Klucz stroński - Polski Serwis Naukowy

Klucz stroński (klucz Stronie, niem. Herrschaft Seitenberg) – historyczna nazwa dóbr ziemskich we wschodniej części ziemi kłodzkiej, utworzonych w XVII w. przez hr. Michaela Wenzela von Althana, wzmiankowanych po raz pierwszy w dokumentach z 1743 r.

Zasięg

W skład klucza w jego najszerszych granicach wchodziły następujące wsie:

Bolesławów – Wilhelmsthal,

Janowa Góra – Johannesberg,

Kamienica – Kamnitz,

Kletno – Klessengrund,

Marcinków – Martinsberg,

Młynowiec – Mühlbach,

Rogóżka – Wolmsdorf,

Sienna – Heudorf,

Stara Morawa – Alt Mohrau,

Stronie Śląskie – Seitenberg,

Nowa Morawa – Neu Mohrau,

Strachocin – Schreckendorf,

Rohrbach – dobra związane z Goszowem – Gompersdorf,

Stary Gierałtów – Alt Gersdorf,

Nowy Gierałtów – Neu Gersdorf,

Bielice – Bielendorf.

W skład klucza wchodziły ponadto rozległe lasy w Górach Bialskich i części Masywu Śnieżnika. Obszar ten pokrywa się mniej więcej z terenem dzisiejszej gminy Stronie Śląskie w woj. dolnośląskim.

Ludwig Wilhelm von Schlabrendorf (ur. 30 grudnia 1743 - zm. 7 stycznia 1803) – właściciel wolnego mniejszego państwa stanowego ziębicko-ząbkowickiego.

Wolne sędziostwo, wolny sędzia – historyczna nazwa określająca dziedziczny majątek ziemski należący do tzw. wolnego sędziego (niem. Freirichter). Wolnym sędzią był zasadźca (lokator), czyli ktoś w rodzaju przedsiębiorcy, który w wiekach średnich zajmował się osadnictwem na zlecenie władcy, klasztoru lub pana feudalnego. Wolny sędzia wspierał osadnictwo własnym majątkiem. Otrzymywał za to funkcję sołtysa, a tym samym zwolnienie od podatków i przywileje takie jak prawo do wyszynku i prawo do sądzenia. Termin ten stosowano na ziemi kłodzkiej, gdzie wolni sędziowie u schyłku średniowiecza stanowili odrębny stan mający większe przywileje niż szlachta.

Historia klucza

Althanowie 1684-1733

Ziemie wchodzące w skład klucza scalił hr. Michael Wenzel von Althan, starosta krajowy Śląska, członek cesarskiej komisji alienacyjnej, odkupując je w 1684 r. od cesarza Leopolda I Habsburga. Sprzedaż wiązała się z wyprzedażą dóbr koronnych i zbieraniem funduszy na wojnę z Turkami. Kupione zostały wtedy powyższe wsie z wyjątkiem Starego i Nowego Gierałtowa oraz Bielic, które zakupiono później od barona Hofmanna von Lichtenstern w zamian za Rogóżkę Konradów. Z nabytych ziem Michael Wenzel utworzył klucz stroński.

Kletno (dawniej niem. Klessengrund) – wieś w Polsce położona w województwie dolnośląskim, w powiecie kłodzkim, w gminie Stronie Śląskie. W latach 1975-1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa wałbrzyskiego.

Sienna (niem. Heudorf) – wieś w Polsce położona w województwie dolnośląskim, w powiecie kłodzkim, w gminie Stronie Śląskie w górnej części doliny Siennej Wody.

Michael Wenzel zmarł w 1686 r.; klucz stroński przejęła wdowa po nim Anna Maria z domu hrabianka Aspermont und Reckheim. Wehse podał, że dobra klucza wdowa sprzedała w 1720 r. swojemu młodszemu synowi hr. Michaelowi Friedrichowi von Althanowi, późniejszemu biskupowi Veszprém na Węgrzech i wicekrólowi Neapolu. Według Köglera wdowa zarządzała dobrami do swojej śmierci w 1723 r. i dopiero później klucz stroński trafił do jej syna.

Bolesławów (niem. Wilhelmsthal) – wieś w Polsce położona w województwie dolnośląskim, w powiecie kłodzkim, w gminie Stronie Śląskie w dolinie pomiędzy Masywem Śnieżnika a Górami Bialskimi, u zbiegu rzek Morawka i Kamienica.

Goszów (niem. Gompersdorf) – wieś w Polsce położona w województwie dolnośląskim, w powiecie kłodzkim, w gminie Stronie Śląskie nad Białą Ladecką u stóp Sowiej Kopy i Łyśca.

Wallisowie 1733-1783

W 1733 r. klucz kupił hr. Georg Olivier von Wallis, pan na Trzebieszowicach i Wolanach. który w 1738 r. włączył do klucza dobra sędziowskie w Strachocinie. Od 1744 kluczem zarządzały żona i teściowa hrabiego w imieniu jego małoletniego syna. Młodszy hr. Stephan Olivier von Wallis przejął zarządzanie w 1765 r. W 1783 rozpoczął wyprzedaż klucza.

Masyw Śnieżnika (332.62, krótko po 1945 Góry Śnieżne, czes. Králický Sněžník, niem. Glatzer Schneegebirge) – najwyższe pasmo górskie w polskiej części Sudetów Wschodnich, położone po obu stronach polsko-czeskiej granicy, na południowy wschód od Kłodzka.

Kamienica (niem. Kamnitz) – rozciągnięta łańcuchowa wieś w Polsce położona w województwie dolnośląskim, w powiecie kłodzkim, w gminie Stronie Śląskie, w dolinie rzeki Kamienica w Masywie Śnieżnika.

Zmiany właścicieli 1783-1838

W 1783 r. właścicielem klucza stał się drogą kupna hrabia Ludwig Wilhelm von Schlabrendorf, pan na Goszycach i Stolcu, dziedziczny krajowy dyrektor budów. Przypuszczalnie w 1784 lub 1790 r. klucz z wyjątkiem Rogóżki oraz Starego i Nowego Gierałtowa nabył Joseph Bernhard von Mutius, królewski radca sądowy i pan na Starym Zdroju.

Województwo dolnośląskie – jednostka podziału administracyjnego Polski, jedno z 16 województw ze stolicą we Wrocławiu. Zostało utworzone w 1999 roku z ziem poprzednich województw wrocławskiego, legnickiego, jeleniogórskiego, wałbrzyskiego i części leszczyńskiego oraz kaliskiego. Województwo to jest położone na południowym zachodzie kraju, obejmując znaczną część historycznego Śląska (Dolny Śląsk) i wschodnie Łużyce.

Stronie Śląskie (niem. Seitenberg) – miasto w woj. dolnośląskim, w powiecie kłodzkim, położone na ziemi kłodzkiej. Siedziba gminy miejsko-wiejskiej Stronie Śląskie. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. wałbrzyskiego.

Marianna Orańska i jej spadkobiercy

Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

Bibliografia

Studium środowiska kulturowego gminy Stronie Śląskie woj. wałbrzyskie opracowanie dla Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków pod red. Iwony Rybki-Cegleckiej, Regionalny Ośrodek Studiów i Ochrony Środowiska Kulturowego we Wrocławiu, Wrocław 1996.

Przypisy

K. Wehse Urbarium der Grafschaft Glatz vom Jahre. 1571, Vierterjahrschrift für Geschichte und Heimatkunde der Grafschaft Glatz, t. I., Habelschwerdt (Bystrzyca Kłodzka) 1881/1882, s. 197.
J. Kögler Dokumentierte Geschichte und Beschreibung der in der Grafschaft Glatz gelegenen Stadt und Pfarrei Wilhelmsthal von [...] (1845), Vierteljahrschrift für Geschichte und Heimatkunde der Grafschaft Glatz, t. I., Habelschwerdt 1881-1882.