Kazachowie - Polski Serwis Naukowy

Kazachowie (Қазақтар Qazaqtar) są narodem tureckim, zamieszkują północną część Azji Środkowej, głównie w Kazachstanie, ale również w Chinach (Sinciang), Uzbekistanie, Rosji, Mongolii i w rozproszeniu we wszystkich republikach byłego ZSRR. Niegdyś słynęli z polowań z sokołami i niezwykłej zręczności podczas jazdy konnej. W zależności od dawnego obszaru zamieszkania, przynależności plemiennej, pokrewieństwa oraz zawieranych sojuszy, Kazachowie dzielą się na Żuzy: Starszy, Średni i Młodszy Żuz. Te z kolei dzielą się na plemiona i klany.

Naród – wspólnota o podłożu etnicznym, gospodarczym, politycznym, społecznym i kulturowym wytworzona w procesie dziejowym, przejawiająca się w świadomości swych członków. Chociaż naród wyróżnia się na tle innych zbiorowości, to jednak nie jest możliwe precyzyjne zdefiniowanie tego pojęcia. W socjologii nie ma jednej definicji tego pojęcia, istnieją też rozbieżności między stanowiskiem socjologów, antropologów i historyków.

Iran (pers. ايران – Īrān), (w języku polskim dawniej używano także formy Persja) pełna nazwa: Islamska Republika Iranu (pers. جمهوری اسلامی ايران – Dżomhuri-je Eslâmi-je Iran) – państwo na Bliskim Wschodzie, leżące nad Morzem Kaspijskim, Zatoką Perską i Zatoką Omańską.

Istnieją różne teorie na temat pochodzenia słowa "Kazach" (ż. "Kazaszka"). Niekiedy utożsamiane jest ono z – również tureckiego pochodzenia – terminem "kozak". Wiadomo jednak, że po raz pierwszy termin ten pojawia się w XIII stuleciu.

Kazachowie są potomkami wczesnych ludów tureckich. Na ich kulturę wpływ miały głównie kultura mongolska, perska, rosyjska oraz arabska.

Język kazachski posiada cechy charakterystyczne dla innych języków tureckich, podobieństwo jest tak duże, że Kazachowie, Uzbecy, Kirgizi, Tatarzy oraz Ujgurzy mogą porozumiewać się między sobą bez tłumaczy.

Języki tureckie albo turkijskie - najliczniejsza podrodzina języków ałtajskich, obejmująca około 140 mln mówiących. Zamieszkują oni obszar Azji Mniejszej (Turcja), Zakaukazia (Azerbejdżan), Azji Środkowej (Kazachstan, Kirgistan, Tadżykistan, Turkmenistan, Uzbekistan, Rosja i Chiny) i Syberii (Jakucja), a także Europy Wschodniej (Karaimi, Tatarzy, Baszkirzy, Czuwasze). Dzielą się na następujące grupy: bułgarską (dziś tylko język czuwaski), oguzyjską, kipczacką, karłucką czyli krachanidzką, północnosyberyjską (tylko język jakucki i dołgański) i południowosyberyjską.

Szamanizm — zespół praktyk i wierzeń opierających swe pojmowanie relacji świata namacalnego do świata duchowego na fundamentalnej roli szamana jako osoby zdolnej do podróży ekstatycznych w zaświaty dla dobra swojej wspólnoty bądź jej poszczególnych członków.

Pod koniec XV i w XVI wieku rozpoczął się proces tworzenia kazachskiej tożsamości narodowej, było to związane z powstaniem Chanatu Kazachskiego. W XIX wieku Kazachowie podbici zostali przez Rosję i rozpoczął się proces rusyfikacji i kolonizowania ziem. Najlepsze ziemie przydatne do uprawy roli przeznaczano pod uprawę dla rosyjskich kozaków i osadników. Kazachowie zaczęli tracić pastwiska. Około 1,5 - 2,0 mln (40% populacji) Kazachów obecnego Kazachstanu zginęło w 1932–33 z głodu w wyniku kolektywizacji. Głód spowodował liczną emigrację do Chin i do Azji Środkowej (ok. 600 tys.). Część uchodźców później powróciła do Kazachstanu.

Sinciang (, ujg. شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى, Shinjang Uyghur Aptonom Rayoni), to region autonomiczny w Chinach. Jest to duży, rzadko zaludniony obszar, pokrywający ok. 1/6 część kraju. Sinciang sąsiaduje z Tybetem od południa, z prowincjami Qinghai i Gansu od południowego wschodu, z Mongolią od wschodu, Rosją od północy, a Kazachstanem, Kirgistanem, Tadżykistanem, Afganistanem, Pakistanem oraz kontrolowanymi przez Indie obszarami Kaszmiru od zachodu. Sinciang zawiera większą część Aksai Chin – regionu, który Indie uznają za część stanu Dżammu i Kaszmir.

Islam (arab. الإسلام ; al-islām) – religia monoteistyczna, druga na świecie pod względem liczby wyznawców po chrześcijaństwie Świętą księgą islamu jest Koran, a zawarte w nim objawienie ma stanowić ostateczne i niezmienne przesłanie Boga do ludzi.

Obecnie w Kazachstanie żyje ponad 10 mln Kazachów (stanowią około 65% ludności kraju) w Chinach ok. 1,5 mln. zaś w Mongolii około 140 tysięcy. Duża grupa żyje również w Uzbekistanie – 0,8-1,1 mln i Rosji – 0,65 mln.

Kazachowie przyjęli islam dopiero w XVI wieku i przez długi czas rywalizował on o wpływy z szamanizmem. Pozycja islamu jako narodowej religii Kazachów ugruntowała się dopiero w reakcji na rusyfikację i przymusowe nawracanie na prawosławie, a później w czasach radzieckich, jako reakcja na walkę z religią jako taką.

Azja Środkowa – nazwa stosowana dla określenia wyżynno-górskiego obszaru centralnej Azji, położonego ponad 1000 km od otwartego morza. Region ten obejmuje: Kazachstan, Uzbekistan, Turkmenistan, Kirgistan i Tadżykistan, a także Mongolię i zachodnie Chiny (regiony autonomiczne Tybetu, Mongolii Wewnętrznej, Sinciang i Ningxia oraz prowincje Qinghai i Gansu).

Język kazachski (także: język kazaski, kaz. қазақ тілі, қазақша) – język należący do podgrupy kipczacko-nogajskiej, grupy kipczackiej języków tureckich (wraz z z językiem karakałpackim, nogajskim i północnymi dialektami uzbeckiego). Jest on językiem ojczystym dla około 12 milionów ludzi. Poza Kazachstanem używa się go między innymi w Chińskiej Republice Ludowej, Uzbekistanie, Rosji i Mongolii. Mniejsze skupiska Kazachów znajdują się także w Afganistanie, Iranie, Turcji i Niemczech.

Obecnie Kazachowie odbudowują swą tożsamość narodową. Problemem jest zniszczenie środowiska naturalnego kraju. Morze Aralskie systematycznie wysycha, nasila się proces pustynnienia kraju. Istotne jest również skażenie radioaktywne. Na terytorium Kazachstanu znajduje się były radziecki poligon atomowy w Semipałatyńsku.

Plemię - grupa spokrewnionych rodów zamieszkujących jeden obszar i połączona wspólnymi związkami ekonomicznymi. Plemię ma świadomość bliskiego pokrewieństwa, posługuje się tym samym dialektem i jest połączone wyznawaniem tego samego kultu religijnego. Definicja "krewniacza" plemienia może być też, w niektórych przypadkach (np. plemiona słowiańskie), zastąpiona definicją terytorialną. Wg tej definicji plemię to lokalna wspólnota osadnicza złożona z kilku lub kilkunastu mniejszych wspólnot terytorialnych (np. w Polsce tą mniejszą wspólnotą było opole).

Ujgurzy – lud turecki żyjący w północno-zachodnich Chinach, głównie w Sinciang, gdzie stanowi największą grupę etniczną. Obecni Ujgurzy pochodzą od pierwotngo ludu turkijskiego oraz dużej domieszki starożytnego narodu Tocharów, Chińczyków (Han), Uzbeków, Kazachów, Kirgizów. Ujgurzy są jedną z 56 grup etnicznych oficjalnie uznawanych za mniejszość narodową w Chinach.

W 1936 roku grupa około 10 000 Kazachów opuściła północny Xinjiang i migrowała na południe do Qinghai. Doszło tam do masakry dokonanej przez Chińczyków. W wyniku tych wydarzeń około 3000 społeczność Kazachów w Qinghai zyskuje powoli własną, odmienną od ogólnokazachskiej, świadomość wspólnoty.

Jezioro Aralskie (nazywane przez miejscowych Morzem Aralskim) – bezodpływowe, reliktowe, słone jezioro w Kazachstanie i Uzbekistanie, obecnie zanikające.

Chanat Kazachski - państwo kazachskie istniejące w latach 1465-1847. Powstało w wyniku powstania z lat 1456-1465, kiedy Kazachowie wyzwolili się spod władzy Chanatu Uzbeckiego. W XVI i XVII wieku najsilniejszy organizm państwowy w środkowej Azji, osłabiony w XVIII wieku w wyniku wojen z Dżungarami. Na początku XIX wieku znalazł się w orbicie wpływów Buchary i Chiwy. W 1847 chan zawarł porozumienie z Rosją, na mocy którego dobrowolnie zgodził się na likwidację chanatu.