Kazimierz Sosnkowski herbu Godziemba, pseudonimy: "Baca", "Godziemba", "Józef", "Józef Godziemba", "Ryszard", "Szef" (ur. 19 listopada 1885 w Warszawie, zm. 11 października 1969 w Arundel, w Kanadzie) – polski dowódca wojskowy i polityk, założyciel Związku Walki Czynnej, szef sztabu I Brygady Legionów Polskich, od roku 1936 generał broni Wojska Polskiego, minister spraw wojskowych, następca Prezydenta RP, minister w rządzie na emigracji, komendant główny Związku Walki Zbrojnej, Wódz Naczelny Polskich Sił Zbrojnych.

Do uzyskania niepodległości 1918

Latem 1904 roku, po spotkaniu z Aleksandrem Świętochowskim i wysłuchaniu opowieści o Józefie Piłsudskim, zafascynowany jego osobą, postanowił szukać kontaktu z ówczesnym „Towarzyszem Wiktorem”. Uczestnik demonstracji PPS na Placu Grzybowskim 13 listopada 1904 roku. Od tegoż roku członek Polskiej Partii Socjalistycznej. W lutym 1906 roku na VII zjeździe PPS we Lwowie zetknął się z Józefem Piłsudskim. Pod jego wpływem wstąpił do Organizacji Bojowej PPS (OB PPS). Po ukończeniu szkoły bojowej PPS skierowany przez Piłsudskiego na stanowisko zastępcy Komendanta Okręgu Warszawskiego OB PPS, następnie od czerwca 1906 roku Komendant OB PPS okręgu warszawskiego. Kierował nią podczas tzw. krwawej środy 15 sierpnia 1906 r., kiedy to ataki "bojowców" na posterunki rosyjskiej policji spowodowały ich panikę i wycofanie Rosjan z Warszawy na kilka dni. Było to pierwsze od czasów powstania styczniowego tak duże starcie zbrojne z zaborcą. Zdekonspirowany i ścigany musiał opuścić Warszawę. Następnie został komendantem Organizacji Bojowej PPS okręgu radomskiego i zagłębiowskiego. W tym okresie był jednym z najbliższych współpracowników Józefa Piłsudskiego.

W roku 1908 w ostatnich dniach czerwca w jego lwowskim mieszkaniu przy ulicy Lenartowicza odbyło się zebranie założycielskie Związku Walki Czynnej. Sam Sosnkowski wszedł wówczas do Rady Głównej Związku Walki Czynnej, w roku 1910 był współzałożycielem Związku Strzeleckiego. W czerwcu 1912 roku mianowany szefem sztabu Komendy Głównej ZWC i zastępcą Komendanta Głównego (którą to funkcję pełnił Józef Piłsudski).

I wojna światowa

Kazimierz Sosnkowski w mundurze legionowym

W czasie I wojny światowej służył w Legionach Polskich, początkowo jako zastępca dowódcy 1 Pułku Piechoty (Józefa Piłsudskiego), potem I Brygady. Jednocześnie pełnił funkcję szefa sztabu. Odznaczył się w szeregu walk. Kilkakrotnie z powodzeniem zastępował w dowodzeniu brygadą nieobecnego Piłsudskiego, między innymi w bitwie pod Łowczówkiem. Po ustąpieniu Józefa Piłsudskiego ze stanowiska dowódcy I Brygady i z Legionów dnia 26 września 1916 roku objął komendę I Brygady.

Po tzw. kryzysie przysięgowym został 22 lipca 1917 roku aresztowany razem z Piłsudskim, a we wrześniu 1918 osadzony z nim wspólnie w twierdzy w Magdeburgu, gdzie przebywali do 8 listopada 1918 roku.

Dwudziestolecie międzywojenne

Kurtka i czapka gen. Sosnkowskego ze zbiorów Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie

Po zwolnieniu z Magdeburga przybył wraz z Piłsudskim 10 listopada 1918 roku do Warszawy, gdzie objął funkcję dowódcy Okręgu Generalnego "Warszawa". 3 marca 1919 roku objął stanowisko drugiego wiceministra spraw wojskowych , a 10 lutego 1920 wiceministra spraw wojskowych .

W latach 1928-1939 był prezesem Klubu Sportowego "Polonia Warszawa", którego był zawsze zagorzałym kibicem . Obecnie stadion "Polonii" jest nazwany jego imieniem.

Wojna polsko-bolszewicka 1919-1920

W wojnie polsko-bolszewickiej wystąpił w charakterze "strażaka" na zagrożonym odcinku frontu (północ) – jako dowódca Armii Rezerwowej. Dowodził z powodzeniem, aczkolwiek ogólna sytuacja nie pozwoliła Wodzowi Naczelnemu powodzenia tego wykorzystać. Stąd w opinii części korpusu oficerskiego II Rzeczypospolitej przeprowadzona przez gen. Sosnkowskiego operacja nie była oceniana pozytywnie (por. np. Stefan Rowecki, Wspomnienia i notatki autobiograficzne, Warszawa 1988). Następnie był – jako minister wojny – odpowiedzialny za organizację i funkcjonowanie całości tyłów. Zdołał przywrócić porządek na zdezorganizowanym zapleczu frontu, stosując zdecydowane, nierzadko drakońskie metody. Projektodawca szeregu aktów prawnych czasu wojny.

Odpowiedzialny za całość gospodarki wojennej państwa, zainicjował i przeprowadził budowę mola przeładunkowego w nadmorskiej wiosce Gdynia, co wiązało się z blokowaniem dostaw do Polski w krytycznym momencie bitwy warszawskiej nabytego za granicą sprzętu wojennego przez pro-bolszewicko nastawionych robotników portowych Wolnego Miasta Gdańska. Jednocześnie sprawował w sierpniu 1920 roku faktyczne dowództwo obrony Warszawy. Był jednym z pierwszych odznaczonych Srebrnym Krzyżem Orderu Wojennego Virtuti Militari.

Działalność polityczna

Kazimierz Sosnkowski ok. 1926 roku

W okresie od września 1921 do 17 lutego 1924 wielokrotny minister spraw wojskowych. Główny negocjator wojskowej umowy polsko-francuskiej z 1921 r. Położył duże zasługi w dziedzinie organizacji i modernizacji Wojska Polskiego w latach 1920-1924 (wbrew tzw. powszechnej opinii w latach 1925-1926 proces unowocześniania wojska uległ zahamowaniu). W opinii wystawionej przez marszałka Piłsudskiego w 1922 polskim generałom (przeznaczonej do wyłącznej wiadomości Prezydenta RP), jako jedyny obok gen. Edwarda Rydza-Śmigłego został uznany za zdatnego do pełnienia funkcji Naczelnego Wodza na wypadek wojny.

Po odwołaniu ze stanowiska ministra pełnił szereg funkcji dyplomatycznych. W 1925 mianowany został przedstawicielem Polski przy Lidze Narodów na konferencję rozbrojeniową w Genewie, gdzie zainicjował uchwalenie konwencji o zakazie użycia broni bakteriologicznej oraz w sprawie produkcji i handlu bronią.

14 kwietnia 1925 Prezydent RP mianował go dowódcą Okręgu Korpusu Nr VII w Poznaniu. Nie został wtajemniczony przez marszałka Piłsudskiego w plan dokonania przewrotu. Motywy tej decyzji Marszałka nie są do tej pory znane. Rozbieżnie są także wyjaśniane motywy, które pchnęły gen. Sosnkowskiego do podjętej wtedy próby samobójczej.

Po wyleczeniu wrócił do służby w 1927. Wbrew powszechnie wyrażanym opiniom nigdy nie stracił zaufania Marszałka, chociaż osobiste stosunki między nimi uległy rozluźnieniu. Mimo tego, to zapewne właśnie jego widział Piłsudski jako swego następcę. W latach trzydziestych zastępował Marszałka podczas jego zagranicznych urlopów. Po powołaniu w 1927 roku Generalnego Inspektoratu Sił Zbrojnych mianowany inspektorem Armii "Podole", od 1928 - Armii "Polesie". Jednocześnie nadal aktywny w służbie dyplomatycznej. Po śmierci marszałka Piłsudskiego wyraźnie odsuwany na boczny tor życia politycznego i wojskowego, jednak odegrał znaczącą rolę w negocjacjach dotyczących nowego porozumienia wojskowego z Francją. Pełnił funkcję protektora Ligi Morskiej i Kolonialnej. W wojsku przewodniczył Komisji ds. Uzbrojenia i Sprzętu. Cieszył się opinią wybitnego organizatora i polityka, lecz mało doświadczonego dowódcy liniowego. Zarzucano mu niewielką praktykę i brak zdecydowania w dowodzeniu. Opinię tą w kontekście działalności Sosnkowskiego w czasie wojny obronnej 1939 należy ocenić jako krzywdzącą.

W łonie obozu sanacyjnego był rzecznikiem dialogu z opozycją. Kilkakrotnie proponował powołanie rządu opartego na szerszej podstawie politycznej (aczkolwiek powołanego w ramach obozu piłsudczyków), zgłaszając gotowość objęcia funkcji premiera. Inicjatywa ta, która dawała szanse na uzyskanie szerszego poparcia dla sanacji została odrzucona, głównie z przyczyn ambicjonalnych, przez marsz. Edwarda Rydza-Śmigłego i prezydenta Ignacego Mościckiego.

Kampania wrześniowa 1939

Odsunięty od przygotowań wojennych, do 10 września 1939 pozostawał bez przydziału wojennego. 10 września otrzymał propozycję objęcia stanowiska wicepremiera odpowiedzialnego za całokształt gospodarki wojennej. Propozycję odrzucił jako spóźnioną i bezcelową. Tego dnia wyznaczony generałem do zleceń Naczelnego Wodza. Zwolennik odwrotu na południe (propozycję jego wykonania złożył już 3 września). Proponował utworzenie grupy armii w składzie Armii Warszawa, Poznań, Pomorze i Łódź celem maksymalnie długiego związania sił niemieckich w rejonie Warszawy i Kutna.

Propozycja została odrzucona przez Naczelnego Wodza, prawdopodobnie ze względów ambicjonalnych (jedynym kandydatem na stanowisko projektowanej grupy armii był Sosnkowski, zaś wyznaczenie go na nie mogłoby sugerować, że marszałek przekazał mu naczelne dowództwo). W rezultacie działania w tym rejonie nie były skoordynowane, co przyczyniło się do klęski nad Bzurą.

10 września 1939 o godz. 22.30, w rozmowie telegraficznej (juzowej) z płk. dypl. Tadeuszem Klimeckim, został poinformowany o decyzji Naczelnego Wodza o mianowaniu go dowódcą grupy armii południowych (Frontu Południowego). Naczelny Wódz podporządkował mu Armię "Małopolska", Armię "Kraków", Dowództwo OK Nr VI oraz wszystkie oddziały wojskowe improwizowane w Małopolsce Wschodniej, a także wszystkie oddziały wojskowe przybywające transportami kolejowymi do Lwowa (między innymi Grupa Grodzieńska i 35 DP (rez.)). Wobec niemożności nawiązania kontaktu z innymi związkami operacyjnymi musiał się ograniczyć do dowodzenia Armią Karpaty, znajdującą się de facto w okrążeniu, do której dotarł pod Przemyśl drogą lotniczą (samolotem Lublin R-XIII 56 Eskadry Obserwacyjnej). Znajdując się w rozpaczliwym położeniu operacyjnym, dowodził energicznie i przytomnie. Jako jeden z niewielu dowódców operacyjnych czasu wojny obronnej przyjął koncepcję dowodzenia aktywnego i agresywnego, dążąc do bitwy, a nie unikając jej.

Kilkakrotnie przełamał niemieckie okrążenia, kierując się w stronę Lwowa. Stoczył szereg zwycięskich walk (Bitwa pod Jaworowem), w tym w nocy z 15 na 16 września w Mużyłowicach i Czarnokońcach koło Sądowej Wiszni, w której rozbił elitarny pułk zmotoryzowany SS-Standarte Germania. Bitwy w lasach janowskich doprowadziły w ostateczności do całkowitego wyczerpania możliwości działania operacyjnego. 22 września, w trakcie przebijania się do Lwowa, odcięty przez wojska sowieckie od resztek swoich jednostek w rejonie Brzuchowic. Wobec kapitulacji Lwowa przed Armią Czerwoną w cywilnym przebraniu przedostał się przez tereny okupowane przez Armię Czerwoną przez Karpaty Wschodnie na Węgry, po czym dotarł do Francji na początku października 1939 r.