Klasy zabytków - Polski Serwis Naukowy

Obiekt zabytkowy
prawem chroniony

Klasy zabytków – obowiązująca w latach 1961-1973 pięciostopniowa klasyfikacja obiektów zabytkowych, określająca ich wartość artystyczną, historyczną i naukową.

Klasyfikacja zabytków nieruchomych, wprowadzona w Polsce wydaniem przez Dyrektora Zarządu Muzeów i Ochrony Zabytków instrukcji z 20 XII 1961 r. oraz pisma okólnego nr 14 z 30 XII 1963 r. w sprawie określenia grup weryfikacyjnych zabytków nieruchomych wpisywanych do rejestru wprowadziła pojęcie klas: od 0 – obejmującej „najcenniejsze” zabytki, do IV – zawierającej zabytki „najmniej wartościowe”.

Zarząd Muzeów i Ochrony Zabytków (ZMiOZ) – komórka organizacyjna działająca w latach 60., 70. i 80. XX w. ramach urzędu Ministerstwa Kultury i Sztuki, odpowiedzialna za realizację na szczeblu centralnym zadań wynikających z przepisów ochrony zabytków (do 1962 r. z rozporządzenia Prezydenta RP z dnia 6 marca 1928 r. o opiece nad zabytkami, a od 1962 r. z ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o ochronie dóbr kultury i muzeów) i ustaw dotyczących muzealnictwa.

Jan Piotr Pruszyński herbu Rawicz (ur. 12 maja 1941, zm. 11 kwietnia 2008) – polski prawnik, specjalista w dziedzinie ochrony zabytków (dziedzictwo kultury). Profesor zwyczajny dr hab. wykładał m.in. na Wydziale Administracji i Zarządzania Wyższej Szkoły Informatyki, Zarządzania i Administracji w Warszawie.

Zabytki nieruchome podzielone zostały wówczas na pięć grup pod względem ich wartości:

0 – zabytki i zespoły zabytkowe o najwyższej wartości artystycznej, historycznej i naukowej w skali światowej, które mogą być uznane za pomnik historii;

I – reprezentacyjne w skali krajowej, dobrze zachowane, nie przebudowywane w nowszych czasach;

II – reprezentacyjne dla regionu lub miejscowości lub przebudowane przy zachowaniu znacznej części dawnej substancji zabytkowej;

III – przeciętnej lub miernej, lecz bezspornej wartości artystycznej, historycznej lub naukowej;

IV – obiekty pierwotnie zaliczające się do wyższych grup klasyfikacyjnych, których zły stan techniczny wyklucza skuteczną konserwację, a wartość artystyczna, historyczna i naukowa jest minimalna.

Klasyfikacja ta, zgodnie z ogólnoświatowymi tendencjami uchylona w 1973 r., spowodowała nieodwracalne straty w postaci np. zniszczenia wiatraków, drewnianej zabudowy wiejskiej, obiektów z drugiej połowy XIX w. i innych mniej spektakularnych obiektów zabytkowych.

Przedstawiając zgubne skutki owej klasyfikacji dla ochrony dóbr kultury w Polsce Jan Pruszyński pisze, że „doczekała się określenia ‘brzytwa w ręku szaleńca’, gdyż jej bezpośrednim skutkiem było zniszczenie znacznej części zabudowy drewnianej, architektury małomiasteczkowej i przedmiejskiej, a niejednokrotnie uniemożliwiła interwencję konserwatorską nawet tam, gdzie była ona jeszcze możliwa”.

Niestety, wiele niezorientowanych osób, zwłaszcza dziennikarzy i polityków, nadal posługuje się błędnym pojęciem "zabytku klasy 0".

Bibliografia

Jan Pruszyński, Ochrona zabytków w Polsce. Geneza, organizacja, prawo, Warszawa 1989 ISBN 83-01-09344-7