Na mapach: 35°01′N 135°45′E / 35.017, 135.75

Kioto (jap. 京都市, Kyōto-shi, dosł.: miasto stołeczne) – miasto w zachodniej części japońskiej wyspy Honsiu, stolica prefektury Kioto, dawniej stolica Japonii i siedziba cesarza. Kioto jest częścią obszaru metropolitalnego Keihanshin (jap. 京阪神, Keihanshin) zamieszkiwanego przez ok. 18 mln osób.

Historia

Schemat rozplanowania Heian-kyō

Pagoda Yasakano-tō w perspektywie ulica w dzielnicy Gion w starej części Kioto

Zdjęcie Kioto wykonane około roku 1886 (ręcznie malowane)

Pomimo dowodów archeologicznych na istnienie pierwszych osad na wyspach japońskich około 10 tys. lat p.n.e., stosunkowo niewiele wiadomo na temat działań ludzi na tych terenach przed VI w. W VIII w., gdy silne duchowieństwo buddyjskie zaczęło mieszać się w sprawy rządu, cesarz postanowił przenieść stolicę do regionu bez wpływów buddyjskich.

Nowe miasto, Heian-kyō (jap. 平安京, Stolica Pokoju i Spokoju), zostało siedzibą dworu cesarskiego w 794 r. na polecenie cesarza Kanmu (wym. Kammu), który zdecydował się opuścić Nagaokę, krótkotrwałą siedzibę dworu po porzuceniu Nary. Później nazwa miasta została zmieniona na Kyōto ("Stolica"). Odtąd miasto nieprzerwanie przez ponad tysiąc lat było ośrodkiem wyrafinowanej, dworskiej kultury, raz tracąc, a raz zyskując rzeczywistą rolę stołeczną za sprawą zmieniających siedzibę siogunów, od 1192 r. rzeczywistych władców kraju.

Pierwszy okres rozkwitu miasta przypada na trzysta lat po założeniu, w szczególności w okresie dominacji rodu Fujiwara (tzw. właściwy okres Heian, X-XI w.).

Miasto w VIII w. zostało wzniesione na planie prostokąta o bokach 5 km (NS) i 4 km (WZ), pociętego regularną siatką ulic (teren obecnych dzielnic:　Nakagyō-ku, Shimogyō-ku i Kamigyō-ku). Większe z nich zostały ponumerowane: północną granicą miasta była dzisiejsza Ichijō-dōri ("Pierwsza ulica"), a południową – dzisiejsza Kujō-ōji ("Dziewiąta aleja"). W układzie przestrzennym naśladowano starożytną chińską stolicę z okresu dynastii Tang, Chang'an (obecnie Xi'an), w zgodzie z tradycyjną chińską geomancją, z Pałacem Cesarskim położonym na północy i zwróconym na południe. Orientacja Pałacu jest przyczyną, dla której Sakyō-ku　("Lewa Stolica") jest na wschodzie, a Ukyō-ku ("Prawa Stolica") - na zachodzie.

Pierwotnie Pałac znajdował się na północ od zamku siogunów Nijō-jō, w obrębie którego wypadłby południowo-wschodni narożnik kompleksu. Sama siedziba cesarska składała się z ufortyfikowanego prostokąta Wielkiego Pałacu (Daidairi), w obrębie którego osiowo umieszczono zespół urzędowy Chōdō-in, na zachód od niego zespół recepcyjny Buraku-in, a na północ – Pałac Wewnętrzny (Dairi).

Oś Pałacu wyznaczała monumentalna ulica, szeroka na 85 m　Suzaku-ōji, rozpoczynająca się od bramy Wielkiego Pałacu (Suzakumon), a zamknięta od południa bramą Rashōmon (przy Kujō-ōji). Dzisiaj śladem tej ulicy biegnie Sen-bon-dōri. Pozostałością dawnego układu jest świątynia Tō-ji, czyli "wschodnia", choć leży ona na zachód od dzisiejszej głównej osi miasta. Miasto pełne było świątyń buddyjskich i chramów sintoistycznych, pałaców i rezydencji otoczonych ogrodami. W XII w. Kioto liczyło prawie pół miliona mieszkańców.

Pałac Cesarski ulegał często pożarom. Po opuszczeniu przez monarchę w 1177 r., popadł w ruinę i nie zachował się. Z czasem również układ przestrzenny Heian-kyō uległ zatarciu. Funkcja rezydencji cesarskiej przeszła na wcześniejszą rezydencję rodu Fujiwara o nazwie Tsuchimikadodono.

Okres Muromachi

Na epokę Muromachi przypada ewolucja układu przestrzennego miasta. Stopniowo zagospodarowywano wschodni (lewy) brzeg rzeki Kamo, która stawała się w ten sposób jego osią. Jednocześnie zachodnia połowa układu dawnego Heian-kyō została opuszczona, do czego przyczyniły się liczne pożary, trzęsienia ziemi, a ponadto czynniki naturalne: teren okazał się podmokły i był zalewany podczas powodzi. Miasto przesunęło się zatem na część wschodnią dawnego układu i wykroczyło poza jego granice, stwarzając układ wyciągnięty południkowo.

W 1378 r. do dzielnicy Muromachi przeniósł się dwór sioguna Yoshimitsu Ashikagi, który był wybitnym znawcą i mecenasem sztuki. Zawdzięczamy mu m.in. rezydencję "Złoty Pawilon" (Kinkaku) - jeden z najbardziej znanych zabytków Kioto.

Miasto zostało doszczętnie zniszczone w czasie "wojny Ōnin" w latach 1467-1477 i nie podniosło się z upadku aż do połowy XVI w. Liczba ludności wynosząca pierwotnie 900 tys. osób w wyniku wojny zmalała do 40 tys. Natychmiast po ustaniu wojny siogun Yoshimasa Ashikaga (prawnuk Yoshimitsu), nie bacząc na stan kraju i miasta, przystąpił do wznoszenia nowych siedzib - powstał wówczas "Srebrny Pawilon" (Ginkaku).　Upowszechnienie　się ascetycznej filozofii zen zaowocowało nowymi trendami w architekturze i ogrodnictwie. Ich wyrazem jest ogród skalny przy Ryōan-ji.

Okres Azuchi-Momoyama

Ze wspaniałością rezydencji kontrastował wygląd samego miasta. Hiszpański misjonarz, św. Franciszek Ksawery, w 1515 r. opisał je tak: "Dzisiaj większa część Kioto jest w ruinie spowodowanej wojnami. Wielu ludzi mówiło nam, że kiedyś było w nim 80 tys. domów. Wydaje mi się, że było tak naprawdę, sądząc z wielkich rozmiarów tego miasta".

Nawet jednak nastanie silnych rządów Nobunagi Ody w 1568r. nie przyniosło spokoju. Nowy władca, dążąc do złamania oporu, spalił północną część miasta i zrównał z ziemią klasztor Enryaku-ji wojowniczych mnichów na górze Hiei. (zginęło ok. 25 tys. ludzi, 1571). Główną siedzibą Nobunagi stało się nie Kioto, ale nowo wzniesiony zamek Azuchi nad jeziorem Biwa. Walcząc z dominacją buddyzmu, Nobunaga popierał chrześcijaństwo. W 1576 r. w Kioto powstał pierwszy kościół, a w 1613 r. było w mieście 5-6 tys. wyznawców.

Następca Nobunagi, Hideyoshi Toyotomi, bywa uznawany za drugiego założyciela Kioto. Po zjednoczeniu kraju i stłumieniu tlącej się rebelii klanów, Hideyoshi od 1585r. zajął się odbudową miasta i objął je swoim artystycznym mecenatem. Wytyczono na nowo granice miasta. Do 1591r. umocniono je fortyfikacjami ziemnymi i fosą. Przebudowano mosty, których drewniane konstrukcje oparto tym razem na murowanych filarach. Na terenach dawnego pałacu cesarskiego Hideyoshi wzniósł nową siedzibę, Jurakudai (dosł.: "Pałac Zgromadzonych Przyjemności"), która obejmowała pawilony picia herbaty, ogrody wiśniowe, sceny teatralne Nō. Dziełem koronującym stało się wzniesienie 37-metrowego posągu Buddy w świątyni Hōkō-ji.

Hideyoshi Toyotomi

Wzniesienie w końcu XVI w. dla Hideyoshiego zamku Fushimi-Momoyama na wzgórzach, na południowy wschód od miasta, spowodowało urbanizację obszaru leżącego na równinie na północ od rzeki Uji, dając początek intensywnie zabudowanej dzielnicy Momoyama. Aż do XIX w. pozostawała ona przestrzennie wyizolowana od głównej struktury Kioto. Ale również strefa podmiejska obfitowała w ważne obiekty: głośne przyjęcie z okazji kwitnienia wiśni Hideyoshi urządził w 1598 r. w rozbudowanej przez siebie świątyni Daigo-ji w Fushimi, po wschodniej stronie wzgórz Higashiyama. Hideyoshiego, "kampaku" ("cesarskiego regenta"), czci się do dzisiaj w specjalnie wzniesionej w 1599 - obok Hōkō-ji - świątyni Toyokuni-jinja (inaczej Hōkoku-jinja).

Żadna z rezydencji Hideyoshiego - ani miejska, ani podmiejska - nie przetrwała (resztki wyposażenia Jurakudai zachowały się w świątyni Nishi-Hongan-ji). Wielki posąg Buddy został zniszczony w trzęsieniu ziemi. Tym niemniej, okresowi jego panowania miasto zawdzięcza wiele ze swojego obecnego ukształtowania.

Okres Edo

W latach 1601-1629 Ieyasu Tokugawa, który mianował się siogunem w 1603 r., zbudował ufortyfikowaną rezydencję, Nijō-jō. W jej obrębie szczególną rangę artystyczną uzyskał pałac Ninomaru. Ieyasu rzadko pokazywał się w Kioto, obrawszy za swoją stolicę Edo.

Ostatnia wizyta sioguna miała miejsce w 1634, po czym nikt nie pojawił się w stolicy cesarskiej przez następne 220 lat. Kioto pozostawało siedzibą dworu cesarskiego, liczącego około 200 rodzin, mieszkających w obrębie parku cesarskiego Sentō Gosho. Cesarz i dwór byli wystarczającą siłą, aby miasto było nadal ważnym ośrodkiem sztuki, rzemiosła artystycznego i kultury dworskiej.

Książę Toshihito zbudował podmiejską willę Katsura, miejsce spotkań artystów i poetów. Z przeszłości czerpali artyści tzw. "Szkoły Rimpa", rozwijającej się w Kioto do początków XVIII w., tworzący bogato złocone kompozycje na parawanach, wachlarzach, kartach albumów - obecnie dopatrywać się w nich można inspiracji dla europejskiej secesji.

Wyroby artystyczne z Kioto cieszyły się najlepszą reputacją w kraju, dzięki czemu w mieście rozwijała się produkcja rzemieślnicza. Niemiecki podróżnik Engelbert Kaempfer w swojej "Historii Japonii" (1693) tak pisze: "Miyako (pol. stolica) jest wielkim magazynem wszystkich japońskich wytwórców i produktów, jest głównym miastem kupieckim cesarstwa. W wielkiej stolicy nie ma prawie domu, w którym coś nie byłoby wytwarzane lub sprzedawane. Tutaj czyszczą miedź, wybijają monetę, drukują książki, tkają najbogatsze materiały w złote i srebrne kwiaty. Najlepsze i najrzadsze barwniki, najwykwintniejsze reliefy, wszystkie rodzaje instrumentów muzycznych, obrazy, japońskie meble, wszystkie rodzaje rzeczy wykute w złocie i innych metalach, szczególnie ze stali - jak najostrzejsze klingi oraz inna broń, wytwarzane są tutaj z największą doskonałością, podobnie jak najbogatsze suknie, najlepsza moda, wszystkie rodzaje zabawek, lalek poruszających głowami, jak również niezliczone inne rzeczy, których za wiele by wymieniać. Po prostu - nie ma nic, o czym by się pomyślało, czego by nie dało się znaleźć w Miyako; nie ma nic zagranicznego, jakkolwiek wspaniale zrobionego, czego by jakiś artysta w tej stolicy nie podjął się imitować."

Także popularność sztuki picia herbaty przyczyniła się do rozwoju rzemiosł. Przy moście Sanjō-ōhashi mogło funkcjonować aż 70 zakładów produkujących czajniki i inne naczynia metalowe. Wyrabiano przedmioty pokrywane laką, ta z Kioto miała charakterystyczny czarny odcień. Okoliczne plantacje bambusów uczyniły z miasta ośrodek produkcji bambusowych waz, ogrodzeń i charakterystycznych parasoli. Szczególnie rozwijała się ceramika Kenzan i tekstylia Yuzen. Dzielnica wytwórców kolorowej ceramiki Kiyomizu-yaki powstała ok. 1615 r. na stoku przy Kiyomizu-dera (nazwa świątyni). Kioto produkowało też charakterystyczne "cienkie" odmiany sake i delikatne "tofu". Nakazany przez siogunat powrót do buddyjskiej religijności przyniósł rozwój wytwórczości rozmaitych artystycznych dewocjonaliów. Około 5 tys. wytwórców trudniło się na przełomie XVII i XVIII w. produkcją włókienniczą. W 1781 było 2500 krosien, w 1877 - 7839. "Markowym" wytworem Kioto stały się bogato zdobione pasy do kimon - obi. Produkcja włókiennicza koncentrowała się w dzielnicy Nishijin, rozciągającej się na północnym zachodzie miasta (obszar dzisiejszych dzielnic Kamikyō-ku i Kita-ku).

Rzeka Kamo stanowiła drogę dla towarów. W okolicy Maruta-machi wyładowywano drewno sprowadzane z lasów w górach. W Kiya-machi, w głębi miasta, było ono cięte dla potrzeb budownictwa. Na nabrzeżach handlowano towarami przywiezionymi z Osaki. Doprowadzeniu materiałów i towarów do Kiya-machi służył kanał żeglowny Takase, zbudowany wzdłuż Kiya-machi-dōri w 1611 r., długości ok. 13 km. Kanał przebiegał równolegle do rzeki Kamo między Nijo i Momoyamą.

Zabudowę mieszczańską tworzyły machiya, piętrowe drewniane domy, mieszczące od frontu sklepy, od tyłu mieszkania. Ponieważ fasady musiały - z nakazu siogunów - być skromne, inwencja właścicieli przejawiała się w urządzaniu wewnętrznych ogrodów, inspirowanych sztuką ogrodową pawilonów picia herbaty. Wzrost bogactwa mieszczan spowodował wznoszenie w głębi posesji ognioodpornych i niepodatnych na wilgoć magazynów-skarbczyków.

Nad rzeką Kamo, na jej terenie zalewowym (zwolnionym od podatków), w okolicy mostu Shijō-ōhashi, na początku XVII w. powstały improwizowane sceny teatralne. Ukształtował się tam teatr kabuki. Dzielnica teatralna obrosła licznymi herbaciarniami, które stanowiły jeden z najbardziej ożywionych fragmentów miasta. Herbaciarnie w dzielnicy Gion, powstały dla obsługi pielgrzymów przybywających do chramu Yasaka. Dały one początek kulturze gejsz. Dzielnica rozrywki, Shimabara, położona bezpośrednio na zachód od Nishi-Honganji, została przeniesiona ok. 1641 z okolic pałacu cesarskiego (zamknięta w 1958).

Okres Meiji

Kioto pozostało formalną stolicą Japonii aż do restauracji Meiji w 1868, gdy zlikwidowano siogunat, a cesarz i rząd przenieśli się do Edo. Po zmianie nazwy Edo na Tokio ("Wschodnia Stolica"), Kioto było przez krótki czas znane jako Saikyō ("Zachodnia Stolica").

Kolej żelazna przybyła do Kioto w 1876 jako linia państwowa doprowadzona z Kobe i Osaki. Ukończenie linii Tōkaidō do Tokio nastąpiło w 1889. W 1895 otwarto w Kioto pierwszą japońską linię tramwaju elektrycznego.

Czasy najnowsze

Pod koniec II wojny światowej Stany Zjednoczone rozważały zrzucenie na Kioto bomby atomowej, ostatecznie jednak miasto zostało usunięte z listy celów.

1 września 1956 Kioto zostało miastem oznaczonym rządowym rozporządzeniem.

W 1964 otwarto połączenie super szybkiej kolei (Shinkansen) łączącej miasto z Tokio i Osaką. Pierwszą kolej podziemną - tunel dla Hankyū - zbudowano w 1963, pierwszą linię metra miejskiego otwarto w 1981. W międzyczasie, w 1978, zamknięto miejską sieć tramwajową.

W 1997 w Kioto odbyła się międzynarodowa konferencja, której efektem było podpisanie Protokołu z Kioto w sprawie redukcji emisji gazów powodujących efekt cieplarniany.

Geografia

Wzgórza w okolicy świątyni Kiyomizu

Jesień w Kioto

Fushimi Inari Torii w Kioto

Kioto jest położone w środkowo-zachodniej części wyspy Honsiu. Założono je w widłach utworzonych przez rzeki: Kamo i Katsura. Ze względu na wznoszące się wokół miasta góry, Kioto słynie z parnych letnich nocy, z całkowicie nieruchomym powietrzem.

Na przestrzeni wieków miasto znacznie się rozrosło, wychodząc poza pierwotny prostokąt Heian-kyō, przede wszystkim na drugi brzeg rzeki Kamo. Kamo stała się dość rzadkim w Japonii przypadkiem rzeki ujętej bulwarem i nabrzeżnym parkiem, rzeki włączonej do przestrzeni miasta.

Rozległy kompleks parkowy nowego pałacu, Kyōto Gyoen, prostokąt o bokach 1,3 km na 0,7 km, znajduje się dzisiaj na północnych krańcach śródmieścia. Zachodnim skrajem kompleksu biegnie główna południkowa ulica śródmieścia - Karasuma-dōri, która na jego południowym krańcu przebiega obok głównego dworca kolejowego. Najważniejszą przecznicą jest obecnie Shijō-dōri ("Czwarta ulica"). Przy niej, w okolicach skrzyżowania z Kawara-machi grupują się najważniejsze sklepy i domy towarowe Kioto. Miejsce to, wraz z dzielnicą położoną za mostem Shijō-ōhashi po wschodniej stronie rzeki Kamo, jest również centrum życia nocnego. Główna dzielnica biurowa znajduje się w okolicach dworca na południu i w centrum miasta.

Inna przecznica alei Karasuma - Sanjō-dōri ("Trzecia ulica") - tradycyjnie główna ulica śródmieścia, zachowała pierwotną szerokość i wiele elementów zabudowy z okresów: Meiji i Taishō. Znajduje się przy niej interesujące Muzeum Kultury Kioto (Kyōto Bunka Hakubutsu-kan). Projekty poszerzenia ulicy nie zostały zrealizowane, ale mizernie ona dziś wygląda w porównaniu z nieodległą, szeroką arterią Oike-dōri, przy której ulokował się m.in. ratusz miejski (Kyōto shi-yakusho).

Specyficznym miejscem są okolice chramu sintoistycznego Heian Jingū z 1895r. położonego na wschodnim brzegu rzeki, mającego przypominać Pałac Cesarski dawnego Kioto. Przekształciły się one w skupisko muzeów sztuki, wyróżniające się wielką skalą zabudowy. Po drugiej stronie miasta kompleks świątyni Myōshin-ji stanowi oryginalny konglomerat wielkich drewnianych budowli, otoczonych setką małych.

Na terenie historycznych dzielnic, za nowszą zabudową głównych ulic, w głębi kwartałów zachowały się tysiące drewnianych domów, willi w ogrodach otoczonych murami, małych świątyń. Otaczające najstarszą część miasta obszary nie posiadają już regularnej siatki ulic. Charakterystyczny dla Kioto jest fakt, że wiele ulic ma nazwy (w Japonii ulic się nie nazywa).

Teatr Minamiza

Kioto jest osłonięte z trzech stron przez góry, nazywane Higashiyama, Kitayama i Nishiyama, o wysokości dochodzącej do 1000 m n.p.m. Na stokach wzgórz oraz u ich podnóży położonych jest wiele rezydencji i świątyń: Kiyomizu-dera, Nanzen-ji, Ginkaku-ji, Ryōan-ji, Kinkaku-ji, Ninna-ji. Dalsze, zachodnie przedmieście Kioto, Arashiyama, znane jest jako centrum buddyzmu zen, wykształcone wokół Tenryu-ji. W jeszcze dalszych okolicach, na szczytach wzgórz, ulokowało się szereg klasztorów, takich jak: Enryaku-ji, Kuma-dera, Kozan-ji.

Kioto znajduje nad dużą, naturalną warstwą wodonośną, zasilającą miejskie studnie. W wyniku postępującej urbanizacji zmniejsza się ilość wody deszczowej spływającej do wód podziemnych, co powoduje coraz szybsze wysychanie studni na tym obszarze.

Jest pięć dzielnic gejsz: Hanamachi (dosł.: "dzielnica kwiatów"),　Gion Kōbu,　Pontochō (wzdłuż Kiyamachi-dōri na zachodnim nabrzeżu rzeki Kamo),　Miyagawa-chō (za teatrem Minamiza),　Kamishichiken (na wschód od chramu Kitano Tenman-gū),　Gion Higashi.

Klimat