Katedra w Salisbury - Polski Serwis Naukowy

Katedra w Salisbury (ang. Salisbury Cathedral) – gotycka świątynia znajdująca się na obrzeżach najstarszej części miasta Salisbury położonego w południowej Anglii.

Dawna siedziba założonej w 1220 diecezji Salisbury; obecnie świątynia należy do anglikańskiego Kościoła Anglii (ang. Church of England). Katedra została wzniesiona ok. 1220-1320, jej zasadniczą część – prezbiterium z kaplicą Świętej Trójcy, główny transept oraz korpus nawowy – wzniesiono w ciągu zaledwie 38 lat, podczas gdy przylegające od północy monasterium kanonickie, skupione wokół wielkiego kwadratowego wirydarza (80 arów), budowano przez 30 lat. Wertykalną dominantą świątyni jest wzniesiona na skrzyżowaniu naw strzelista, kwadratowa w planie wieża ze smukłym ośmiobocznym hełmem w formie iglicy. Wieża, o wysokości 123 m (404 stóp), jest najwyższą wieżą kościelną na terenie Zjednoczonego Królestwa. Okazała, malownicza katedra stała się inspiracją dla artystów, wśród nich dla reprezentanta angielskiego romantyzmu, malarza Johna Constable'a. Katedra stanowi jeden z czołowych przykładów gotyku angielskiego. Będąc w opozycji do francuskiego kierunku w architekturze gotyckiej, struktura przestrzenna świątyni salisburskiej wywarła silny wpływ na kształt dzieł budownictwa sakralnego na terenie Wysp Brytyjskich w XII-XV w.

Normanowie (st. nord. Norrmaen, ludzie północy) – określenie stosowane w zachodniej Europie dla określenia mieszkańców Skandynawii w okresie ich ekspansji handlowej i terytorialnej w VIII-XII wieku. Od IX wieku Normanowie na podbijanych terenach tworzyli nowe organizacje państwowe, np. Normandię czy Islandię.
Nawa – składowa część kościoła położona pomiędzy prezbiterium a kruchtą, przeznaczona dla wiernych. Oprócz świątyń jednonawowych występują dwu-, trzy-, pięcio- oraz siedmionawowe.

Dzieje

Genezy katedry salisburskiej należy szukać na przełomie IX i X w. kiedy to w latach 1075-1092 Normanowie wybudowali świątynię w obrębie historycznej osady Old Sarum w pobliżu Salisbury. Ponieważ z czasem relacje między duchowieństwem i wojskowymi osady uległy pogorszeniu, duchowieństwo postanowiło obrać nowe miejsce dla swojej siedziby. Miało to miejsce w XI w. Dzięki darowiznom i rocznym wpływom ze strony kanoników i wikariuszy inicjatywa wybudowania katedry była realna. Nową siedzibę obrał znany z bogactwa biskup Richard Poore. Legenda mówi, iż biskup z Old Sarum wybierając miejsce wzniesienia świątyni wystrzelił z łuku strzałę, która przy okazji ugodziła w jelenia zabijając go. I w tym miejscu wybudowano katedrę.

Skarpa, szkarpa, przypora – mur odchodzący prostopadle na zewnątrz od ściany wysokiego budynku pełniący funkcję konstrukcyjną. Oglądany z boku, rozszerza się ku dołowi schodkowo lub pochyło. Podtrzymuje ścianę i równoważy siły rozporowe od znajdujących się w środku łęku lub sklepienia. Umożliwia stosowanie dużych, wysokich okien, zajmujących dużą powierzchnię ścian, które przez to traciły swoją funkcję nośną. Stosowany także w budowlach technicznych jak ściany fortyfikacji, kanałów itp.
Wieża – w architekturze konstrukcja o wymiarach poprzecznych znacznie mniejszych od wysokości, pracująca jako wspornik utwierdzony w fundamencie, obciążony działaniem wiatru w kierunku poziomym oraz obciążeniem grawitacyjnym[1]. Wieże miały różne funkcje, szczególnie popularne były w architekturze średniowiecznej, przede wszystkim jako wieże obronne i kościelne – zarówno wolno stojące (kampanile, dzwonnice), jak i stanowiące część budynku kościoła. W średniowiecznym zamku występowała tzw. wieża ostatniej obrony (donżon).

Kamień fundacyjny pod nową katedrę został położony dnia 28 kwietnia 1220. Ze względu na grząski teren i otaczające świątynię liczne mokradła zastosowano tu odmienną strukturę fundamentów składającą się jedynie z czterech "nóg", która umożliwiła wzniesienie wielkiej świątyni. Budowa trwała stosunkowo krótko. W 1258 wzniesiono korpus nawowy, transept oraz prezbiterium z własną nawą poprzeczną. W 1265 zamknięto część zachodnią masywną fasadą. Krużganki i oktagonalny kapitularz ukończono ok. 1280 r. Kolejny etap prac budowlanych trwał do 1320 r. Przede wszystkim wzniesiono strzelista wieżę na skrzyżowaniu naw. Prace nad krużgankami trwały długo – 30 lat, 1240-1270, podczas gdy wielki korpus nawowy, transept i prezbiterium wzniesiono w ciągu 36 lat. W 1265 postawiono obok świątyni wysoką na 100 m dzwonnicę. W 1331 katedrę wraz z monasterium i rezydencją biskupią otoczono murem.

Ambit (obręb, obejście) – w architekturze kościelnej wąskie przejście powstałe z przedłużenia naw bocznych i poprowadzenia ich wokół prezbiterium za ołtarzem głównym.
Prezbiterium (w architekturze nazywane także "chórem kapłańskim") – przestrzeń kościoła przeznaczona dla duchowieństwa oraz służby liturgicznej (m.in. ministrantów). Zwykle jest wydzielone od reszty świątyni podwyższeniem, balustradą lub łukiem tęczowym i wyodrębniające się wizualnie z bryły kościoła. Nazwa pochodzi od słowa prezbiter - ksiądz.

W latach 1788-1791 miała miejsce gruntowna konserwacja świątyni. Prace prowadził James Wyatt, znany architekt, reprezentant stylu neoklasycystycznego i jeden z pionierów neogotyku w Anglii. Niektóre zabiegi, takie jak przeniesienie gotyckiej przegrody chórowej niegdyś oddzielającej nawę od prezbiterium i wyburzenie stumetrowej dzwonnicy stojącej na północny zachód od katedry budziły kontrowersje. Chociaż katedra zyskała od strony estetycznej (przeniesienie przegrody chórowej otwarło wielką przestrzeń wnętrza nawy i prezbiterium, wyburzenie dzwonnicy konkurującej z wieżą katedralną uwydatniło tę dominantę i piramidalny układ bryły świątyni) utraciła częściowo historyczny wygląd. Dzwony przeniesiono i zawieszono w wieżach katedr w Norwich i w Ely. Druga renowacja świątyni i zabudowań monasterium przypada na lata 1860-1878. Została przeprowadzona pod kierunkiem znanego architekta-neogotycysty sir George'a Gilberta Scotta.

Restauracja (architektura) – zespół działań zmierzających do przywrócenia uszkodzonej lub zmienionej budowli jej dawniejszej formy architektonicznej, wartości artystycznej i użytkowej. Prace restauratorskie przeprowadzane są na podstawie zachowanych materiałów archiwalnych w postaci planów, zdjęć itp. z użyciem oryginalnych detali i zachowaniem ocalałych fragmentów budowli.
Balustrada – ażurowe lub pełne zabezpieczenie (ogrodzenie) schodów, tarasów, balkonów, dachów, wiaduktów, mostów itp., montowane zazwyczaj na krawędzi zabezpieczanego elementu i pełniące jednocześnie funkcję ozdobną. Balustrada może być również ażurową przegrodą pomiędzy pomieszczeniami (np. w kościołach oddziela prezbiterium od nawy).

W 1947 w dawnym pałacu biskupim urządzono szkołę katedralną (ang. Cathedral School). W dawnym Domu Króla (mieszkał w nim m.in. Jakub I Stuart), założono w 1981 Muzea Salisbury i South Wiltshire (ang. Salisbury and South Wiltshire Museums). Pod koniec lat 80. ubiegłego wieku podjęto kolejną restaurację katedry. W 2000 r. ukończono remont wieży i fasady zachodniej.

Dzwonnica – budynek lub wydzielone pomieszczenie, w którym zawieszono dzwony, mający charakter sakralny lub świecki (np. beffroi przy ratuszu).. Najczęściej w postaci wieży.
Neoklasycyzm (neo- + klasycyzm – łc. classicus ‘pierwszorzędny’) – zespół dwudziestowiecznych, różnorodnych tendencji w sztuce, literaturze, muzyce i architekturze nawiązujących do nurtu klasycystycznego lub baroku. Określany jest także jako nurt kontynuacyjny klasycyzm, konserwatywny w sztuce i literaturze XIX w. w okresie dominacji romantyzmu.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)