Klany szkockie - Polski Serwis Naukowy

Rozmieszczenie klanów szkockich

Klany szkockie są jedną z lepiej zachowanych struktur klanowych w Europie. Jako zasadnicza forma organizacji społecznej przetrwały klany w Wyżynnej Szkocji (Highlands) do połowy XVIII wieku. Stanowiły jedną z głównych grup oporu przeciw zjednoczeniu z Anglią i angielskiej dominacji. Stąd wszystkie góralskie klany (z wyjątkiem klanu Campbell) popierały prawowitą szkocką dynastię Stuartów, masowo biorąc udział w szkockich powstaniach m.in. w 1715 i 1745. Polityka angielskich najeźdźców próbujących zniszczyć strukturę klanową przyczyniła się paradoksalnie do jej umocnienia, a renesans szkockiej kultury narodowej na początku XIX wieku, pozwolił przetrwać klanom do współczesności.

Europa – część świata (określana zwykle tradycyjnym, acz nieścisłym mianem kontynentu), leżąca na półkuli północnej, na pograniczu półkuli wschodniej i zachodniej, stanowiąca wraz z Azją kontynent Eurazję.

Zawołanie bojowe klanów szkockich in. War Cry (ang – slogan z gael sluagh-ghairm ,wym.slogorn) – krótkie hasło identyfikujące i zwołujące członków klanu, głównie na polu bitwy.

Klany szkockie nie są jednolite. Obok wielkich klanów, grupujących mniejsze klany, rody i rodziny złączone jedynie legendarnym pochodzeniem od wspólnego przodka (Klan Chattan, Klan Alpin, Klan Donald), istnieją mniejsze klany, będące w zasadzie rodami (Colquhoun, Graham, Buchanan).

Primogenitura – pierworództwo, prawo pierwszeństwa dziedziczenia tronu przysługujące najstarszemu synowi lub najstarszemu potomkowi w linii prostej; stosowane w feudalizmie przy następstwie tronu i w dziedziczeniu; sposób dziedziczenia dóbr szlacheckich mający na celu zachowanie ich niepodzielności (majorat, seniorat).

MacKintosh (Mackintosh, McKintosh, MacIntosh) - szkocki klan góralski, wraz z klanem Macpherson i kilkoma mniejszymi klanami tworzyli federację klanów zwaną klanem Chattan. Nazwisko Mackintosh (gael. -Mac-an-Toiseach - syn wodza). Według klanowej tradycji pierwszy wódz Mackintoshów pochodził z rodu Shaw i był młodszym synem Duncana MacDuff, hrabiego Fife z rodu władców Dalriady.

Społeczność klanowa dzieli się zwykle na trzy grupy - ród naczelnika, członków klanu o tym samym nazwisku co naczelnik, zachowujących tradycje wspólnego, często legendarnego pochodzenia i tzw. "ludzi złączonych" - dawnych mieszkańców ziem zajętych przez klan, członków dawnych podbitych klanów, noszących różne nazwiska, ale uznawanych za współklanowców. Anglicy próbowali odnieść stosunki klanowe do swoich układów społecznych, traktowali wodzów klanu jak posiadaczy ziemskich, drugą grupę jak dzierżawców, a trzecią jak poddzierżawców. Nie było to ścisłe odniesienie, ponieważ tradycyjnie wódz nie był właścicielem ziemi klanu, lecz tylko jej głównym zarządcą i dyspozytorem.

Klan – grupa ludzi, którzy wywodzą swe pochodzenie od wspólnego przodka, mają często ten sam totem i wykonują razem wiele zadań. Każda z nich posiada nazwę, swe kolektywne poczucie jedności, zwykle specjalny mit określający jej charakter. Klan jest często poddziałem plemienia opartym na zasadzie dwudzielności, gdzie mamy dwa, cztery lub osiem klanów. Większość ludów posiada jednak nieparzystą liczbę klanów. Ten podział łączy się zazwyczaj z zakazem zawierania małżeństw w obrębie własnego klanu (egzogamia).

Dalriada (Dál Riata) - królestwo celtyckie (szkockie) rozciągające się na wybrzeżach Irlandii i dzisiejszej Szkocji, a właściwie Hebrydów Wewnętrznych i Argyll. Istniało już w V w n.e., pierwotnie jako podkrólestwo irlandzkie należące do królestwa Ulaid, a następnie rozprzestrzeniło się na Argyll i Hebrydy Wewnętrzne. Do Dalriady należała wyspa Iona. Dalriada walczyła z Piktami, i Nortumbrią, a od VIII wieku broniła się też przed wikingami. Od najazdu Normanów na Irlandię (IX w n.e.) irlandzka część królestwa utraciła znaczenie, natomiast część szkocka rozwijała się, by w 843 roku, połączyć się (za sprawą króla Kennetha I) z Piktami tworząc królestwo Alby i dać podwaliny dzisiejszej Szkocji.

Niektóre klany kultywują tradycję sprzed zasiedlenia królestwa Dal Riady i mają swoje irlandzkie gałęzie (Klan Donald, Kennedy, Neill). Moda na szkocką tradycję doprowadziła do tworzenia klanów z rodów, które nigdy nie funkcjonowały w klanowej strukturze społecznej, także na Nizinach Szkockich (Lowlands). Obecnie istnieje w Szkocji ponad 50 organizacji używających nazwy klan.

Klan Macpherson (MacPherson, McPherson) - szkocki klan góralski, wraz z klanem Mackintosh i kilkoma mniejszymi klanami tworzyli federację klanów zwaną klanem Chattan.

Lista klanów szkockich – lista zawiera prócz faktycznych klanów – w większości góralskich, także nazwiska wielkich rodów i rodzin, głównie z nizin (Lowlands), które przyjęły współcześnie tradycyjne formy i atrybuty klanowe. Renesans szkockiego poczucia tożsamości narodowej i atrakcyjność zewnętrznych atrybutów klanowych sprawiają, że powstają wciąż nowe, wzorowane na klanach, organizacje rodzinne. Rejestrowane są nowe wzory tartanów. Wiele mniejszych rodów czy nawet poszczególnych rodzin, bez większego znaczenia historycznego ma zarejestrowane w szkockiej heroldii swoje tartany, godła czy herby. Dlatego ta lista nie jest kompletna, zawiera najważniejsze klany i rody. Niektóre wymienione klany były pierwotnie gałęziami wielkich klanów, z czasem uzyskały samodzielność, zazwyczaj zachowując tradycje dawnej przynależności.

Zewnętrznymi wyróżnikami przynależności klanowej były - i są nadal przy uroczystych okazjach - tartan, zawołanie, godło i marsz klanowy, grany na dudach szkockich. Tradycyjnie członków klanu wiąże przywiązanie i szacunek do rodu naczelnika klanu. Z klejnotu jego herbu pochodzi najczęściej godło klanu. Funkcja ta jest dziedziczna z prawem primogenitury. Dawniej naczelnicy byli często wybierani, ale w obrębie jednego, wodzowskiego rodu. Na skutek budowania struktury feudalnej w oparciu o strukturę klanową przez królów szkockich większość naczelników klanów posiada jednocześnie tytuły arystokratyczne (m.in. książęta Argyll w klanie Campbell, książęta Montrose w klanie Graham, baron Slate w klanie Macdonald) lub jest lokalnymi posiadaczami ziemskimi (laird). Naczelnicy klanów nie posiadający tytułów arystokratycznych nazywani są tradycyjnie według schematu MacX of MacX (MacDonald of MacDonald, Murray of Murray itp.) lub MacX of that Ilk (np. Macgregor of that Ilk, Cameron of that Ilk).

Tartan – tkanina zwykle z wełny owczej, o kraciastym wzorze utworzonym z krzyżujących się różnej szerokości i barwy pasów przebiegających w takim samym porządku zarówno wzdłuż osnowy jak i wątku. W klasycznej szkockiej kracie zespół pasków zostaje w sposób lustrzany odwzorowany w pionie i poziomie. W niektórych szkockich kratach (np. tartanie Jukonu) zamiast lustrzanego odbicia stosuje się zwykłe kopiowanie, lub (w kracie zwanej American with eagle) wprowadza się dodatkowe prążki burzące symetrię. Jest to najbardziej charakterystyczny wizualny wyróżnik identyfikujący, wraz z godłem (Badge), zawołaniem wojennym i marszem klanowym przynależność do konkretnego klanu szkockiego.

Klan Chattan - wielki klan szkocki, właściwie konfederacja kilku klanów. Pochodzenie nazwy nie jest wyjaśnione do końca: może pochodzić od celtyckiego plemienia Catti, od miejscowości w hrabstwie Sutherland - Cataw, bądź od imienia Gillchattan Mor, baliwa of Ardchattan, następcy św. Cattana.

Tradycyjne nazwy niektórych starych klanów nie zawsze są tożsame z nazwiskiem, np. klan Mackayów nazywany jest klanem Morgan, klan Robertsonów - klanem Struan, federacja klanów Macphersonów i Mackintoshów - klanem Chattan.

Zobacz też

Zobacz hasło klan w Wikisłowniku

Zawołanie bojowe klanów szkockich

Lista klanów szkockich

Literatura

R.W.Munro: L`Ecosse des clans et de tartans, Paris 1978

Stanisław Grzybowski: Pretendenci i górale. Z dziejów unii szkocko-angielskiej. Wydawn.Wiedza Powszechna, Warszawa 1971

Anglia (ang. England, język staroangielski Englaland) – w przeszłości samodzielne królestwo, obecnie największa i najludniejsza część składowa Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej. Anglię zamieszkuje 83% całkowitej populacji państwa. Region zajmuje dwie trzecie wyspy Wielkiej Brytanii i posiada granice lądowe z Walią na zachodzie i Szkocją na północy. Wyspa oblewana jest przez Morze Północne, Morze Irlandzkie, Ocean Atlantycki i Kanał La Manche. Stolicą Anglii jest miasto Londyn, natomiast jej patronem – święty Jerzy.

Campbell - (gael. - cam beul - krzywe usta) - jeden z najpotężniejszych i najliczniejszych historycznych klanów szkockich i nazwisko szkockich rodów. Klan Campbell wywodzi się okolic jeziora Loch Awe w środkowo-zachodniej Szkocji.