Pozostałości grodziska Wyszogród w Bydgoszczy

Widok z grodziska na zakole dolnej Wisły

Kościół św. Marii Magdaleny w Wyszogrodzie – historyczny, nieistniejący obecnie kościół, najstarsza świątynia parafialna zbudowana na terenie obecnego miasta Bydgoszczy i powiatu oraz jedną ze starszych na obszarze regionu. Do tej pory nie zlokalizowano dokładnego położenia kościoła. Nieznana jest architektura kościoła.

Świątynia parafialna

Początki świątyni wiąże się wg legendy z pobytem św. Wojciecha w Wyszogrodzie w kwietniu 997 roku. Miał on wówczas, podczas podróży z misją chrystianizacyjną do Prusów, zatrzymać się na kilka dni u miejscowego komesa, nauczać, chrzcić i poświęcić niewielką, nowo wybudowaną kaplicę pod wezwaniem św. Marii Magdaleny. Legenda ta znajduje odzwierciedlenie w dokumentach kościelnych z XVI wieku. Co prawda nie istnieją żadne naukowe dowody, które potwierdzałyby istnienie grodu już pod koniec X wieku, ale jednocześnie można wykazać, że niezależnie od wyboru drogi św. Wojciecha do Prus – lądowej lub wodnej (Wisłą) – Wyszogród (gród lub osada) leżał na jego trasie.

Niezależnie od prawdziwości tej legendy, kościół wyszogrodzki stosunkowo wcześnie pojawił się w źródłach pisanych. Warownia w Wyszogrodzie została zdobyta w 1113 r. przez Bolesława Krzywoustego i włączona w obręb ziem polskich, o czym świadczy opis z kroniki Galla Anonima. Następnie jako beneficjum kasztelańskie Wyszogród otrzymał bogaty możnowładca Janusz Wojsławic z rodu Powałów. Przypuszcza się, że to książę Bolesław lub co bardziej prawdopodobne – Janusz Wojsławic ufundował kościół w Wyszogrodzie (lub wzniósł dla niego nowy budynek) oraz uposażył go w dobra ziemskie.

Prawdopodobnie w XII wieku erygowano parafię. Była to fundacja możnowładcza, na co wskazuje istnienie grupy kanonickiej przy kościele oraz uposażenie w dziesięciny ze wsi Orłowo i Sielce, będących własnością Powałów. Pierwsza wzmianka o plebanie Janie z Wyszogrodu pochodzi z 1198 r., kiedy to występował on przy konsekracji świątyni w Świeciu.

Kościół wyszogrodzki pełnił rolę kościoła parafialnego dla znacznego obszaru. Do jego zadań należała obsługa duszpasterska sporego terytorium tutejszego władztwa Powałów, przekształconego następnie w książęcą kasztelanię wyszogrodzką. Władztwo to rozciągało się wzdłuż obu brzegów Wisły i ujściowej Brdy, od okolic Solca Kujawskiego na południu po Dobrcz i Niewieścin na północy. Jednakże w konkretnych warunkach osadniczych i demograficznych północnych Kujaw, granice owego władztwa i późniejszej kasztelanii wyznaczać mogły zaledwie minimalny zasięg oddziaływania omawianego kościoła. Ponieważ przez co najmniej jedno całe stulecie stanowił on jedyną placówkę parafialną na obszarze tej krainy, a był czas, kiedy pomiędzy nim a kościołami parafialnymi w Świeciu i Inowrocławiu nie było innych świątyń tej rangi, przeto w sposób niejako naturalny przejął pieczę duszpasterską nad całą ludnością zamieszkałą w jego bliższej i dalszej okolicy. Księża prezbiterzy wyszogrodzcy kierowali pracą misjonarzy, organizowali pracę duszpasterską na terenie rozległej kasztelanii, zakładali filie i parafie, byli obecni przy erekcjach nowych świątyń.

Kolejne wzmianki o nieokreślonych bliżej kapelanach wyszogrodzkich wzmiankują dokumenty biskupa kujawskiego Michała z 1232 i 1237 roku. Sugeruje to, że przy świątyni rezydował pierwotnie kilkuosobowy zespół kapłański zorganizowany na wzór kolegium kanoników. Również uposażenie kościoła nie odbiegało od ustalonej normy. W skład uposażenia wchodziła pobliska wieś Jarużyn, łąki z jeziorem nad Brdą i Wisłą, wyspa (łacha) u ujścia Brdy zwana Stara Dbrzyca oraz dziesięciny z dwóch wsi: Orłowa i Siedlec.

Świątynia początkowo podlegała biskupowi gnieźnieńskiemu bądź płockiemu, a po erygowaniu diecezji kujawsko-pomorskiej w 1124 r. – biskupowi włocławskiemu. Kościół pierwotny pod wezwaniem św. Marii Magdaleny stał obok kasztelańskiego grodu w pobliżu Wisły. Jego kościołem filialnym był prawdopodobnie bydgoski kościół grodowy pw. św. Idziego (rozebrany w 1879 r.)

Pierwsza bezpośrednia wzmianka pisana o parafii wyszogrodzkiej pochodzi z 1325 r. Obejmowała ona wtedy osiem miejscowości: Jasiniec, Siernieczek, Jarużyn, Czersko, Strzelce, Włóki, Osielsko i Żołędowo.

Rola kościoła zmieniła się, kiedy Wyszogród uległ zniszczeniu w wyniku najazdu armii krzyżackiej w maju 1330 r. Dawny gród już nie został odbudowany. Zachowała się jedynie osada wiejska i odbudowana dzięki fundacji księcia słupskiego Kazimierza świątynia. W 1349 r. nie była jeszcze konsekrowana i nosiła po dawnemu tytuł św. Marii Magdaleny. Jej duchowni kontynuowali pracę duszpasterską i są wymienieni w dokumentach z lat: 1349, 1375 i 1382.

W końcu XIV wieku rozpoczyna się kariera miasta Fordonu, które powstało ok. 2 km na wschód od Wyszogrodu. Pierwszą lokację przeprowadził książę Władysław Opolczyk 21 października 1382 r. i drugą Władysław Jagiełło 4 lipca 1424 r. W obu dokumentach zostały potwierdzone, a nawet rozszerzone przywileje kościoła. Do czasu aktu lokacyjnego Jagiełły w 1424 r. opiekę duszpasterską nad mieszkańcami miasteczka sprawowali nadal księża kościoła św. Marii Magdaleny. Na nabożeństwa mieszczanie udawali się do Wyszogrodu. Później mieszczanie podjęli starania o wybudowanie własnego kościoła parafialnego. Pierwsza świątynia w Fordonie została wybudowana przed 1435 r., gdyż pod tą datą wymienia się pierwszego miejscowego księdza Piesheńskiego.

Prawdopodobnie w tym czasie świątynia w Wyszogrodzie straciła rangę parafialną na rzecz kościoła fordońskiego. W tym samym czasie rozpoczął się proces wyludniania wsi Wyszogród, który doprowadził w końcu XV wieku do przekształcenia tego obszaru w niezamieszkane pola uprawne, będące własnością mieszczan fordońskich.