Kcynia - Polski Serwis Naukowy

Ten artykuł dotyczy miasto na Pałukach. Zapoznaj się również z: pomorskie miasto Eggesin (hist. Kcynia).

Kościół poklasztorny

Panorama Kcyni

Fresk z kcyńskiej Kalwarii

Kcynia (niem. Exin) – miasto w woj. kujawsko-pomorskim, w powiecie nakielskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Kcynia. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. bydgoskiego.

Stary cmentarz żydowski w Kcyni - data powstania nekropolii pozostaje nieznana. Cmentarz znajdował się przy ul. Poznańskiej 18 i zajmował powierzchnię 0,6 ha. Cmentarz został zdewastowany przez nazistów podczas II wojny światowej i obecnie brak na ogrodzonym terenie macew.
Bitwa o Kcynię – starcie pomiędzy powstańcami wielkopolskimi a żołnierzami pruskimi w miejscowości Kcynia w nocy 7/8 maja 1848. Była to jedyna regularna bitwa w czasie powstania wielkopolskiego na Pałukach.

Według danych z 30 czerwca 2008 miasto miało 4716 mieszkańców.

Węzeł kolejowy obsługujący linie Oleśnica – Chojnice oraz Poznań Wschód – Bydgoszcz Główna. Pierwszego maja 2004 r. zawieszono ostatnie pasażerskie połączenie kolejowe z Kcyni do Bydgoszczy. Od 2006 r. trwają rozmowy na temat wznowienia połączeń. Obecnie dworzec kolejowy w Kcyni jest używany w celach mieszkalnych.

Chodzież (niem. Chodziesen, od 1878 Kolmar in Posen) – miasto i gmina w województwie wielkopolskim, w powiecie chodzieskim. Jest położona na Pojezierzu Chodzieskim, między jeziorami: Chodzieskim (zwanym także miejskim), Strzeleckim i Karczewnikiem, przy drodze krajowej nr 11. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa pilskiego.
Żnin – (niem. Znin/Schnin) miasto w woj. kujawsko-pomorskim, w powiecie żnińskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Żnin. Położone nad Jeziorem Żnińskim Dużym i Jeziorem Żnińskim Małym. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. bydgoskiego.

W Kcyni urodzili się Jan Czochralski, Irena Jarocka, niemiecki pisarz Horst Bastian oraz niemiecki geograf Otto Krümmel.

W archiwum kcyńskim został odkryty (jeden z dwóch zachowanych) zapis Bogurodzicy.

W 2012 roku Kcynia obchodzi 750-lecie nadania praw miejskich .

Nazwa

Nazwa "Kcynia" posiada charakter dość tajemniczy i nigdy nie została w pełni wyjaśniona. Stanisław Rospond pisze w wydanym w 1984 Słowniku Etymologicznym Miast i Gmin PRL, że jest to unikatowa nazwa o zagadkowej podstawie – Kc oraz z archaicznym przyrostkiem -ynia (jak Gdynia, Lutynia). Rospond stwierdza też, że podstawa Kc może być związana ze staropolskim wyrazem kca oznaczającym to samo co kuca, czyli szopa z desek. W tym wypadku powstanie nazwy łączyłoby się z istnieniem grodu drewnianego, względnie osady zbudowanej z drewna. Ten sam autor wspomina też, że usiłowano, ale nie przekonywająco – łączyć nazwę miasta ze staropolskim wyrazem "kścieć", "kwcieć", czyli kwitnąć.

Gołańcz – miasto w woj. wielkopolskim, w powiecie wągrowieckim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Gołańcz. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. pilskiego.
Województwo bydgoskie (1945-50 pod nazwą województwo pomorskie) w latach 1945-1975 obejmowało teren obecnego woj. kujawsko-pomorskiego oraz fragmenty: pomorskiego i wielkopolskiego.

Legendy miejscowe łączą powstanie nazwy z wyłowieniem kotwicy, którą rzekomo miano odnaleźć w wodach Kcynki, czy też na bagnistych terenach, położonych na północ od dzisiejszego miasta.

Nazwa miejscowości przechodziła niewątpliwie poważną ewolucję, gdyż w różnych okresach swego istnienia miasto nazywane było w źródłach historycznych Kcyna, Kczina, Kcyn, Kcznya, Kczynija. W encyklopedii Samuela Orgelbranda obok używanej dzisiaj nazwy Kcynia spotykamy jeszcze jako nazwę równorzędną – formę Krcynia. Niemcy zniekształcili nazwę miejscowości na Exin.

Karmelici (pełna nazwa po łac. Ordo fratrum Beatae Virginis Mariae de monte Carmel) – katolicki zakon kontemplacyjny Marii Panny z góry Karmel o surowej regule.
Cech, z niem. Zunft – organizacja samorządu rzemieślniczego o charakterze społeczno-zawodowym, częściowo również gospodarczym, zrzeszająca rzemieślników jednego lub kilku pokrewnych zawodów, mająca na celu:

Historia

Już w XI wieku istniał kościół św. Idziego. Osada założona przez rycerzy Jana i Rynera (Reinera) otrzymała prawa miejskie z rąk księcia Bolesława Pobożnego w 1262. W XIII w. istniało tam najstarsze w Wielkopolsce Bractwo Kurkowe. Kolejni królowie polscy zatwierdzali przywileje miejskie. W XV w. jedno z nielicznych miast mających zamek i mury obronne.

Chojnice (kaszb. Chònice lub Chòjnice; niem. Konitz) – gmina miejska na Pomorzu, w województwie pomorskim, w powiecie chojnickim. Chojnice są położone w południowej części Kaszub w Borach Tucholskich, przy drodze krajowej nr 22 z Gorzowa Wlkp..
Księstwo Warszawskie (fr. Duché de Varsovie) – istniało w latach 1807-1815, formalnie niepodległe, jednak w rzeczywistości podporządkowane napoleońskiej Francji, było namiastką państwa polskiego. Władcą suwerennym księstwa był król Królestwa Saksonii, które wchodziło w skład Związku Reńskiego, będącego protektoratem pierwszego Cesarstwa Francuskiego.

Największy rozwój miasta XVI-XVII w. Kcynia była stolicą powiatu kcyńskiego w województwie kaliskim. W 1594 odwiedził miasto król Zygmunt III Waza. W 1608 powstała szkoła. W 1612 zostali sprowadzeni Karmelici. W latach 1624-1631 budowa Kościoła farnego. W 1641 przywileje dla cechu szewskiego. W 1656 bitwa pod Kcynią ze Szwedami (Stefan Czarniecki). W latach 1756-1763 miasto w orbicie wojny siedmioletniej. Upadek miasta.

Bolesław Pobożny (ur. między 1224 a 1227, zm. 13 lub 14 kwietnia 1279) – książę wielkopolski w latach 1239–1247 (według niektórych historyków tylko książę na Ujściu w latach 1239–1241), książę kaliski w latach 1247–1249, książę gnieźnieński w latach 1249–1250, w latach 1250–1253 usunięty, książę gnieźnieńsko-kaliski w latach 1253–1257, w całej Wielkopolsce w latach 1257–1273, od 1261 roku w Lądzie, książę regent na Mazowszu w latach 1262–1264, w Bydgoszczy w latach 1268–1273, w Inowrocławiu w latach 1271–1273, od 1273 roku książę gnieźnieńsko-kaliski.
Miasto (od prasłow. *městьce, *mě́sto "miejsce", łac. civitas) – historycznie ukształtowana jednostka osadnicza charakteryzująca się dużą intensywnością zabudowy, małą ilością terenów rolniczych, ludnością pracującą poza rolnictwem (w przemyśle lub w usługach) prowadzącą specyficzny miejski styl życia.

W 1768 słynna w Wielkopolsce Konfederacja Kcyńska. 29 stycznia 1770 wojska rosyjskie rozbiły tu pułki konfederatów barskich w bitwie pod Kcynią. Od 1773 pod panowaniem pruskim. W 1775 wielki pożar strawił prawie całe miasto. W 1781 powstał pierwszy kościół ewangelicki (rozebrany w 1971 roku), a w 1787 kościół i klasztor Karmelitów. Miasto liczyło wtedy około 1000 mieszkańców. W okresie od 1807 do 1815 Kcynia znajdowała się w Księstwie Warszawskim. Od 1818 w powiecie szubińskim. W 1835 kasacja klasztoru Karmelitów. Germanizacja miasta. W 1842 pruska ordynacja miejska. Głośne w 1848 powstanie Kosynierów Kcyńskich. Miasto liczyło wtedy około 2,5 tys. mieszkańców. 1860-1865 budowa gmachu Seminarium Nauczycielskiego (obecnie Zakład Poprawczy). Udział mieszkańców miasta w powstaniu styczniowym (1863). W 1866 największa w historii miasta epidemia cholery zdziesiątkowała ludność miasta (zmarło 313 osób). Kolejne lata to nowe inwestycje: 1880 gmach Sądu Grodzkiego, 1887 linia kolejowa Gniezno-Nakło, budowa dworca kolejowego. W 1893 powstała Straż Pożarna. Pod koniec XIX w. budowa kcyńskich cegielni.

Powiat nakielski – powiat w Polsce (w zachodniej części województwa kujawsko-pomorskiego), utworzony w 1999 roku w ramach reformy administracyjnej. Jego siedzibą jest miasto Nakło nad Notecią.
Hejnał Kcyni – hejnał miejski Kcyni zatwierdzony uchwałą Rady Miejskiej (Uchwała Nr XXVIII/294/2008) z 30 grudnia 2008. Jest jednym z symboli tego miasta. Odgrywany jest mechanicznie cztery razy o godz. 12:05 z wież kościoła poklasztornego pw. WNMP. Melodyka kompozycji nawiązuje do tradycji hejnałów staropolskich. Skomponowany został w 2008 r. przez Orlina Bebenowa.

Na początku XX w. miasto liczyło 3 tys. mieszkańców. W 1904 powstał chór "Moniuszko", a trzy lata później Towarzystwo Gimnastyczne "Sokół". W latach 1906-1907 strajk dzieci kcyńskich przeciw germanizacji. W 1908 oddana została linia kolejowa Poznań – Bydgoszcz. W 1913 budowa obecnego dworca kolejowego i kościoła ewangelickiego, w 1915 powstały wodociągi miejskie.

Nakło nad Notecią (niem. Nakel a. d. Netze) – miasto w woj. kujawsko-pomorskim, w powiecie nakielskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Nakło nad Notecią. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. bydgoskiego.
Pułk (przestarz. i w większości języków "regiment") – jednostka wojskowa w różnych rodzajach wojsk, pełniąca funkcje administracyjne, szkoleniowe i logistyczne (kwatermistrzowskie).

Wybuch I wojny światowej przyczynił się do stagnacji miasta. W dniach 31 grudnia 1918-1 stycznia 1919 miasto zostało zdobyte przez powstańców wielkopolskich. W lutym 1919 decydująca bitwa o Kcynię. 14 czerwca 1920 Kcynia powróciła do Polski po 105 latach przynależności do państwa pruskiego. Został wybrany pierwszy polski burmistrz Władysław Rybarczyk. Wielu kcynian wzięło udział w wojnie polsko-bolszewickiej (1920). W latach 20. ożywienie gospodarcze i kulturalne miasta. W 1928 miasto świętowało 666 rocznicę nadania Kcyni praw miejskich. Miasto liczyło wówczas 4,8 tys. mieszkańców. W 1932 powstał chór "Echo", w tym samym roku zamknięcie Seminarium Nauczycielskiego.

Gmina Kcynia to gmina miejsko-wiejska w województwie kujawsko-pomorskim, w powiecie nakielskim. W latach 1975-1998 gmina położona była w województwie bydgoskim.
Chełmno (niem.: Culm, Kulm, łac. Culmen) – miasto i gmina w województwie kujawsko-pomorskim, w powiecie chełmińskim w dolinie Dolnej Wisły, nad Wisłą i wpadającą do niej Frybą. Miasto leży 40 km na północ od Torunia. W pobliżu most przez Wisłę na trasie drogi krajowej nr 1 (E75) Cieszyn – Gdańsk. Historyczne centrum Chełmna leży na wysokiej skarpie odległej około 1,5 km od Wisły, pozostałe osiedla - głównie wielkopłytowe - na wschód i południe od niego. Miasto jest stolicą historyczno-geograficznego regionu ziemia chełmińska. Łącznie z Toruniem jest najstarszym miastem tego obszaru i jednocześnie w północnej Polsce (prawa miejskie - tzw. chełmińskie, w 1233).

W 1939 miasto liczyło 5,5 tys. osób. W okresie 1939-1945 Kcynia pod okupacją hitlerowską. Zginęło kilkadziesiąt mieszkańców, wielu wywieziono do Generalnego Gubernatorstwa. 22 stycznia 1945 oswobodzenie miasta. Mieszkańcy pochodzenia niemieckiego, potomkowie polityki germanizacji Pałuk narodowości niemieckiej, zostają zmuszeni do opuszczenia miasta i okolic lub przyjęcia obywatelstwa polskiego. Powstał Zakład Poprawczy i liceum ogólnokształcące.

Idea bractw kurkowych jako organizacji powoływanych do życia względami praktycznymi, zrodziła się w wiekach średnich na zachodzie Europy. Jej recepcja na ziemiach polskich postępowała wraz z upowszechnianiem się na tym obszarze prawa magdeburskiego. Narzucało ono mieszkańcom nowo lokowanych miast obowiązek ich obrony.
Oleśnica (niem. Oels) – miasto i gmina w województwie dolnośląskim, w powiecie oleśnickim, położone na lewym brzegu rzeki Oleśnicy (dopływ Widawy). Pod względem geograficznym Oleśnica leży na Nizinie Śląskiej na wysokości 150 m n.p.m.

W 1962 uroczyste obchody 700-lecia nadania praw miejskich. Powstał Zespół Regionalny "Pałuki" (Klara Prillowa). Kcynia stała się stolicą folkloru pałuckiego. W okresie 1949-1989 za czasów PRL rozwój jako ośrodek rolniczy bez większego znaczenia dla regionu, stagnacja gospodarcza, niepowodzenie polityki kolektywizacji wsi, upadłość PGR-ów. Od 1990 ożywienie gospodarcze i rozwój miasta.

Poznań (, niem. Posen, jidysz פּױזן Pojzn, ros. - Познань) – jedno z najstarszych i największych polskich miast, położone nad rzekami Wartą i Cybiną, na Pojezierzu Wielkopolskim. Stolica Wielkopolski i województwa wielkopolskiego. W obrębie miasta znajduje się duży węzeł drogowy i kolejowy oraz międzynarodowy port lotniczy Ławica. Piąte pod względem liczby ludności miasto w Polsce i szóste pod względem powierzchni.
Podział administracyjny Polski 1975-1998 – podział administracyjny obowiązujący od 1 czerwca 1975 do 31 grudnia 1998 (od reformy w 1975 do reformy w 1999). Został wprowadzony ustawą z dnia 28 maja 1975 r. o dwustopniowym podziale administracyjnym Państwa oraz o zmianie ustawy o radach narodowych. Utworzono 49 województw, zlikwidowano pośredni szczebel administracyjny, czyli powiaty. Województwo warszawskie miało status województwa stołecznego, a województwa łódzkie i krakowskie były tzw. województwami miejskimi. Początkowo Wrocław stanowił jednostkę podziału administracyjnego stopnia wojewódzkiego w obrębie woj. wrocławskiego.

Kcynia dziś

Kcynia leży w północnej części Pojezierza Gnieźnieńskiego na wysokim wzgórzu morenowym (136 m n.p.m.) dominującym około 30 m ponad okolicą w odległości 40 km na południowy zachód od Bydgoszczy i 80 km na północny wschód od Poznania. Kcynia jest ważnym węzłem komunikacyjnym. Tutaj przecinają się linie kolejowe z Bydgoszczy do Poznania i z Gniezna do Nakła. Stąd rozchodzą się szosy do Chodzieży, Gołańczy, Janowca Wielkopolskiego, Nakła, Szubina, Wągrowca, Wyrzyska i Żnina. Dzięki temu że Kcynia powstała na szczycie wzgórza stanowiącego jeden z najwyższych punktów w Wielkopolsce, miasto posiada malownicze położenie i widoczne jest z dość dużej odległości. Panorama Kcyni przypomina nieco panoramę Chełmna, ale na niekorzyść Kcyni działa fakt, że nie zachowały się wokół niej mury obronne, które podniosłyby stopień jej atrakcyjności zarówno pod względem estetycznym, jak też turystycznym.

Wojna siedmioletnia (1756-1763) – wojna pomiędzy Wielką Brytanią, Prusami i Hanowerem a Francją, Austrią, Rosją, Szwecją i Saksonią. Była to pierwsza wojna o zasięgu światowym – walki toczyły się w Europie, Ameryce Północnej, Indiach i na wyspach karaibskich. W późniejszej fazie konfliktu do wojny przyłączyły się Hiszpania i Portugalia oraz starająca się początkowo zachować neutralność Holandia, której siły zostały zaatakowane w Indiach. W związku z tym wojna ta może być uznana za wojnę hegemoniczną.
Janowiec Wielkopolski (niem. Janowitz) – miasto w woj. kujawsko-pomorskim, w powiecie żnińskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Janowiec Wielkopolski. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. bydgoskiego. Miasto leży nad rzeką Wełną na skraju historycznej krainy Pałuki.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)