Klasycyzm warszawski - Polski Serwis Naukowy

Klasycyzm warszawski, klasycyzm postanisławowski (dawniej także pesudoklasycyzm, pseduoklasycyzm warszawski) – zespół zjawisk literackich w literaturze polskiej w pierwszym 30-leciu wieku XIX, które stanowiły kontynuację zjawisk literackich literatury stanisławowskiej i mieszczą się w obrębie klasycyzmu. Twórczość literacka tego okresu koncentrowała się w Warszawie i w Wilnie. Warszawa była już głównym ośrodkiem klasycyzmu w wieku XVIII, jako stolica Księstwa Warszawskiego i Królestwa Polskiego stanowiła ważny ośrodek administracyjny, skupiający elity intelektualne i naukowe kraju - przy czym klasycyzm warszawski pozostawał w ścisłym związku z gustami i poglądami elit rządzących tego okresu. Warszawa była także siedzibą instytucji kulturalnych i naukowych, teatru i Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Drugi ośrodek, Wilno, przeżywał szybki rozwój kulturalny przede wszystkim dzięki bardzo prężnemu środowisku naukowemu. Charakterystyczna dla klasycyzmu warszawskiego była waloryzacja gatunków - wśród utworów dramatycznych największe znaczenie miała tragedia, wśród lirycznych oda a wśród epickich poemat opisowy.

Franciszek Ksawery Dmochowski, SP herbu Pobóg (ur. 2 grudnia 1762, zm. 20 czerwca 1808) – pijar, działacz polityczny, publicysta, teoretyk literatury klasycystycznej w Polsce, poeta i tłumacz.

Towarzystwo Przyjaciół Nauk (TPN), Towarzystwo Warszawskie Przyjaciół Nauk (TWPN), towarzystwo naukowe ogólne działające w latach 1800–1832 w Warszawie.

Dramat

Tragedia w klasycyzmie warszawskim rozwijała się bujnie, w odróżnieniu od klasycyzmu polskiego wieku XVIII, który mimo pewnych prób nie wydał tragedii. Powstała pewnego rodzaju synteza formalnych wzorców obcych, zwłaszcza obecnych we francuskim klasycyzmie, z tematyką narodową. Tematyka obejmowała przede wszystkim legendarną i historyczną przeszłość Polski, z których, zgodnie z wymogami tragedii, pisarze wyjmowali momenty szczególnie istotne, poszukując w nich konfliktu tragicznego. Historyczna tematyka umożliwiała wplatanie w treść dzieła aluzji politycznych, przez co nabierały one waloru aktualności - niektóre z wystawień tragedii stawały się nawet manifestacjami narodowymi, było tak np. z Żółkiewskim pod Cecorą Ignacego Humnickiego (1820). W warstwie formalnej tragedia klasycyzmu warszawskiego odznaczała się kunsztownością wersyfikacyjną i retoryczną, do której należały efektowne, rozbudowane monologi, i upodobaniem do patosu. Najważniejszymi tragediami klasycyzmu warszawskiego są Barbara Radziwiłłówna Alojzego Felińskiego, Bolesław Śmiały i Heligunda Antoniego Hoffmana, Żółkiewski pod Cecorą Ignacego Humnickiego, Ludgarda Ludwika Kropińskiego oraz Barbara Radziwiłłówna i Gliński Franciszka Wężyka. Istniały także przekłady klasycystycznych tragedii francuskich, Racine'a, Corneille'a i Woltera.

Klasycyzm (z łac. classicus – doskonały, pierwszorzędny, wzorowy, wyuczony) – styl w muzyce, sztuce, literaturze oraz architekturze odwołujący się do kultury starożytnych Rzymian, Greków oraz Żydów. Styl ten nawiązywał głównie do antyku. W Europie tzw. "powrót do źródeł" (klasycznych) pojawił się już w renesansie - jako odrodzeniu kultury wielkiego Rzymu. Jako styl dominujący epoki wpływał na kształt innych nurtów kulturowych okresu jak Barok, Rokoko, Manieryzm. Trwał do końca wieku XVIII, w niektórych krajach do lat 30. następnego stulecia, a nawet dłużej. Zmodyfikowany klasycyzm przeradzał się czasem w eklektyzm końca XIX wieku. Klasycyzm jako styl panował w epoce oświecenia. Najpełniejszy rozkwit klasycyzmu nastąpił w I poł. XVIII wieku. W dziedzinie literatury swoisty kres klasycyzmu przyniosła walka klasyków z romantykami.

Voltaire (Wolter), właśc. François-Marie Arouet (Voltaire jest pseudonimem artystycznym); ur. 21 listopada 1694 w Paryżu, zm. 30 maja 1778 w Paryżu) – francuski pisarz epoki oświecenia, filozof, dramaturg i historyk. Tworzył satyry, powieści, dramaty oraz "Listy".

Liryka

Liryka klasycyzmu warszawskiego cechuje się szczególnym rozwojem ody. Ody tego okresu budowane były na pochodzących od Horacego założeniach poetyki klasycystycznej. Miały one przeważnie charakter utworów okolicznościowych, czasem politycznych. Do najważniejszych przedstawicieli gatunku w okresie klasycyzmu warszawskiego należą Kajetan Koźmian, Ludwik Osiński (np. Oda na część Kopernika) i Franciszek Wężyk. Mimo odmienności treści w ramach założeń formalnych klasycyzmu mieści się także Oda do młodości Adama Mickiewicza. Wysokim poziomem artystycznym odznaczają się także przekłady utworów Horacego Franciszka Ksawerego Dmochowskiego.

Eneida (łac. Aeneis) – rzymski poemat epiczny, napisany heksametrem przez Publiusza Vergiliusza Maro, czyli Wergiliusza, opiewający w 12 księgach o łącznym rozmiarze 9892 wierszy dzieje trojańczyka Eneasza, legendarnego protoplasty Rzymian.

Kajetan Koźmian herbu Nałęcz (ur. 31 grudnia 1771 w Gałęzowie, zm. 7 marca 1856 w Piotrowicach), polski prawnik i poeta, reprezentant klasycyzmu, krytyk literacki i teatralny, publicysta, pamiętnikarz; członek Konfederacji Generalnej Królestwa Polskiego; brat Józefa Szczepana, ojciec Andrzeja Edwarda.

Epika

Jednym z najważniejszych utworów epickich klasycyzmu warszawskiego jest Ziemiaństwo polskie Kajetana Koźmiana. Utwór ten został wydany w całości dopiero w 1839, ale znany był już wcześniej (we fragmentach) dzięki publikacjom w czasopismach i odpisom. Duże znaczenie ma także przekład Iliady Franciszka Ksawerego Dmochowskiego, a także jego nieukończony (istnieje tylko 9 pierwszych ksiąg) przekład Eneidy.

Tragedia (łac. tragoedia, z gr. τραγῳδία tragodia, od wyrazów τράγος tragos - kozioł i ᾠδή ode - pieśń) - obok komedii i dramatu właściwego, jeden z trzech podstawowych gatunków dramatu. Tragedia to utwór dramatyczny, w którym ośrodkiem akcji jest nieprzezwyciężalny i kończący się nieuchronną klęską, konflikt wybitnej jednostki z siłami wyższymi - losem, fatum, prawami historii, prawami moralnymi, prawami społecznymi itp. Konflikt ten określa się jako konflikt tragiczny, stanowi on występujący w większości tragedii model sytuacji człowieka, zarazem jako kategoria estetyczna tragizmu stanowiąc o estetycznej wymowie tragedii. Konflikt tragiczny stanowi przeciwieństwo dwóch racji równowartościowych - dlatego też mający dokonać między nimi wyboru musi ponieść klęskę, a jego działania kończą się katastrofą.

Iliada (Ἰλιάς) – obok Odysei drugi z eposów, których autorstwo tradycja przypisuje Homerowi. Oba utwory datuje się na VIII lub VII wiek p.n.e. – stanowią więc one najstarsze zabytki literatury greckiej i europejskiej w ogóle. Oba poematy są eposami heroicznymi. Powstały prawdopodobnie w Jonii na wybrzeżu Azji Mniejszej – świadczy o tym przede wszystkim ich język, który można scharakteryzować jako archaiczny dialekt joński z elementami dialektu eolskiego. Metrum stanowi heksametr daktyliczny. Tematem utworu jest gniew Achillesa i związane z nim epizody wojny trojańskiej. Tytuł utworu pochodzi od wyrażenia he Ilias poiesis – pieśń o Ilionie (Troi).