Zaangażowanie Kazimierza w sprawy ruskie próbował wykorzystać w 1191 Mieszko Stary, podstępem opanowując gród na Wawelu. Nie będąc pewnym wierności miejscowych możnych książę wielkopolski udał się następnie do dziedzicznej dzielnicy po posiłki, pozostawiając w Małopolsce syna Bolesława lub Mieszka Młodszego (wśród historyków istnieją na ten temat rozbieżności). Konflikt ten został ostatecznie zakończony w sposób pokojowy, gdyż Kazimierz po powrocie z Rusi prawie bez walki odzyskał stolicę, odsyłając bratanka Mieszkowi.

Wcześniej, bo jeszcze w 1186 zmarł książę mazowiecki i kujawski, syn Bolesława Kędzierzawego – Leszek mazowiecki. Przed śmiercią chorowity Leszek zdecydował się zapisać swoje dziedzictwo Kazimierzowi Sprawiedliwemu. Powodem tego stanu rzeczy, mimo wcześniejszej obietnicy przekazania księstwa potomstwu Mieszka Starego, była buta wysłanego do Płocka Mieszka Młodszego, który na Mazowszu i Kujawach zachowywał się jakby był już prawowitym władcą tych dzielnic. Śmierć Leszka i opanowanie Mazowsza (Kujawy, według części historyków, zajął już wówczas Mieszko Stary) uczyniła Kazimierza Sprawiedliwego na powrót najpotężniejszym władcą Polski (zachwiane to zostało wcześniej powrotem Mieszka do Wielkopolski w 1181).

Ostatnim akordem zwycięskich zazwyczaj rządów Kazimierza była zorganizowana na początku 1194 wyprawa przeciwko gnębiącym Mazowsze niszczycielskimi najazdami Jaćwingom. Wyprawa zakończyła się pełnym sukcesem, a książę opromieniony sukcesem triumfalnie powrócił do Krakowa. Tutaj niespodziewanie w dniu 5 maja 1194, jak pisze Długosz: "gdy zadawał właśnie pewne pytanie biskupom o zbawienie duszy, wychyliwszy maleńki kubek – na ziemię się osunął i ducha wyzionął". Najprawdopodobniej pochowany został w katedrze krakowskiej.

Podczas swych siedemnastoletnich rządów w całej Małopolsce Kazimierz dał się poznać jako dobry polityk. Był również bardzo hojny dla Kościoła. Dużo zawdzięczają mu zwłaszcza cystersi z klasztorów w Wąchocku, Jędrzejowie, Koprzywnicy i Sulejowie oraz bożogrobcy z Miechowa, kanonicy regularni z Czerwińska i Trzemeszna oraz joannici z Zagości. Ufundował też Płytę wiślicką, kolegiatę św. Marcina w Opatowie, kościoły w Sandomierzu, Kazimierzu Dolnym i św. Floriana w Krakowie (książę Kazimierz próbował rozwinąć w Krakowie kult św. Floriana, którego relikwie ściągnął biskup krakowski Gedko).

Małżeństwo i potomstwo

Kazimierz II Sprawiedliwy był żonaty z córką księcia znojemskiego z dynastii Przemyślidów Konrada II – Heleną znojemską. Nie znana jest dokładna data ślubu, umownie datuje się ją na lata między 1160 a 1165 (nie później niż w 1166). Ze związku tego pochodziło siedmioro dzieci:

Genealogia

Zobacz też