Klasyfikacja części mowy - Polski Serwis Naukowy

Informacje wstępne

Ze względów praktycznych (ale nie tylko) wyrazy w języku polskim zostały podzielone na kilka klas. Klasy te nazywamy częściami mowy. Przynależność leksemów do określonej części mowy oparta może być na właściwościach semantycznych, fleksyjnych (morfologicznych) i składniowych wyrazów. Za podstawowe kryterium podziału przyjmuje się najczęściej ich funkcje składniowe w wypowiedzeniu oraz możliwość łączenia z innymi wyrazami. Odróżnia się przy tym funkcję podstawową (prymarną) od funkcji drugorzędnych (sekundarnych). W kryterium morfologicznym bierze się pod uwagę właściwości morfologiczne wyrazów, a więc to, czy się odmieniają, a jeśli tak, to w jaki sposób. Klasyfikacja semantyczna oparta jest na właściwościach znaczeniowych. Zgodnie z nią wyrazy dzieli się na samoznaczące (autosemantyczne) i nie mające znaczenia (synsemantyczne).

Nazwy pospolite, imiona pospolite, apelatywy (łac. appellativa) - nazwy mogące się odnosić do dowolnego egzemplarza desygnatów danej klasy przedmiotów, w odróżnieniu od nazw własnych, odnoszących się do jednostek.
Wykrzyknik – nieodmienna część mowy wyrażająca m.in. silne stany emocjonalne, uczucia oraz ujawniająca stan woli mówiącego (np. życzenia, rozkazy) bądź naśladująca dźwięki otaczającego świata. Inaczej mówiąc są to wyrazy służące do uwydatniania uczuć lub woli mówiącego oraz leksemy będące dźwiękową imitacją zjawisk otaczającego nas świata. Nazwy tej używa się w stosunku do różnych jednostek językowych, ponieważ ich zbiory są wyznaczane przez językoznawców na podstawie różnych kryteriów (np. zbiór wykrzykników wyznaczony na podstawie kryteriów składniowych będzie się różnił od zbioru wyznaczonego na podstawie kryteriów semantycznych czy pragmatycznych). Najczęściej przy wyznaczaniu wykrzykników spośród innych części mowy bierze się pod uwagę wszystkie trzy kryteria tj. semantyczne, składniowe i morfologiczne.

Definicje części mowy:

Części mowy to klasy funkcjonalne, na które rozpada się ogół leksemów danego języka, charakteryzujące się podobnymi cechami funkcjonalnymi i formalnymi.

Części mowy to grupy wyrazów wyróżnione ze względu na pewne wspólne właściwości: gramatyczne (związane z ich formą) oraz semantyczne (związane ze znaczeniem).

Część mowy to zbiór wyrazów o podobnych właściwościach lub cechach tj. odmianie, znaczeniu, powiązaniach składniowych lub semantycznych.

Części mowy to kategorie gramatyczno–leksykalne, które:

Liczebniki główne potęg tysiąca o wykładniku naturalnym (takie jak tysiąc, milion, miliard i wyższe) są w różnych językach świata tworzone według różnych reguł. Dwa najbardziej rozpowszechnione systemy takich liczebników to długa skala (fr. échelle longue) i krótka skala (fr. échelle courte). Systemy te posługują się analogicznymi (różniącymi się jedynie ortografią) nazwami w odniesieniu do różnych liczb. Na przykład słowo bilion, które w Polsce i w większości krajów europejskich oznacza milion milionów (1012), w krajach anglojęzycznych (ang. billion) określa tysiąc milionów (109). Wybór długiej lub krótkiej skali zależy od kraju, języka, a nawet dziedziny zastosowania danego liczebnika; bywało też, że władze decydowały o zmianie obowiązującej w danym państwie skali.
Słownictwo - zasób, bogactwo słów jakim posługuje się dana osoba, autor dzieła literackiego, grupa społeczna, naród - w tym wypadku mówimy o słownictwie danego języka, grupa etnograficzna - w tym wypadku mówimy o słownictwie danej gwary bądź dialektu. SŁOWNICTWO: neologizm, zapożyczenia, eufenizm, archaizm, naukowe, gwarowe, ogólno narodowe

mają te same cechy morfologiczne tzn. każdy leksem należący do danej części mowy ma podobną budowę, podobnie się odmienia np. rzeczowniki przez przypadki i liczby, przymiotniki przez rodzaje, przypadki i liczby,

pełnią identyczną funkcję składniową tzn. występują w roli orzeczenia, podmiotu, przydawki itd.,

mają podobne znaczenie lub niosą podobną treść ogólną np. nazywają zjawiska atmosferyczne, procesy, wielkości, cechy, liczby, stany itd.,

wchodzą w określone relacje (związki) z innymi wyrazami np. przysłówek z czasownikiem tworzą związek przynależności.

Tradycyjny podział wyróżnia dziesięć części mowy:

Równoważnik zdania to wyrazy lub grupy wyrazów, formalnie nie tworzące zdania (ponieważ nie mają formy osobowej orzeczenia), wyrażające jednak te same treści, co zdanie.
Jezioro – naturalny śródlądowy zbiornik wodny, którego występowanie uwarunkowane jest istnieniem zagłębienia (misy jeziornej), w którym mogą gromadzić się wody powierzchniowe, oraz zasilaniem przewyższającym straty wody wskutek parowania lub odpływu. Większość jezior występuje na obszarach zajmowanych niegdyś przez lodowiec. Woda z topniejącego lodowca wypełniała doliny i tworzyła jeziora. Powstanie mis jeziornych wiąże się przede wszystkim z procesami geologicznymi. Zasilanie należy natomiast przede wszystkim od warunków klimatycznych. Jezioro różni się od stawu występowaniem strefy afotycznej – światło nie dociera do dna uniemożliwiając tam rozwój roślinności.

Kryteria podziału na części mowy

semantyczne, które dzieli wyrazy ze względu na ich ogólne znaczenie,

gramatyczne, które dzieli leksemy według dwóch kryteriów:

składniowego (syntaktycznego) - podział leksemów na części mowy ze względu na ich podstawowe funkcje w zdaniu,

morfologicznego - podział ze względu na sposób odmiany.

Uproszczona klasyfikacja na podstawie kryteriów:

Słownik – zbiór słów lub wyrażeń ułożonych i opracowanych według jakiejś zasady. Dzieli się na artykuły hasłowe ułożone w porządku alfabetycznym, rzadko tematycznym.
Czasownik – odmienna oraz samodzielna część mowy przedstawiająca dziejące się czynności oraz niektóre stany. W zdaniu tworzy orzeczenie. Nie w każdym języku da się wyróżnić jasną klasę czasowników, np. w języku japońskim przymiotniki mają wiele właściwości charakterystycznych dla czasowników.

semantycznych

fleksyjnych

składniowych

Klasyfikacja wyrazów ze względu na właściwości morfologiczne:

nieodmienne, do których zaliczamy przysłówki, przyimki, spójniki, partykuły, wykrzykniki;

odmienne przez przypadki to rzeczowniki, przymiotniki, liczebniki i zaimki;

odmienne przez osoby i czasy: czasowniki

Klasyfikacja wyrazów ze względu na właściwości składniowe:

Wyrazy samodzielne. Są to wyrazy, które mogą funkcjonować jako samodzielne zdania lub równoważniki zdań tzn. nie wymagają użycia innych wyrazów, aby wypowiedzenie miało sens np. w odpowiedzi na zadane pytania "Jaka jest dzisiaj pogoda? Ładna.", "Gniewasz się? Tak.", "Co robisz? Czytam." wyrazy "tak", "ładna" i "czytam" kończą wypowiedź i oprócz nich nie ma konieczności użycia innych wyrazów. Do wyrazów samodzielnych zaliczane są: rzeczowniki, przymiotniki, liczebniki, zaimki, czasowniki, przysłówki, wykrzykniki;

Wyrazy niesamodzielne. Wyrazy niesamodzielne nie mogą być równoważnikami zdań tzn., aby wypowiedź miała sens, muszą być użyte jeszcze inne wyrazy np. spójnik "i" i przyimek "do" nie niosą ze sobą żadnej informacji, nie mogą być skończonymi wypowiedziami i konieczne jest użycie innego wyrazu. Są to przyimki, spójniki, partykuły.

Klasyfikacja wyrazów ze względu na zdolność do wchodzenia w związki składniowe:

Część mowy to specyficzna dla danego języka, wyróżniona głównie na podstawie kryteriów składniowych i fleksyjnych klasa wyrazów (zobacz też klasyfikacja części mowy).
Liczebnik - część mowy określająca liczbę, ilość, liczebność, wielokrotność lub kolejność. Niektóre liczebniki (np. główne, porządkowe) odmieniają się (przez przypadki i rodzaje).

wyrazy, które wchodzą w związki składniowe: rzeczowniki, czasowniki, przymiotniki, zaimki, liczebniki, przysłówki, przyimki;

wyrazy, które nie wchodzą w związki składniowe: spójniki, partykuły, wykrzykniki.

Klasyfikacja wyrazów ze względu na właściwości semantyczne:

wyrazy pełnoznaczne (samodzielnie znaczące): do których zaliczamy: rzeczowniki, czasowniki, przymiotniki, przysłówki, liczebniki, wykrzykniki;

wyrazy niepełnoznaczne (niesamodzielnie znaczące): przyimki, spójniki i partykuły;

wyrazy informujące (nie mają treści znaczeniowej): zaimki.

Na podstawie żadnego z tych kryteriów nie da się uzyskać podziału na dziesięć jednorodnych grup. Dlatego przy wyodrębnianiu poszczególnych części mowy stosuje się często dwa lub trzy kryteria.

Modulant, wyraz modalny – nieodmienna część mowy, znaczeniowo samodzielna, lecz nie wchodząca w związki składniowe (pozostająca poza strukturą wypowiedzenia lub wykazująca luźny związek z pozostałymi leksemami w zdaniu). Modulanty to klasa wyrazów, do której zaliczamy (szeroko rozumiane) tradycyjne partykuły oraz niektóre przysłówki.
Technik (gr. technikus - „kunsztowny”) - tytuł zawodowy, specjalista w zakresie odpowiedniej dziedziny wiedzy technicznej, mający zwykle średnie zawodowe wykształcenie.

W niektórych nowszych gramatykach i opracowaniach np. słownikach odchodzi się od tradycyjnego podziału na dziesięć części mowy. Powodów, dla których tak się dzieje, jest co najmniej kilka. Po pierwsze tradycyjny podział nie jest reprezentatywny dla całego zasobu leksykalnego. Po drugie, zbudowany jest w oparciu o niejednolite kryteria klasyfikacji tzn. część leksemów jest klasyfikowana na podstawie znaczenia, a część na podstawie funkcji składniowych i właściwości morfologicznych. Po trzecie, kryteria te są dość nieostre i obejmują leksemy o różnych właściwościach. Dotyczy to w szczególności nieodmiennych części mowy, gdzie jedynym kryterium, na jakim można się oprzeć, jest kryterium składniowe i znaczeniowe. Po czwarte, wynika z potrzeby stworzenia jasnego, obiektywnego, nieintuicyjnego i wyczerpanego podziału tj. klasyfikacji, w której o przynależności do danej klasy części mowy nie decyduje subiektywna (oparta jedynie o pewne przesłanki) ocena osoby dokonującej podziału, a więc klasyfikacji, dzięki której otrzymujemy za każdym razem identyczny rezultat niezależnie od tego, przez kogo jest robiona. Po piąte, konieczności stworzenia formalnego modelu klasyfikacji (opartego na algorytmie), czytelnego dla komputera. Ma to szczególne znaczenie w tzw. lingwistyce komputerowej, gdzie opis języka musi być bardzo rygorystyczny, oparty na jasnych regułach, które można zaimplementować w postaci kodu czytelnego dla komputera.

Podmiot - część zdania, która w zdaniu w stronie czynnej oznacza wykonawcę czynności wyrażonej orzeczeniem, obiekt podlegający procesowi wyrażonemu orzeczeniem lub znajdujący się w stanie wyrażonym orzeczeniem.
Emu (Dromaiidae) – rodzina ptaków z rzędu kazuarowych. Obejmuje ptaki lądowe, nielotne i szybko biegające, zamieszkujące całą Australię. Ptaki te charakteryzują się redukcją skrzydła, lotek i sterówek. Ich pióra przypominają sierść. Odżywiają się trawą, nasionami, owocami i owadami. Obok strusi, emu są największymi żyjącymi obecnie ptakami.

W nowszych publikacjach dotyczących języka polskiego liczba części mowy jest na ogół większa niż w tradycyjnym podziale. Występujące w "starej" (szkolnej) klasyfikacji kategorie uzupełnia się najczęściej o takie klasy jak, np. modulanty, modyfikatory, modalizatory, relatory (konektory), dopowiedzenia, operatory metatekstowe. Nie są to jednak wszystkie różnice między "starymi" a "nowymi" klasyfikacjami. Oprócz dodania nowych części mowy autorzy w oparciu przesłanki, o których była mowa wyżej, często modyfikują również tradycyjne klasy wyrazów. Najczęściej wprowadzane zmiany dotyczą klasyfikacji zaimków, liczebników, przymiotników, przysłówków i partykuł. Autorzy, starając się uzyskać jak najbardziej jednorodną klasę wyrazów, opierają się na jednym bądź dwu kryteriach tj. składniowym i morfologicznym. Z tym, że pierwsze z nich pełni funkcję kryterium podstawowego, w oparciu o które możliwe jest wyodrębnienie wszystkich części mowy, a kryterium morfologiczne jest kryterium pomocniczym (nie zawsze). Trzecie kryterium, a więc semantyczne, jest albo w ogóle pomijane przy klasyfikacji, albo pełni podobnie jak kryterium morfologicznego rolę pomocniczego. Różnice między tradycyjną a "nowoczesną" klasyfikacją polegają najczęściej na innym zaklasyfikowaniu części mowy, np.

Relator, konektor – nieodmienna część mowy w przypadku gdy pochodzi od przysłówków i odmienna gdy pochodzi od rzeczowników, przymiotników i liczebników. Jest wskaźnikiem zespolenia (relacji) w zdaniach złożonych względnych, tzn. spaja zdanie podrzędne z jednym ze składników zdania bezpośrednio nadrzędnego, nie wchodzi w związki składniowe.
Samochód – pojazd mechaniczny z własnym napędem (silnik) i źródłem energii, którym jest paliwo (gaz, ropa, benzyna, wodór), jak również bateria. Dwu lub trzyśladowy, na trzech (np. cyklonetka), lub więcej kołach (najczęściej czterech), przeznaczony do przewozu osób, ładunków itp.

Liczebniki odmieniające się przez przypadki, liczby i rodzaje są zaliczane do przymiotników. Liczebniki odmieniające się przez przypadki, liczby i posiadające rodzaj do rzeczowników.

Zaimki jako klasa niejednorodna, wyodrębniona w oparciu o subiektywne i nieintuicyjne przesłanki (kryteria) jest albo w ogóle pomijana, albo też redukuje się ją do kilku, góra kilkunastu wyrazów. Pozostałe wyrazy wyodrębniane na podstawie tradycyjnej klasyfikacji jako zaimki, włącza się (w oparciu o kryterium morfologiczne) do klasy przymiotników, liczebników i rzeczowników lub (w oparciu o kryterium składniowe) do przysłówków.

W przypadku klasyfikacji pozostałych odmiennych części mowy tj. czasowników i rzeczowników nie występują zasadnicze różnice.

Wśród nieodmiennych części mowy największe różnice występują w klasyfikacji partykuł i przysłówków, tj. w niektórych klasyfikacjach są one łączone w jedną kategorię.

Część mowy to specyficzna dla danego języka, wyróżniona głównie na podstawie kryteriów składniowych i fleksyjnych klasa wyrazów (zobacz też klasyfikacja części mowy).
Rzeczownik – samodzielna składniowo i semantycznie odmienna część mowy nazywająca rzeczy, obiekty, miejsca, osoby, rośliny, zwierzęta, zjawiska, pojęcia abstrakcyjne. Rzeczownik w języku polskim prymarnie pełni funkcję podmiotu w zdaniu, sekundarnie dopełnienia, okolicznika, przydawki lub orzecznika. Może odmieniać się przez liczby i przypadki, występuje w rodzajach. Odmianę rzeczowników przez przypadki określa się mianem deklinacji. Istnieje także grupa rzeczownikow całkowicie nieodmiennych (np. atelier, kiwi, bikini, taxi, kakadu, kamikadze itp.). Rzeczownik tworzy związki składniowe i semantyczne z rzeczownikami (zaimkami rzeczownymi), przymiotnikami (zaimkami przymiotnymi), liczebnikami (zaimkami liczebnymi) i czasownikami lub (rzadko) przysłówkami (zaimkami przysłówkowymi).

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)