Kawaleria II RP - Polski Serwis Naukowy

Kawaleria II RP (do 29 kwietnia 1924 nazywana Jazdą) – Kawaleria polska okresu międzywojennego, jeden z trzech, obok piechoty i artylerii, głównych rodzajów wojska Sił Zbrojnych II RP (w ówczesnej terminologii rodzaj wojsk określony był mianem broni).

Geneza, powstanie i walka jazdy w latach 1918-1921

7 października 1918 Rada Regencyjna wydała orędzie ogłaszające powstanie niepodległej Polski. 12 października Regenci wydali natomiast orędzie, w którym ogłosili przejęcie władzy nad Polską Siłą Zbrojną oraz ogłosili rotę nowej przysięgi wojskowej, co równało się z powstaniem Wojska Polskiego. Na mocy tych aktów, do tworzonego WP wszedł szwadron kawalerii dawnej Polskiej Siły Zbrojnej. Szwadron ten stał się zalążkiem polskiej kawalerii. 4 listopada 1918 pierwszy szef Sztabu Generalnego Wojska Polskiego gen. Tadeusz Rozwadowski wydał historyczny rozkaz "L. 7", nakazujący organizację "dywizji jazdy". Odpowiedzialnym za formowanie tej jednostki miał być mjr Belina, poszczególne pułki mieli objąć majorowie: Dziewicki, Waraksiewicz, Stefan Strzemieński oraz Dziewulski.

Polska Siła Zbrojna (Polnische Wehrmacht) – oddziały zbrojne Królestwa Polskiego, wchodzące w latach 1917-1918 w skład armii niemieckiej, utworzone z żołnierzy Legionów Polskich i dowodzone nominalnie przez generała – gubernatora Hansa von Beselera, sprawującego nadzór nad formacją za pośrednictwem Oddziału do Spraw PSZ. Faktycznym dowódcą był gen. Felix von Barth, stojący na czele Inspektoratu Wyszkolenia przy Wodzu Naczelnym PSZ.

Brygada Rezerwowa Kawalerii "Wołkowysk" – wielka jednostka kawalerii Wojska Polskiego, improwizowana w trakcie kampanii wrześniowej 1939, w garnizonie Wołkowysk.

Osobny artykuł: Pułki kawalerii polskiej 1918-1920.

Organizacja pokojowa jazdy w latach 1921-1924

W 1921 jazda, równocześnie z demobilizacją, przeszła z organizacji wojennej na pokojową. Dokonany został wówczas jej podział na jazdę samodzielną i niesamodzielną (dywizyjną). Jazdę samodzielną tworzyło 27 pułków ułanów, 3 pułki szwoleżerów i 10 dywizjonów artylerii konnej, zorganizowanych w dziesięć samodzielnych brygad. Jazdę dywizyjną stanowiło dziesięć pułków strzelców konnych.

Adam Jerzy Bieliński (ur. 5 maja 1868 w majątku Dymki na Mińszczyznie, zm. w 1934 roku) – pułkownik kawalerii Armii Imperium Rosyjskiego i generał brygady Wojska Polskiego.

Grupa Operacyjna Kawalerii Nr 2 (GOKaw. nr 2) – dyspozycyjne dowództwo taktyczne kawalerii, zmobilizowane w dniach 27–29 sierpnia 1939 w m. Brody przez Dowództwo Kresowej Brygady Kawalerii i 22 Pułk Ułanów Podkarpackich, w mobilizacji alarmowej (grupa jednostek oznaczona kolorem zielonym).

Organizacja pokojowa kawalerii w latach 1924-1937

Tadeusz Rozwadowski, Generalny Inspektor Jazdy

W kwietniu 1924 na wniosek Generalnego Inspektora Jazdy gen. broni Tadeusza Rozwadowskiego wprowadzona została nowa organizacja kawalerii na stopie pokojowej. W ramach przyjętej organizacji dotychczasowy termin "jazda" zastąpiony został mianem "kawaleria".

Tadeusz Rozwadowski (Tadeusz Jordan-Rozwadowski) herbu Trąby (ur. 19 maja 1866 w Babinie, zm. 18 października 1928 w Warszawie) – Feldmarschalleutnant Cesarskiej i Królewskiej Armii, generał broni Wojska Polskiego.

Władysław Eugeniusz Sikorski (ur. 20 maja 1881 w Tuszowie Narodowym, zm. 4 lipca 1943 na Gibraltarze) – polski wojskowy i polityk, generał broni Wojska Polskiego, Naczelny Wódz Polskich Sił Zbrojnych i premier Rządu na Uchodźstwie podczas II wojny światowej.

29 kwietnia 1924 Minister Spraw Wojskowych, gen. dyw. Władysław Sikorski przemianował wszystkie instytucje, formacje i zakłady noszące w nazwie miano "jazda" na "kawaleria" oraz rozkazał nanieść odpowiednie poprawki we wszystkich rozkazach, rozporządzeniach, instrukcjach itp.

Pułki strzelców przestały pełnić funkcję kawalerii dywizyjnej. Utworzone zostały cztery dywizje i pięć samodzielnych brygad kawalerii oraz trzy nowe dywizjony artylerii konnej. Każda z dywizji składała się z trzech dwupułkowych brygad kawalerii, dwóch dywizjonów artylerii konnej i trzech szwadronów (samochodów pancernych, łączności i pionierów). Samodzielne brygady kawalerii składały się trzech pułków kawalerii, dywizjonu artylerii konnej i szwadronu pionierów, z wyjątkiem 5 SBK, która miała cztery pułki kawalerii i dodatkowo szwadron samochodów pancernych. Dywizje i samodzielne brygady oznaczone zostały numerami arabskimi, natomiast brygady wchodzące w skład dywizji miały numerację rzymską.

Stanisław Haller Ritter von Hallenburg (ur. 26 kwietnia 1872 r. w Polance Hallera pow. Podgórze, zm. w kwietniu 1940 r. w Charkowie) – pułkownik artylerii C.K. Armii i generał dywizji Wojska Polskiego.

Rada Regencyjna Królestwa Polskiego – kolegialny organ mający oficjalnie sprawować władzę zwierzchnią nad zależnym od obu państw centralnych Królestwem Polskim (aktu 5 listopada), zaakceptowany 12 września 1917 roku przez Cesarstwo Niemieckie i Austro-Węgry, okupantów Królestwa. Powstała na podstawie patentu w sprawie władzy państwowej w Królestwie Polskim opublikowanego 15 września 1917.

pięć samodzielnych brygad kawalerii (po trzy pułki w każdej)

Nowa organizacja kawalerii miała na celu utworzenie wojsk szybkich o znaczeniu operacyjnym. Sprawdzianem dla zreformowanej kawalerii były wielkie manewry na Wołyniu w sierpniu 1925. Zostały zorganizowane przez Generalnego Inspektora Kawalerii we współpracy z szefem Sztabu Generalnego WP gen. dyw. Stanisławem Hallerem. Kawaleria polska uzyskała wówczas wysokie oceny od zaproszonych gości zagranicznych, wśród których byli m.in. Francuz gen. Henry Gouraud, Anglik gen. Ironside oraz Czech gen. Jan Syrový.

Piechota II RP - jeden z trzech, obok artylerii i kawalerii, głównych rodzajów wojska Sił Zbrojnych II RP (w ówczesnej terminologii rodzaj wojsk nazywano bronią).

Jan Syrový (ur. 24 stycznia 1888 w Třebíču, zm. 17 października 1970 w Pradze) – czeski generał armii, minister obrony narodowej, premier rządu, konstytucyjny prezydent Republiki Czechosłowackiej.

Obok Generalnego Inspektora Kawalerii duży wpływ na rozwój kawalerii mieli kolejni szefowie Departamentu II Jazdy/Kawalerii Ministerstwa Spraw Wojskowych. W latach 1921-1926 funkcję tę sprawowali kolejno generałowie: Adam Bieliński, Eugeniusz Ślaski i Aleksander Pajewski.

W czerwcu 1924 wyszedł pierwszy numer "Przeglądu Kawaleryjskiego". Fachowe czasopismo kadry oficerskiej kawalerii, miało sprzyjać, jak zaznaczał we wstępie do numeru pierwszego gen. Rozwadowski, samokształceniu oraz miało być miejscem wymiany poglądów na temat tej formacji i jej rozwoju.

Eugeniusz Ślaski (ur. 13 stycznia 1873 w majątku Tadulin w guberni witebskiej, zm. 24 października 1935 w Nowym Glinczu) – podpułkownik rosyjskiej kawalerii i generał brygady Wojska Polskiego.

Aleksander Pajewski (ur. 5 stycznia 1879 w Suwałkach, zm. 1 września 1926 w Warszawie) - rotmistrz kawalerii Armii Imperium Rosyjskiego, generał brygady Wojska Polskiego.

Jesienią 1924 sformowany został Korpus Ochrony Pogranicza, w składzie, którego wchodziły szwadrony kawalerii.

W 1926 kawaleria była zorganizowana w dwanaście brygad dwupułkowych (w czterech dywizjach kawalerii), pięć brygad trzypułkowych i jedną brygadę jednopułkową. W latach 1929–1930 zlikwidowano kolejno dowództwa 1 DK, 3 DK oraz 4 DK. Organizacja kawalerii przedstawiała się następująco:

Generalny Inspektorat Kawalerii (do 19 kwietnia 1924 nazywany Generalnym Inspektoratem Jazdy) − instytucja wojskowa nadzorująca kawalerię WP w latach 1921 − 1926.

Dowództwo Broni Pancernych Ministerstwa Spraw Wojskowych (D-two Br. Panc. M.S.Wojsk. ) - organ pracy II wiceministra spraw wojskowych (od lipca 1931 - I wiceministra) właściwy w sprawach broni pancernch Wojska Polskiego II RP.

Pomnik Jazdy Polskiej w Warszawie

Centrum Wyszkolenia Kawalerii w Grudziądzu

2 Dywizja Kawalerii (trzy brygady dwupułkowe) w składzie:

I Brygada Kawalerii

XII Brygada Kawalerii

XIII Brygada Kawalerii

dwanaście samodzielnych brygad kawalerii (dwie brygady czteropułkowe, sześć brygad trzypułkowych i cztery brygady dwupułkowe):

2 Samodzielna Brygada Kawalerii

3 Samodzielna Brygada Kawalerii

5 Samodzielna Brygada Kawalerii

6 Samodzielna Brygada Kawalerii

10 Brygada Kawalerii

17 Brygada Kawalerii

Brygada Kawalerii "Białystok"

Brygada Kawalerii "Suwałki"

Brygada Kawalerii "Baranowicze"

Brygada Kawalerii "Poznań"

Brygada Kawalerii "Bydgoszcz"

Brygada Kawalerii "Równe"

Organizacja pokojowa kawalerii w latach 1937-1939

Wiosną 1937 wprowadzona została nowa organizacja pokojowa kawalerii. Rozformowane zostały trzy brygady dwupułkowe (XII, XIII i 17 BK), a pułki wcielono do innych brygad (1. BK zwiększono o 2 pułki i usamodzielniono). Na skutek tych zmian dowództwo 2. Dywizji Kawalerii zostało w praktyce pozbawione podległych mu jednostek, lecz istniało jeszcze do 1939. 10. BK (dwupułkowa) została zmotoryzowana.

Artyleria II RP - jeden z trzech, obok piechoty i kawalerii, głównych rodzajów wojska Sił Zbrojnych II RP (w ówczesnej terminologii rodzaj wojsk nazywano bronią).

Rodzaj wojsk 1) w znaczeniu dosłownym jednostki (oddziały, związki taktyczne i operacyjne) o jednakowym podstawowym uzbrojeniu i zasadach prowadzenia działań oraz wspólnym systemie szkoleniowym, organizacyjnym i zaopatrzeniowym, przeznaczone do bezpośredniego zwalczania przeciwnika (nieprzyjaciela). W siłach zbrojnych poszczególnych państw stosowana jest odmienna klasyfikacja rodzajów wojsk. W większości armii wojska lądowe, jako rodzaj sił zbrojnych, składają sie z następujących rodzajów wojsk:

W wyniku kolejnej reorganizacji przeprowadzonej 1 kwietnia 1937 r. pozostało 11 brygad (5 czteropułkowych i 6 trzypułkowych), które otrzymały jednolite nazwy od rejonów kraju, w których stacjonowały:

W Wikimedia Commons znajdują się multimedia związane z tematem:
Odznaki pułków strzelców konnych

W Wikimedia Commons znajdują się multimedia związane z tematem:
Odznaki pułków ułanów

2 Dywizja Kawalerii

1. BK – Mazowiecka Brygada Kawalerii

2. BK – Kresowa Brygada Kawalerii

3. SBK – Wileńska Brygada Kawalerii

BK "Suwałki" – Suwalska Brygada Kawalerii

5. SBK – Krakowska Brygada Kawalerii

6. SBK – Podolska Brygada Kawalerii

BK "Poznań" – Wielkopolska Brygada Kawalerii

BK "Bydgoszcz" – Pomorska Brygada Kawalerii

BK "Baranowicze" – Nowogródzka Brygada Kawalerii

BK "Równe" – Wołyńska Brygada Kawalerii

BK "Białystok" - Podlaska Brygada Kawalerii

10 Brygada Kawalerii

1 lutego 1939 Dowództwo 2 Dywizji Kawalerii zostało rozformowane, a 1 pszwol. i 1 psk podporządkowane pod każdym względem dowódcy Mazowieckiej BK.

Grudziądz (niem. Graudenz, łac. Graudensis, ros. Грудзёндз) – miasto na prawach powiatu w województwie kujawsko-pomorskim nad Wisłą. W latach 1975-1998 miasto leżało w administracyjnych granicach województwa toruńskiego. Liczba mieszkańców miasta wynosi 99 074 co daje mu 4. miejsce pod względem wielkości w województwie i 40. miejsce w Polsce. Miasto ciągnie się w kierunku południkowym ponad 12,5 km, w kierunku równoleżnikowym tylko 6,2 km. Na południe od ujścia Osy wznosi się Kępa Forteczna (86,1 m n.p.m.), zaś na południe od niej – Kępa Strzemięcińska (79,3 m n.p.m.)

1 Pułk Strzelców Konnych (1 psk) – oddział kawalerii Armii Polskiej we Francji (1919), Wojska Polskiego II RP (1919-1939) i Armii Krrajowej (1940-1944).

W maju 1939 rozpoczęto motoryzację 1 Pułk Strzelców Konnych, a 1 sierpnia podporządkowano go dowódcy Warszawskiej Brygady Pancerno-Motorowej. W tym samym miesiącu obie jednostki pancerno-motorowe (WBPM i 10 BK) wyłączone zostały z gestii Departamentu Kawalerii M.S.Wojsk. i podporządkowane dowódcy Broni Pancernych.

Arabski system liczbowy – inaczej też abdżad – był systemem zapisu liczb przez Arabów przed przejęciem w IX w. cyfr indyjskich. Był to system addytywny (czyli liczba była sumą swoich cyfr).

Plan mobilizacyjny "W", poza wystawieniem dwóch dyspozycyjnych dowództw grup operacyjnych kawalerii (GOKaw. nr 1 i 2) oraz jednej baterii artylerii konnej (15 bak), nie przewidywał utworzenia nowych jednostek kawalerii.

31 sierpnia 1939 kawaleria sformowana była w 11 brygad (pięć brygad czteropułkowych i sześć brygad trzypułkowych).

W toku kampanii wrześniowej 1939 utworzone zostały:

Zbiorcza Brygada Kawalerii

Brygada Rezerwowa Kawalerii "Wołkowysk"

Dywizja Kawalerii "Zaza"

Zobacz też

Pułki kawalerii polskiej w 1939

Kawaleria polska

Szarże kawalerii polskiej na niemieckie czołgi

Przypisy

Oddział I SG WP L.dz. 4838/Org. w: Dziennik Rozkazów Ministra Spraw Wojskowych Nr 17 z 29 kwietnia 1924 r.

Bibliografia

"Księga jazdy polskiej", pod protektoratem marsz. Edwarda Śmigłego–Rydza. Warszawa 1936. Reprint, Bellona Warszawa 1993.

Początki organizacji jazdy. Rozkaz szefa Sztabu Gen. z 4 XI 1918 r., "Przegląd Kawalerii i Broni Pancernej" 1971, nr 61, s. 370.

Mariusz Patelski, Generał broni Tadeusz Jordan Rozwadowski żołnierz i dyplomata, Warszawa 2002.