństwo z judaizmu. Judaistyczna (a za nią protestancka) wersja obejmuje 39 ksiąg (tylko hebrajskich), katolicka zawiera 46, a prawosławna w sumie 50-53 (księgi hebrajskie i greckie z Septuaginty oraz niekiedy apokryfy).

Drewniane, pełnoplastyczne, polichromowane figury świętych Kosmy i Damiana zdobią dwa filary prezbiterium. Wykonane są przez kolońskiego rzeźbiarza Tilmanna Heysackera ok. 1500 roku. Postacie odziane są w długie szaty i czerwone płaszcze (kolor męczenników), w rękach trzymają swoje atrybuty. Obaj dzierżą w rękach narzędzia męczeńskiej śmierci – miecze, ponadto Kosma trzyma dzban, a Damian moździerz do rozcierania ziół.

Essen jest miastem na prawach powiatu w zachodniej części Niemiec, w landzie Nadrenia Północna-Westfalia. Pełni funkcję portu nad rzeką Ruhra i nad Kanałem Ren–Herne. Essen jest szóstym co do ludności miastem w Niemczech. Siedziba biskupstwa rzymskokatolickiego założonego w 1958 r. Od roku 1972 miasto uniwersyteckie. Na rok 2010 Essen otrzyma status Europejskiego Miasta Kultury.

Święci Kosma i Damian (grec. Κοσμάς και Δαμιανός) – lekarze rzymscy, bliźnięta, święci męczennicy chrześcijańscy, patroni Florencji, lekarzy, aptekarzy, farmaceutów, chirurgów, dentystów, fizyków, cyrulików, cukierników i wydziałów medycznych. Według tradycji zginęli 26 września 303 (przypuszczalnie mogło to być jednak w 287 roku).

Ze schyłku XV stulecia pochodzi figura Świętego Rocha, patrona szpitali oraz uzdrowiciela. Epidemie dżumy i cholery często nawiedzały Essen – w latach 1400/01, 1439, 1450, 1483 i 1494, co zbiegło się ze wzrostem kultu tego świętego. Figura wykonana ok. 1500 w warsztacie dolnoreńskim znajduje się w nawie południowej, przy wejściu do katedry.

Matylda (ur. 949, zm. 5 listopada 1011) – opatka klasztoru w Essen, córka księcia szwabskiego Ludolfa i jego żony Idy, wnuczka cesarza Ottona I z dynastii Ludolfingów.

Św. Maria Kleofasowa, także Maria Alfeuszowa (ur. I wiek p.n.e., zm. I wiek n.e.) – postać biblijna, żona Kleofasa (Alfeusza), krewna Maryi, matki Jezusa.

Skarbiec katedralny

Osobny artykuł: Skarbiec katedralny w Essen.

Skarbiec katedralny należy do najbogatszych zbiorów dawnej sztuki sakralnej w Niemczech. Mieszczą się w nim cenne dzieła plastyki z czasów Ottonów, przede wszystkim za czasów rządów opatek Matyldy i Teofano. Są to m.in. cztery krzyże procesyjne w tym krzyż Ottona i Matyldy, miecz ceremonialny, korona Ottona III liczne cenne relikwiarze, utensilia mszalne oraz paramenty.

Pilaster – ustawiony przy ścianie (lub w częściowo w nią wtopiony) płaski filar, nieznacznie występujący przed lico ściany. Pełni on zarówno funkcję konstrukcyjną (podpora), jak też dekoracyjną (rozczłonkowuje ścianę). Może stanowić część obramienia otworów okiennych, drzwiowych lub bramnych. W starożytności pilastry występowały dużo rzadziej niż półkolumny i używane były głównie w architekturze rzymskiej.

W architekturze romańskiej w Niemczech widoczna jest kontynuacja wcześniejszych wzorów architektury karolińskiej. Częściej niż w innych państwach Europy Zachodniej budowane są kościoły o układzie centralnym (np. kaplica w Schwarzrheindorf koło Bonn z 1151 r.), ale i tutaj przeważają budowle bazylikowe, najczęściej kryte drewnianymi, płaskimi stropami, zazwyczaj bogato zdobione polichromią. Wnętrze dzielone jest na nawy przy pomocy kolumn o monolitycznych, kamiennych trzonach ustawionych pomiędzy z masywnymi filarami. Po raz pierwszy to rozwiązanie zastosowano w Saksonii, w budowanym od 961 r. kościele Sankt Cyriakus w Gernrode (kolumny ustawiono na przemian z filarami). Rytm ten powtarzano w zróżnicowany sposób (najczęściej można spotkać ustawienie: filar – dwie kolumny – filar) w budowanych później świątyniach. Częstym rozwiązaniem jest zastosowanie dwóch absyd na zakończeniu nawy głównej oraz dwóch transeptów. Czasami w grubości murów dobudowywano mniejsze apsydiole, lub stawiano dodatkowe absydy na zakończeniach ramion transeptu albo przy prezbiterium. Charakterystyczną cechą niemieckich kościołów są wysokie wieże stawiane nad skrzyżowaniem naw, chórem zachodnim i parami na krańcach budowli. Przy zastosowaniu dwóch absyd i podwójnego transeptu wejście do kościoła umieszczano w elewacji bocznej. Fasady zdobią arkadowe fryzy i galerie, oprócz nich pojawiają się także posągi przedstawiające świętych i apostołów.

Galeria

Rekonstrukcja ottońskiego opactwa.

Westwerk

Widok na westwerk od strony zachodniej

Przekrój westwerku (wg Georga Dehio)

Wczesnogotycki krużganek

Gotycki Grób Pański

Święty Roch

Świecznik siedmioramienny z ok. 1000 r.

Zobacz też

Złota Madonna

Skarbiec katedralny w Essen

Sztuka przedromańska

Sztuka ottońska

Bibliografia

Leonhard Küppers: Das Essener Münster, Essen 1963.

Klaus Lange, Der Westbau des Essener Doms. Architektur und Herrschaft in ottonischer Zeit, Münster 2001.

Rolf Toman (red.): Sztuka romańska. Architektura, rzeźba, malarstwo, Köln 2004

Walter Zimmermann: Das Münster zu Essen. Düsseldorf 1956.

Linki zewnętrzne

Oficjalna strona katedry (niem.)

Diecezja Essen (niem.)

Münsterbauverein Essen (niem.)

Święty Roch, fr. Saint Roch, łac. Rochus, wł. Rocco, hiszp. Roque (ur. w Montpellier we Francji, zm. przed rokiem 1420; spotykana jest w literaturze data urodzenia przypadająca na rok 1295 oraz ok. 1345 - 1350, a data śmierci 1327 w Montpellier oraz 1377 lub 1378 w Voghera we Włoszech), święty Kościoła katolickiego.

Język niemiecki – język z grupy zachodniej rodziny języków germańskich. W rzeczywistości stanowi on grupę kilku języków zachodniogermańskich, które często są określane jako języki niemieckie; standardowy język niemiecki (Standard Hochdeutsch) oparty jest na Biblii Marcina Lutra, która z kolei opiera się na języku mówionym w Górnej Saksonii i Turyngii.