Kościół św. Idziego w Bydgoszczy

Plan kościoła – rekonstrukcja Gustawa Reicherta i Emila Schulza z 1890 r. Na wschód od obiektu znajdują się zabudowania kościoła i klasztoru Bernardynów, a na południowy zachód – szpitala św. Stanisława z kaplicą

Panorama Bydgoszczy z 1838 r. J. C. Cederholma – kościół św. Idziego widoczny u dołu (pod drzewami)

Obraz kościółka wg Malte-Bruna z 1848 r.

Unikatowe zdjęcie kościoła św. Idziego z 1875 r., na 4 lata przed rozbiórką

Kościół św. Idziego – historyczny, nieistniejący kościół położony w Bydgoszczy przy ul. Bernardyńskiej. Najstarsza świątynia Bydgoszczy, pochodząca jeszcze z przedlokacyjnego okresu historii miasta (1030-1346).

Władysław II Jagiełło, , zm. 1 czerwca 1434 w Gródku) – wielki książę litewski w latach 1377-1381 i 1382-1392, król Polski i najwyższy książę litewski w latach 1386-1434. Syn Olgierda i jego drugiej żony Julianny, córki księcia twerskiego Aleksandra, wnuk Giedymina. Założyciel dynastii Jagiellonów.
Małżeństwo — związek między osobami będący instytucją społeczną i zazwyczaj wiążący osoby emocjonalnie, ekonomicznie i prawnie. Małżeństwo stanowi najczęściej podstawę rodziny.

Historia

Początki świątyni nie są dobrze udokumentowane, co sprawia że zdania historyków są podzielone. Nowsze opracowania czas powstania świątyni wskazują na połowę XIII wieku i prawdopodobną fundację Kazimierza Kujawskiego. Książę ten przyłączył Bydgoszcz do Kujaw na samym początku wyodrębniania się tej dzielnicy (1238) oraz utwierdził miejscowego kasztelana.

Władysław I Herman (ur. ok. 1043, zm. 4 czerwca 1102) – książę z dynastii Piastów, władca Polski w latach 1079-1102. Młodszy syn Kazimierza I Odnowiciela i jego żony Dobroniegi.
Na ziemie polskie gotyk dotarł wraz z zakonami dominikańskim i franciszkańskim dopiero pod koniec pierwszej połowy XIII wieku. Pierwsze elementy nowego stylu są widoczne w budowanej z fundacji Iwona Odrowąża w latach 1226-1250 ceglanej bazylice św. Trójcy w Krakowie. W tym dominikańskim kościele, należącym do czasów późnoromańskich, wykonano ostrołukowe łęki międzynawowe. Kościoły dominikańskie i franciszkańskie, budowane w stylu wczesnogotyckim, charakteryzują się zgodnie z regułą zakonu prostotą formy i brakiem wież, witraży i bogatego wystroju. Zazwyczaj długie, prostokątnie prezbiterium, przeznaczone dla zakonników przykrywano krzyżowo-żebrowymi sklepieniami. Korpus oddzielony przez lektorium przykrywano stropem lub otwartą więźbą dachową. Powstają także nieliczne budowle cysterskie. Za najwcześniejszą budowlę w stylu gotyckim w Polsce uważa się kaplicę św. Jadwigi w Trzebnicy (1268-1269), przy kościele św. Bartłomieja w klasztorze cysterek. Kaplica została przebudowana z wcześniejszej, romańskiej kaplicy i połączoną z kościołem wczesnogotyckim portalem. Forma gotyckich kościołów jest znacznie bardziej zróżnicowana niż obiektów powstających w okresie romańskim. Ciekawe obiekty, w dwóch różnych odmianach regionalnych stylu, powstały w Lubiążu, Kamieńcu Ząbkowickim i Henrykowie oraz w Oliwie, Pelplinie i Koronowie.

Przy powstałym kościółku na terenie grodowego cmentarza, aż do 1346 r. nie było parafii, ani nawet uposażenia ziemskiego. Była to świątynia filialna, gdzie rezydował stały pleban utrzymywany przez księcia lub też dojeżdżał konno z kościoła parafialnego pw. św. Marii Magdaleny w Wyszogrodzie (odległość ok. 11 km).

Prezbiterium (w architekturze nazywane także "chórem kapłańskim") – przestrzeń kościoła przeznaczona dla duchowieństwa oraz służby liturgicznej (m.in. ministrantów). Zwykle jest wydzielone od reszty świątyni podwyższeniem, balustradą lub łukiem tęczowym i wyodrębniające się wizualnie z bryły kościoła. Nazwa pochodzi od słowa prezbiter - ksiądz.
Gont (inne nazwy: szkudły lub na Śląsku Cieszyńskim: szyndzioł) – drewniany materiał do wykonywania pokryć dachowych. Deseczka z drewna iglastego, o przekroju klina, z wpustem wzdłuż szerszej krawędzi. Łączona poprzez wsunięcie jednej deseczki w drugą.

Bydgoszcz we wczesnym etapie dziejów rozwijała się w cieniu starszego sąsiada – Wyszogrodu, gdzie powstał wcześniej kościół parafialny i nie było potrzeby budowania kolejnego. Wyszogród został zniszczony w 1330 r. i dopiero wtedy wraz z awansem Bydgoszczy, pojawiła się potrzeba utworzenia parafii.

Istnieją wzmianki, że podczas szturmu Bydgoszczy przez armię krzyżacką w lipcu 1330 r. zabito plebana przy kościele św. Idziego oraz załogę wojskową grodu. Z życiem uszedł natomiast kasztelan, ponieważ brał później udział w obronie Brześcia.

Bolesław III Krzywousty (ur. 20 sierpnia 1086, zm. 28 października 1138) – książę małopolski, śląski i sandomierski w latach 1102–1107, książę Polski w latach 1107–1138. Pochodził z dynastii Piastów, był synem Władysława I Hermana i Judyty czeskiej, córki króla Czech Wratysława II, oraz ojcem książąt: Władysława II Wygnańca, Bolesława IV Kędzierzawego, Mieszka III Starego, Henryka Sandomierskiego i Kazimierza II Sprawiedliwego.
Św. Stanisław ze Szczepanowa (ur. ok. 1030 w Szczepanowie, zm. 11 kwietnia 1079 w Krakowie) – polski duchowny katolicki, biskup krakowski, męczennik, uznany przez Kościół katolicki za świętego. Jeden z katolickich patronów Polski, patron archidiecezji krakowskiej i diecezji sandomierskiej.

O starej dacie kościoła grodowego świadczy jego patron – św. Idzi – bardzo popularny w XII-XIII wieku święty, którego przyczynie przypisywano pozbycie się bezpłodności przez żonę Władysława Hermana Judytę (matkę Bolesława Krzywoustego).

Pierwotny kształt świątyni mógł być zarówno drewniany, jak i murowany, o czym świadczą badania wykopaliskowe fundamentów kościoła. W każdym razie kościół uległ przebudowie w II połowie XIII wieku, a końcowa wersja architektury kościoła posiadała elementy murowane gotyckie. Stał on przy starym trakcie komunikacyjnym, który prowadził z Kujaw na Pomorze przez wyspę zamkową i most na Brdzie.

Ambona (gr. szczyt, podwyższenie), kazalnica – w budownictwie sakralnym miejsce służące kapłanom do czytania tekstów liturgicznych, głoszenia kazań. Przybierała różne formy architektoniczne: od trybuny wspartej na kolumnach (V-VI wiek) do zawieszonej na ścianie lub filarze. W kościołach chrześcijańskich umieszczana zazwyczaj po lewej stronie nawy głównej, w pobliżu prezbiterium. W XX wieku ze względu na rozwój nagłośnienia nie było już wymagane, żeby ambona była na podwyższeniu, co spowodowało masowe budowanie ambon w prezbiterium, w pobliżu ołtarza. Ambony takie przybierają postać mównicy: małego podwyższenia ze stołem, na którym kładzie się lekcjonarz. Ambona szczególnie w poprzedniej formie była często bogato zdobiona, a w czasach baroku przybiera wyszukane formy, np. łodzi. Wtedy też umieszczano nieraz w kościołach dwie ambony, służące do dysput.
Historia kultu religijnego w Bydgoszczy w przeważającej części dotyczy Kościoła katolickiego. Kościół ten we wszystkich okresach dziejów Bydgoszczy odgrywał znaczącą rolę. Pewien wpływ na obraz religijny miasta miała również reformacja w XVI i XVII wieku oraz kolonizacja niemiecka w wieku XIX, która doprowadziła do wzrostu znaczenia kościoła ewangelicko-unijnego.

W okresie XV-XVIII wieku kościół św. Idziego nazywany był przez wizytatorów i proboszczów matką kościołów bydgoskich. Przypuszcza się, że do chwili ukończenia budowy miejskiego kościoła parafialnego (koniec XIV w.), funkcje te spełniała świątynia św. Idziego. Garnizon zamku posiadał natomiast własną kaplicę na terenie warowni.

Kruchta (dawniej nazywana babińcem) – część kościoła, przedsionek poprzedzający wejście. Najczęściej wydzielony wewnątrz kościoła, może też być w formie przybudówki wyraźnie wyodrębnionej z bryły budynku.
Władysław III Warneńczyk (ur. 31 października 1424 w Krakowie, zm. 10 listopada 1444 pod Warną) – król Polski i najwyższy książę litewski od roku 1434, król Węgier jako Ulászló I od 1440, starszy syn Władysława Jagiełły i Zofii Holszańskiej. Na tronie Litwy Władysław nie zasiadł, księciem litewskim obwołano jego młodszego brata, Kazimierza Jagiellończyka.

Kościół został spalony podczas najazdu krzyżackiego w 1409 r., po czym wielokrotnie odbudowany i przebudowywany. Wiosną 1425 r. w obecności króla Władysława Jagiełły, w kościele św. Idziego, wobec faktu, że kościół farny był w ruinie, rajcowie bydgoscy złożyli przysięgę wierności władcy oraz jego synowi Władysławowi. W okresie 1425-1474 świątynia ponownie pełniła funkcję miejskiego kościoła parafialnego, gdyż odbudowywano wtedy spalony kościół farny

Parafia katedralna św. Marcina i Mikołaja w Bydgoszczy – rzymskokatolicka parafia w Bydgoszczy, erygowana około 1346. Mieści się przy ulicy Farnej 2, należy do dekanatu Bydgoszcz II.
Brześć Kujawski – miasto położone na terenie województwa kujawsko-pomorskiego, dawna siedziba książąt kujawskich. Według danych z 2006 miasto miało 4521 mieszkańców.

W latach 1502-1583 kościołek służył pensjonariuszom szpitala św. Stanisława na Przedmieściu Kujawskim, do czasu gdy zbudowali oni własną kaplicę. Prawdopodobnie właśnie z tym faktem związana jest kolejna przebudowa w murowanej formie gotyckiej oraz powtórna konsekracja świątyni w 1537 r. pod wezwaniem św. Idziego i Marii Magdaleny. Konsekracji tej dokonał biskup Jan, sufragan włocławski, poświęcając kościół, ołtarz główny z wizerunkiem Najświętszej Marii Panny i św. Anny oraz cmentarz otaczający świątynię. Poszerzył jednocześnie listę patronów kościoła o św. Macieja Apostoła, św. Stanisława, św. Marię Magdalenę oraz św. Martę. Ze świętami patronów oraz większymi świętami kościelnymi związał odpusty, jakie można było uzyskać.

Chrzest – w chrześcijaństwie obrzęd nawrócenia i oczyszczenia z grzechów, mający postać sakramentalnego obmycia wodą, któremu towarzyszy słowo (Ef 5,26). Jednoczy on z Tajemnicą paschalną, Męki, Śmierci i Zmartwychwstania Chrystusa dla uzyskania odrodzenia do nowego życia w Duchu Świętym, życia w wieczności. Jest to obrzęd wyznania wiary, czyniący członkiem Kościoła-Ciała Chrystusa (por. Rz 11,9). Był praktykowany w Judaizmie jako obmycie z rytualnej nieczystości. Do tej pory czynią to chasydzi w specjalnie do tego przeznaczonym baseniku zwanym mykwą. Jako obmycie rytualne jest praktykowany również w wielu innych religiach.
Stanisław Sarnowski h. Jastrzębiec (zm.1680) – opat sulejowski (1653 – 1676) biskup diecezjalny przemyski (1658-1677), biskup kujawsko-pomorski, włocławski (1675 – 1680).

Z wizytacji kanonicznej przeprowadzonej w 1596 r. w imieniu biskupa Hieronima Rozdrażewskiego przez ks. Macieja Dąbroskiego, kanonika kruszwickiego wynika, że kościół od niedawna był opuszczony. Święto poświęcenia kościoła przypadało w pierwszą niedzielę po św. Michale (29 września). Stwierdzono, że nawet najstarsi ludzie nic nie wiedzą na temat historii jego budowy i uposażenia. Komendarzem kościoła był proboszcz bydgoski. Sprawowali w nim msze św. wotywne zakonnicy i inni księża. Przy okazji odpustów odprawiano w nim msze św. dla wiernych z całego miasta. Jednak na co dzień nie przechowywano w świątyni Najświętszego Sakramentu. Posiadał trzy ołtarze, z tego ołtarz wielki z poświęconym portatylem. Każdy z ołtarzy oświetlały świeczniki cynowe umocowane w ścianie. W okolicy kościoła stało wówczas 11 domów, z których płacono czynsz proboszczowi.

Parafia (z łac. parochia), probostwo – podstawowa jednostka organizacyjna Kościoła katolickiego i wielu innych wyznań chrześcijańskich. Według koncepcji teologicznych to przede wszystkim określona wspólnota wiernych. Zwierzchnikiem parafii jest proboszcz, któremu mogą pomagać inni księża wikariusze, oraz kapelani czy rezydenci. Centralnym ośrodkiem życia parafii jest kościół parafialny (farny).
Odpust – w teologii katolickiej pojęcie oznaczające darowanie przez Boga kary doczesnej za grzechy, które zostały odpuszczone co do winy. Odpust może być zupełny, jeśli jest darowaniem całej, przewidzianej przez Boga kary, lub cząstkowy – jeśli jest tej kary zmniejszeniem. Odpust może być udzielony żywym lub zmarłym i dotyczy wyłącznie chrześcijan.

Trzykrotnie kościół św. Idziego był wykorzystany dla potrzeb zakonników:

w l. 1480-1485 wykorzystywali go bernardyni do czasu budowy po sąsiedzku własnego klasztoru i kościoła,

w l. 1545-1559 służył ponownie bernardynom, do czasu odbudowy ich spalonej świątyni klasztornej,

w 1553 r. opodal kościoła osiedliły się siostry trzeciego zakonu św. Franciszka,

w l. 1615-1618 używały ją siostry klaryski do czasu budowy klasztoru i kościoła na Przedmieściu Gdańskim; w 1612 świątynię uposażono czynszem z domu przy ul. Długiej.

W 1679 r. we Włocławku biskup Stanisław Sarnowski wystawił dokument przekazujący opuszczoną świątynię mieszczanom bydgoskim pochodzenia niemieckiego, aby mogli tutaj słuchać kazań w swoim języku. Kapelanem kościoła mógł być duchowny świecki lub zakonny, wybrany za wiedzą proboszcza bydgoskiego. W praktyce posługę sprawowali bernardyni z istniejącego po sąsiedzku klasztoru. Naprawy i remonty kościoła należały odtąd do wiernych pochodzenia niemieckiego, wraz z zapewnieniem potrzebnego sprzętu liturgicznego. Zezwolono również na powołanie przy świątyni niemieckiej szkoły parafialnej oraz chowania zmarłych na miejscowym cmentarzu. Wizytatorzy w 1699 i 1712 r. stwierdzili, że w świątyni są trzy ołtarze, a wszystkie sprawy formalne są w należytym porządku.

Antoni z Padwy, Antoni Padewski, właśc. Ferdynand Bulonne (ur. 1195 w Lizbonie, zm. 13 czerwca 1231 w Arcelli k. Padwy) – włoski teolog, franciszkanin, pochodzenia portugalskiego, święty Kościoła katolickiego, prezbiter i doktor Kościoła.
Kujawy – kraina historyczna i region etnograficzny w środkowej Polsce, na Pojezierzu Wielkopolskim, w dorzeczu środkowej Wisły i górnej Noteci. Główną grupą etnograficzną regionu są Kujawiacy.

Kolejna wizytacja kanoniczna z 1763 r. potwierdziła, że kościół jest dobrze utrzymany, poza gontowym dachem i oknami wymagającymi naprawy. Wewnątrz były trzy ołtarze: św. Idziego, Najświętszej Marii Panny i św. Antoniego Padewskiego oraz cztery krzyże. Na ceglanej posadzce stały ławki oraz drewniana ambona. Do kościoła przylegała zakrystia, w której przechowywano sprzęt kościelny. Kapelanem kościoła był bernardyn z sąsiedniego klasztoru, który głosił kazania po niemiecku oraz odprawiał nabożeństwa i modlitwy. Chrzty i małżeństwa zawierano w kościele farnym. Zarówno w kościele, jak i na okolicznym cmentarzu chowano zmarłych. Wizytator potwierdził, że cmentarz jest dobrze utrzymany.

Św. Marta (judeo-aramejski מַרְתָּא) była siostrą Marii i Łazarza, z którymi mieszkała w Betanii, miasteczku położonym ok. 3 km na wschód od Jerozolimy. Rodzina cieszyła się ogólnym szacunkiem. Byli oni przyjaciółmi Chrystusa, który często bywał u nich gościem. Marta jest wzorem zapobiegliwej gospodyni. Św. Łukasz opowiada, że Jezus odwiedził pewnego dnia jej dom. Marta krzątała się, chcąc mu usłużyć, siostra zaś jej usiadła u jego stóp i słuchała, co mówił. Marta zwróciła się do Jezusa, by nakazał Marii, żeby jej pomogła. Jezus odpowiedział: Marto, Marto, troszczysz się i niepokoisz o wiele, a potrzeba mało albo tylko jednego. Maria obrała najlepszą cząstkę, której nie będzie pozbawiona[1]. Kiedy Jezus przybył do Betanii po śmierci Łazarza, Marta wyszła Panu na spotkanie i rzekła: Teraz wiem, że Bóg da ci wszystko, o cokolwiek byś prosił Boga. Usłyszała wówczas słowa: Ja jestem zmartwychwstaniem i życiem, na które odpowiedziała wspaniałym aktem wiary: Ja mocno wierzę, żeś ty jest Mesjasz, Syn Boży[2]. Siostry gościły też Jezusa po wskrzeszeniu Łazarza. Wtedy to Maria namaściła Pana olejkiem i włosami swoimi otarła Jego nogi [3].
Święty Maciej Apostoł – uczeń Jezusa Chrystusa towarzyszący mu od samego chrztu, losowo wybrany do grona 12 apostołów (Dz 1,15-26) po samobójczej śmierci Judasza, męczennik chrześcijański, święty Kościoła katolickiego i prawosławnego.

Z chwilą, gdy w 1834 r. katolikom niemieckim przekazano kościół pojezuicki, świątynia św. Idziego nie była już używana dla celów kultowych. Wydzierżawiona na składnicę-magazyn została 2 lipca 1879 w związku z budową nowej drogi (ul. Bernardyńskiej) sprzedana na rozbiórkę i zburzona.

Obecnie fundamenty kościoła spoczywają częściowo pod ul. Bernardyńską.

Kasztelan (łac. castellanus mieszkający w twierdzy; wcześniej komes grodowy, nazwa kasztelan pojawia się od XII w.) – urzędnik lokalny w średniowiecznej Polsce. Zajmował się administracją gospodarczą (ściąganiem danin na rzecz panującego), obroną i sądownictwem na terenie kasztelanii. Podlegali mu chorąży, wojski, sędzia grodowy i włodarz.
Portatyl to wmurowana w ołtarz kamienna płyta z relikwiami świętego, konsekrowana przez biskupa i przez niego włożona w ołtarz. Do czasu reformy liturgicznej Soboru Watykańskiego II był on niezbędny do odprawienia Mszy świętej.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)