Pomnik na Rondzie Jazdy Polskiej w Warszawie upamiętniający 1000 lat Jazdy Polskiej przedstawiający pancernego z drużyny Mieszka I oraz ułana z okresu II Rzeczypospolitej

Kawaleria polska, (daw.) jazda polska – rodzaj wojsk polskich złożony z jeźdźców, którzy przemieszczają się oraz walczą na koniu.

Średniowiecze

 Osobny artykuł: Drużyna książęca.

Zobacz w Wikiźródłach tekst
Jazda polska w Encyklopedii staropolskiej

Starcie jazdy polskiej z jazdą krzyżacką w bitwie pod Grunwaldem 1410 ukazana na łamach „Kroniki berneńskiej” Diebolda Schillinga

We wczesnym średniowieczu na terenie Polski pierwsze oddziały wojskowe złożone z jazdy tworzyli władcy plemienni. Korzenie polskiej kawalerii wywodzą się z przybocznego oddziału jeźdźców będącego częścią drużyny książęcej księcia Mieszka I. W Polsce, w okresie rządów pierwszych Piastów w skład drużyny książęcej wchodziła jazda lekka oraz jazda ciężka (tzw. Pancerni). Arabski pisarz Al-Becri w XI wieku w swoim dziele „Księga podróży i krajów” zapisał, że władca Polan Mieszko I „...miał trzy tysiące takich wojowników, z których każdy za 10-ciu innych stanie”. Także według relacji arabskiego kronikarza Ibrahima ibn Jakuba Mieszko I posiadał trzy tysiące pancernych.

„Ma on (Mieszko) trzy tysiące pancernych, podzielonych na oddziały, a setka ich znaczy tyle, co dziesięć secin innych (wojowników). Daje on tym mężom odzież, konie, broń i wszystko, czego potrzebują...” – Ibrahim ibn Jakub

Jazda Mieszka była bardzo skuteczną formacją mającą na koncie wiele zwycięstw, z których najbardziej znana jest bitwa pod Cedynią, gdzie pancerni pokonali ciężką jazdę niemiecką. Kolejny władca Bolesław Chrobry według Galla Anonima posiadał 3900 pancernych, co niektórzy badacze kwestionują, uważając tę liczbę za zawyżoną. Uzbrojenie zaczepne tej wczesnej jazdy polskiej nie było jednolite i stanowiły topory, miecze, włócznie oraz łuki. Nazwa pancernych pochodziła z rodzaju zbroi kolczej zbudowanej z połączonych ze sobą żelaznych kółek. Oprócz niej jeźdźcy używali także innej broni ochronnej jak tarcze i hełmy. W tym wczesnym okresie jazda zorganizowana była według średniowiecznych kronikarzy w „legiones” pol. „pułki” liczące 1000 jeźdźców, które dzieliły się na roty (łac. „acies”) liczące 100 jeźdźców oraz „dziesiątki” złożone z kilkunastu wojowników.

W późniejszym okresie średniowiecza trzonem polskich sił zbrojnych stało się pospolite ruszenie rycerzy feudalnych walczących w zbrojach płytowych, na ogół jako ciężka kawaleria. Rycerze tworzyli jednostki organizacyjne, zwane kopiami, łączone w chorągwie. Uzbrojeni byli w kopie, miecze, topory i tarcze. Rozwój broni palnej oraz odrodzenie piechoty spowodowało, pod koniec średniowiecza, powolny spadek znaczenia jazdy rycerskiej. Największym sukcesem militarnym jazdy polskiej tego okresu było zwycięstwo nad wojskami krzyżackimi w bitwie pod Grunwaldem w roku 1410.

Nowożytność

Towarzysz pancerny wg Józefa Brandta

Husarz polski wg obrazu A. Strzałkowskiego

Atak husarii w Bitwie pod Kłuszynem 1610 – obraz Szymona Boguszowicza z 1620

Wojna trzynastoletnia ukazała małą przydatność pospolitego ruszenia rycerzy w starciu z formacjami żołnierzy zawodowych. Skłoniła to króla Kazmierza Jagiellończyka do werbowania żołnierzy najemnych. W XV wieku pojawiły się w Polsce nowe formacje kawaleryjskie, które miały zastąpić rycerstwo. Byli to kompanie opancerzonych kopijników, oraz kompanie strzelców. Pojawili się wtedy rajtarzy i arkebuzerzy uzbrojeni w broń palną. W XVI wieku pojawiła się dragonia będąca początkowo konną piechotą.

W XVI wieku pojawiła się w Polsce husaria, początkowo jazda lekka, z biegiem czasu stając się najcięższą kawalerią polską. Jazdę lżejszą w Polsce stanowili pancerni, zwani na Litwie petyhorcami, którzy z czasem stali się formacją średniozbrojną. Ich poprzednikiem była jazda kozacka. Jazdę lekką stanowiły tzw. chorągwie wołoskie i tatarskie, złożone początkowo z zamieszkałych w Rzeczypospolitej Tatarów i Wołochów oraz z Kozaków, a niekiedy z drobnej szlachty.

Reformy wojskowe dokonane przez króla Stefana Batorego podzieliły od końca XVI wieku jazdę polską na jeźdźców autoramentu narodowego oraz cudzoziemskiego. Autorament narodowy stanowiła ciężkozbrojna husaria, średniozbrojni pancerni (petyhorcy) oraz oddziały lekkiej kawalerii. Autorament cudzoziemski stanowili arkebuzerzy, rajtarzy oraz dragonii. Ci ostatni przez niektórych zaliczani do piechoty.

Elitę jazdy polskiej stanowiła jednak husaria. Formacja ta była obecna obecna na polach bitew od początków XVI do połowy XVIII wieku. Jej zadaniem było przełamywanie sił nieprzyjaciela poprzez zadawanie rozstrzygających uderzeń w postaci szarż. Zadaniem średniozbrojnych pancernych były ataki wspomagające husarię, zaś lekka jazda otaczała wroga od tyłu. Wojska autoramentu cudzoziemskiego zwykle stosowały taktykę kawalerii zachodniej polegającą na ostrzeliwaniu wroga z broni palnej. Husaria w czasach Stefana Batorego stanowiła do 90% jazdy narodowej, w latach 1600-1605 – 60-70%, w latach 1627-1633 – 40-50%.

W 1775 uchwałą Sejmu rozwiązano husarię jako formację bojową, a istniejące oddziały husarii i pancernych, pozbawione uzbrojenia ochronnego, zostały przekształcone w kawalerię narodową. Formacja ta zniknęła wraz z ostatnim rozbiorem I Rzeczypospolitej, lecz jej tradycja w formie umundurowania i organizacji przetrwała do czasów późniejszych. Formacje lekkiej jazdy oparły się dłużej próbie czasu. W XVIII wieku przekształciły się w nowoczesne formacje ułanów, które wsławiły się na polach wielu bitew. Formacje te na wzór polski tworzono też w innych krajach.

Rodzaje jednostek kawaleryjskich w wojsku polskim w czasie I RP: