Kazimierz Fajans - Polski Serwis Naukowy

Kazimierz Fajans

Kazimierz Fajans (także Kasimir Fajans, ur. 27 maja 1887 w Warszawie - zm. 18 maja 1975 w Ann Arbor, Michigan, USA) – fizykochemik amerykański pochodzenia polskiego, współtwórca nauki o promieniotwórczości. Trzykrotny kandydat do Nagrody Nobla.

Biografia

Kazimierz Fajans urodził się w zasłużonej dla Polski zasymilowanej rodzinie żydowskiej. Był synem Hermana i Wandy Wolberg (1867-1907).

Niemcy (Republika Federalna Niemiec, RFN; do traktatu pomiędzy RFN a Polską Rzecząpospolitą Ludową (1970) w Polsce stosowana była oficjalnie nazwa Niemiecka Republika Federalna, NRF; niem.: Deutschland lub Bundesrepublik Deutschland, BRD) – państwo federacyjne położone w Europie, będące członkiem Unii Europejskiej (UE), Unii Zachodnioeuropejskiej (UZE), G8, ONZ oraz NATO. Stolicą Niemiec jest Berlin (przed połączeniem z NRD – Bonn, obecnie noszące tytuł miasta federalnego). Językiem oficjalnym jest język niemiecki.

Elektrostatyka – dziedzina fizyki zajmująca się oddziaływaniami pomiędzy nieruchomymi ładunkami elektrycznymi. Oddziaływania te zwane są elektrostatycznymi. Elektrostatyka rozpatruje też ładunki poruszające się, o ile pomija się wszystkie efekty wynikające z ruchu ładunków z wyjątkiem zmiany ilości ładunku.

W 1904 ukończył szkołę średnią w Warszawie, następnie studiował chemię w Niemczech, początkowo w Uniwersytecie w Lipsku, a następnie w Heidelbergu i Zurychu. W 1909 uzyskał doktorat za badania nad syntezą stereoselektywną związków chiralnych. W latach 1910-1911 odbył roczny staż w Manchesterze, w Anglii, w laboratorium E. Rutherforda, gdzie zajmował się badaniem promieniotwórczości. Odkrył wówczas dwutorowy rozpad (α i β) jednego z izotopów bizmutu (zjawisko bifurkacji (rozgałęziania się) szeregów promieniotwórczych). Wyznaczył okresy połowicznego zaniku niektórych radionuklidów. Następnie wrócił do Niemiec i objął stanowisko asystenta, a później docenta na Politechnice w Karlsruhe.

Rozpad alfa (przemiana α) - reakcja jądrowa rozpadu, w której emitowana jest cząstka α (jądro helu 42He2+). Strumień emitowanych cząstek alfa przez rozpadajace się jądra to promieniowanie alfa.

Stany Zjednoczone, Stany Zjednoczone Ameryki (ang.: United States, United States of America, US, USA) – państwo w Ameryce Północnej graniczące z Kanadą od północy, Meksykiem od południa, Oceanem Spokojnym od zachodu, Oceanem Arktycznym od północnego zachodu, Oceanem Atlantyckim od wschodu.

W 1912 odkrył niezależnie od Fredericka Soddy'ego prawo przesunięć promieniotwórczych (reguła Soddy'ego-Fajansa), które pozwoliło ustalić położenie w układzie okresowym wszystkich znanych pierwiastków promieniotwórczych i przyczyniło się do poznania izotopów pierwiastków. Wraz ze swoim doktorantem, Osvaldem H. Göhringiem, odkrył pierwiastek o liczbie atomowej 91 - brevis, któremu nadana została później nazwa protaktyn. Na podstawie analizy szeregów promieniotwórczych odkrył istnienie izotopów trwałych (niepromieniotwórczych). W wyniku badań adsorpcji jonów pierwiastków promieniotwórczych sformułował ogólne reguły strącania substancji z roztworów.

Wiązanie chemiczne według klasycznej definicji to każde trwałe połączenie dwóch atomów. Wiązania chemiczne powstają na skutek uwspólnienia dwóch lub więcej elektronów pochodzących bądź z jednego, bądź z obu łączących się atomów lub przeskoku jednego lub więcej elektronów z jednego atomu na atom i utworzenia w wyniku tego tzw. pary jonowej.

Docent (niem. Dozent, łac. doceo – uczę) – stanowisko w szkołach wyższych i instytutach naukowych dla pracowników dydaktycznych. Od 1 października 2005 roku uregulowane ustawą Prawo o szkolnictwie wyższym z 27 lipca 2005 r. Ustawa ta w art. 110, ust. 4 dopuszcza (w drodze odpowiedniego zapisu w statutach poszczególnych uczelni) wprowadzenia fakultatywnego stanowiska docenta w grupie pracowników dydaktycznych danej uczelni. Osoba taka powinna posiadać stopień doktora, a jej prawa i obowiązki są podobne jak na stanowisku starszego wykładowcy. W uczelniach morskich na stanowisku docenta może być zatrudniona osoba posiadająca tylko stopień naukowy doktora oraz najwyższy stopień morski (art. 114, ust. 4).

W roku 1917 objął Katedrę Chemii Fizycznej na Uniwersytecie Monachijskim, a od 1932 kierował Instytutem Chemii Fizycznej, który powstał dzięki dotacji Fundacji Rockefellera. Zajmował się wówczas budową cząsteczek i kryształów, odkrywając różne zależności termochemiczne i refraktometryczne dla substancji krystalicznych. Jego metoda oceny charakteru jonowo-kowalencyjnego wiązania chemicznego znana jest obecnie jako reguły Fajansa. W roku 1935 opuścił Niemcy w związku z eskalacją prześladowań hitlerowskich (m.in. pozbawienie go stanowiska profesora). W tym czasie, ze względu na kampanię antysemicką, nie doszło do objęcia przez niego Katedry Chemii Nieorganicznej na Uniwersytecie Lwowskim po śmierci Stanisława Tołłoczki. Na krótko zatrzymał się w Cambridge w Anglii, a następnie wyjechał do Stanów Zjednoczonych, do Ann Arbor (Michigan), gdzie w 1936 objął katedrę na Uniwersytecie Stanu Michigan, z którym był związany do końca swego życia. Badania reakcji jądrowych przy użyciu cyklotronu doprowadziły go do odkrycia nowych izotopów ołowiu i renu.

Rozpad beta – jeden z typów reakcji rozpadu jądra. Jest to przemiana jądrowa, której skutkiem jest przemiana nukleonu w inny nukleon, zachodząca pod wpływem oddziaływania słabego. Wyróżnia się dwa rodzaje tego rozpadu: rozpad β − (beta minus) oraz rozpad β + (beta plus). W wyniku tego rozpadu zawsze wydzielana jest energia, którą unoszą produkty rozpadu. Część energii rozpadu może pozostać zmagazynowana w jądrze w postaci energii jego wzbudzenia, dlatego rozpadowi beta towarzyszy często emisja promieniowania gamma.

Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego – urząd utworzony 5 maja 2006 r. do obsługi Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego. Minister Nauki i Szkolnictwa Wyższego kieruje działami administracji rządowej „nauka” i „szkolnictwo wyższe” oraz jest dysponentem budżetu na badania naukowe finansowane przez państwo. Przy ministrze działała Rada Nauki, powołana w miejsce zlikwidowanego w 2005 Komitetu Badań Naukowych. Siedziba ministerstwa mieści się w Warszawie, przy ulicy Wspólnej 1/3.

W wyniku dalszych badań budowy cząsteczek opracował kwantykułową teorię wiązania chemicznego, która jednak nie zyskała akceptacji środowiska naukowego. W wieku 70 lat przeszedł na emeryturę, ale pozostał aktywny zawodowo. Był członkiem Polish Institute of Arts and Sciences of America i wielu towarzystw oraz akademii naukowych.

Termochemia - dział chemii zajmujący się efektami energetycznymi (cieplnymi) reakcji chemicznych, ich zależnością od warunków fizycznych oraz wymianą energii pomiędzy układem i otoczeniem.

Chiralność (gr. χειρ / cheir - ręka) – cecha cząsteczek chemicznych przejawiająca się w tym, że cząsteczka wyjściowa i jej lustrzane odbicie nie są identyczne i podobnie jak wszystkie inne obiekty chiralne nie można ich nałożyć na siebie na drodze translacji i obrotu w przestrzeni.

Był żonaty z Salomeą Kapłan, z którą miał dwóch synów: Edgara (ur. 1911) i Stefana (ur. 1918).

Przypisy

Kwantykułami nazwane zostały zespoły elektronów, a cząsteczki stanowią układ jąder i kwantykuł oddziałujących elektrostatycznie.

Bibliografia

J. Hurwic "Kazimierz Fajans", Orbital, 340-341, 6/97.

Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego - "Nauka dla każdego - chemia"

Kazimierz Reychman, Szkice genealogiczne, Serja I., Hoesick F., Warszawa 1936, ss. 61–67