Katyń - Polski Serwis Naukowy

Ten artykuł dotyczy wsi w Rosji. Zapoznaj się również z: inne znaczenia słowa Katyń.

Katyń (ros. Катынь) – wieś w Rosji, w obwodzie smoleńskim, w rejonie smoleńskim, nad Dnieprem, 18 km na zachód od Smoleńska.

Nazwa miejscowości

Przypuszcza się , że nazwa miejscowości pochodzi od rosyjskiego czasownika katat, katit (ros. катать, катить), gdyż przetaczano tędy statki z dorzecza Dniepru do dorzecza Dźwiny, albo od staroruskiego kat, katun (ros. кать, катунь) (obóz, obozowisko).

Dźwina (łot. Daugava, białorus. Дзьвiна - Dźwina lub Заходняя Дзьвiна - Zachodniaja Dźwina, ros. Западная Двина - Zapadnaja Dwina, , lit. Dauguva, liw. Väina, dawna nazwa: Rubon) - rzeka przepływająca przez Rosję, Białoruś i Łotwę, mająca swoje źródła na wzgórzach wyżyny Wałdaj w zachodniej Rosji, na północny zachód od miasta Andrieapol, uchodząca do Bałtyku w Zatoce Ryskiej.

Komunistyczna Partia Związku Radzieckiego (KPZR, ros. Коммунистическая партия Советского Союза - КПСС) - ostatnia nazwa założonej w 1898 r. partii komunistycznej, rządzącej w Rosji i ZSRR od 1917 do 1991 roku (1898-1912 SDPRR, Socjaldemokratyczna Partia Robotnicza Rosji; 1912-1918 SDPRR(b), Socjaldemokratyczna Partia Robotnicza Rosji (bolszewików); 1918-1925 RPK(b), Rosyjska Partia Komunistyczna (bolszewików); 1925-1952 WKP(b), Wszechzwiązkowa Partia Komunistyczna (bolszewików)). Centralną instancją partii był Komitet Centralny (KC), największą zaś realną władzę posiadało jego Biuro Polityczne. Generalny sekretarz KC był przywódcą całej partii. W okresie istnienia ZSRR partia miała też swoje republikańskie platformy w każdej z republik radzieckich z wyjątkiem (do 1990 r.) Rosji. Kontrolowała też większość innych partii komunistycznych na świecie, zarówno formalnie poprzez organizacje międzynarodowe (np. Komintern, Kominform), jak i nieformalnie w wyniku faktycznego zwierzchnictwa ZSRR nad częścią z państw oraz sponsorowanie i utrzymywanie kontaktów w pozostałych przez Wydział Zagraniczny i radziecki wywiad.

Historia

Wejście na teren Polskiego Cmentarza Wojennego w Katyniu

Przed I wojną światową Gniezdowo wraz z lasem katyńskim należało do rodziny Koźlińskich. W XIX wieku Piotr Koźliński ożenił się z Leokadią Lefftreu, która była córką dyrektora angielskiej firmy budującej linie kolejowe m. in. w Rosji. Na mocy intercyzy Gniezdowo i Katyń stały się współwłasnością brytyjską.

Zbrodnia katyńska (ros. Катынский расстрел, ang. Katyn massacre) – zbrodnia stalinowska polegająca na rozstrzelaniu wiosną 1940 roku co najmniej 21 768 obywateli polskich, w tym ponad 10 tys. oficerów wojska i policji, na mocy decyzji najwyższych władz Związku Radzieckiego zawartej w tajnej uchwale Biura Politycznego KC WKP(b) z 5 marca 1940 roku (tzw. decyzja katyńska). Egzekucji ofiar, uznanych za „wrogów władzy sowieckiej” i zabijanych strzałami w tył głowy z broni krótkiej, dokonała radziecka policja polityczna NKWD. W latach 1940–1990 władze ZSRR zaprzeczały swojej odpowiedzialności za zbrodnię katyńską, lecz 13 kwietnia 1990 roku oficjalnie przyznały, że była to „jedna z ciężkich zbrodni stalinizmu”. Wiele kwestii związanych ze zbrodnią katyńską nie zostało jak dotąd wyjaśnionych.

Józef Stalin ( (ur. ) – formalnie pełnił obieralne, kadencyjne funkcje sekretarza generalnego KPZR i jej poprzedniczek oraz premiera ZSRR, a faktycznie był dożywotnim dyktatorem Związku Radzieckiego, posiadającym nieograniczoną władzę.

Zbrodnia katyńska

Osobny artykuł: Zbrodnia katyńska.

W pobliskim lesie zwanym "Lasem Katyńskim", na uroczysku "Kozie Góry" (ros. Козьи Горы) (niekiedy nazywanym również "Kosogory", co może być zniekształconą nazwą pochodzącą z języka niemieckiego), funkcjonariusze radzieckiego Ludowego Komisariatu Spraw Wewnętrznych ZSRR (NKWD) od lat 30. XX wieku grzebali zwłoki ofiar czystek politycznych Józefa Stalina, a w 1940 roku rozstrzelali ok. 4400 polskich jeńców wojennych z obozu w Kozielsku, ofiary zbrodni katyńskiej. Teren Lasu Katyńskiego był ośrodkiem wypoczynkowym dla pracowników Obwodowego Zarządu NKWD w Smoleńsku; znajdowała się w nim willa położona nad brzegiem Dniepru. W pobliskim Gniezdowie znajduje się Polski Cmentarz Wojenny w Katyniu.

Biuro Polityczne Komitetu Centralnego Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego (w skrócie Politbiuro) – organ kierujący Komunistyczną Partią Związku Radzieckiego, wybierany przez Komitet Centralny w celu kierowania pracą partii w okresie między obradami plenarnymi (plenami) Komitetu Centralnego. W jego skład wchodzili kierujący wyższymi partyjnymi i państwowymi organami, najbardziej wyróżniający się wiedzą i doświadczeniem działacze partyjni.

Czystka – usuwanie niepożądanych osób. Czystkami zwykło się określać likwidowanie części elit rządzących lub kierujących różnymi strukturami państwa (wojsko, policja, rząd) przez despotycznych władców. Charakteryzowała je zazwyczaj masowość oraz bezwzględność. Najczęstszą motywacją do ich przeprowadzania była obsesyjna podejrzliwość władcy i przemożne pragnienie wyeliminowania wyobrażonych wrogów wewnętrznych. Najbardziej znane czystki miały miejsce za rządów Józefa Stalina, Adolfa Hitlera i Aleksandra Macedońskiego

Wyrażenia "Katyń" i "Las Katyński" są używane metonimiczne na określenie zbrodni katyńskiej jako całości, dokonywanej w 1940 roku w różnych miejscach ZSRR i polegającej na wymordowaniu przez NKWD przeszło 21,5 tys. polskich jeńców wojennych i więźniów na mocy decyzji najwyższych władz Związku Radzieckiego zawartej w uchwale Biura Politycznego KC WKP(b) z 5 marca 1940 roku (tzw. decyzja katyńska).

Obwodowy Zarząd NKWD w Smoleńsku - organ administracji terenowej Ludowego Komisariatu Spraw Wewnętrznych ZSRR realizujący swoje kompetencje na terenie obwodu smoleńskiego.

I wojna światowa – pomiędzy od czasu wojen napoleońskich na kontynencie europejskim zakończony klęską Państw Centralnych, likwidacją mocarstw Świętego Przymierza i powstaniem w Europie Środkowej i południowej licznych państw narodowych. Mimo ogromu strat i wstrząsu nimi wywołanego wojna ta nie rozwiązała większości konfliktów, co doprowadziło do wybuchu II wojny światowej 21 lat po jej zakończeniu.

Rezerwat archeologiczny

Na wschód od Katynia, na terenie Gniezdowa, na odcinku 5 km na prawym brzegu Dniepru znajduje się rezerwat archeologiczny obejmujący cmentarzysko kurhanowe z kilkoma tysiącami grobów oraz dwa grodziska. Kurhany i grodziska są datowane na IX–X wiek n.e.

Przypisy

Комплекс памятников в окрестностях поселка Катынь (ros.) zapoved.net [dostęp 2011-08-13]
Tadeusz A. Kisielewski, Zabójcy. Widma wychodzą z cienia, Poznań 2006, s. 40.
↑ Andrzej Przewoźnik, Jolanta Adamska: Katyń. Zbrodnia, prawda, pamięć. Warszawa: Świat Książki, 2010. ISBN 978-83-247-2036-1.
Гнёздовский археологический комплекс (Гнёздово) (ros.) gnezdowo.com [dostęp 2011-08-13]

Zobacz też

Bykownia, Piatichatki, Kuropaty

Kozielsk, Starobielsk, Ostaszków

Linki zewnętrzne

Strona Muzeum Katyńskiego w Warszawie muzeumkatynskie.pl [dostęp 2011-08-13]

Strona rosyjskiego kompleksu memorialnego w Katyniu (ros.) katyn-memorial.ru [dostęp 2011-08-13]

Zdjęcia z Katynia na stronie Ośrodka "Karta" karta.org.pl [dostęp 2011-08-13]