Kościół św. Michała Archanioła i św. Stanisława Biskupa w Krakowie

Kościół św. Michała Archanioła i św. Stanisława Biskupa i Męczennika i przylegający do niego klasztor paulinów – kompleks sakralny, znajdujący się w Krakowie przy ulicy Skałecznej 15. Nazywany jest potocznie Skałką lub na Skałce.

Jest to według legendy sanktuarium męczeństwa św. Stanisława biskupa krakowskiego, znajdujące się niedaleko Wawelu, nad Wisłą, na niewielkim wzgórzu, zbudowanym z białego wapienia jurajskiego. Pełni też rolę Panteonu Narodowego.

Historia

Niepotwierdzone podania podają informację, że stała tu niegdyś świątynia pogańska i na jej miejscu zbudowano kościół romański pw. św. Michała Archanioła. W XIV w. gotycką świątynię postawił król Kazimierz III Wielki. Od 1472 opiekuje się nią Zakon Świętego Pawła Pierwszego Pustelnika, sprowadzony do Krakowa przez Jana Długosza, który niebawem wystawił nowy kościół. Jan Długosz w 1480 spoczął na Skałce.

Jezuici (pełna nazwa: Towarzystwo Jezusowe ) – męski papieski . Towarzystwo Jezusowe zostało założone w głównej mierze do walki z reformacją, by bronić i rozszerzać wiarę oraz naukę Kościoła rzymskokatolickiego, przede wszystkim przez publiczne nauczanie, .
Narodowy Instytut Dziedzictwa (NID) - do 31 grudnia 2010 roku Krajowy Ośrodek Badań i Dokumentacji Zabytków (KOBiDZ) - z siedzibą w Warszawie przy ul. Szwoleżerów 9 na terenie Łazienek Królewskich – instytucja kultury utworzona w 2002 poprzez połączenie Ośrodka Dokumentacji Zabytków i Ośrodka Ochrony Zabytkowego Krajobrazu. NID podlega Ministerstwu Kultury i Dziedzictwa Narodowego i posiada Oddziały Terenowe w miastach wojewódzkich (oprócz Bydgoszczy i Gorzowa Wielkopolskiego) oraz Pracownie Terenowe w Trzebinach, Zamościu oraz Park Mużakowski w Łęknicy.

Z kościołem na Skałce związana jest historia zmagania się dwóch potęg: świeckiej - króla Bolesława Szczodrego i kościelnej - biskupa krakowskiego Stanisława. W wyniku konfliktu z królem biskup, podając za przekazem Galla Anonima, został skazany w 1079 na obcięcie członków za zdradę, której się dopuścił i zmarł. Dokonać to się miało na Wzgórzu Wawelskim. Według alternatywnej wersji, pozostawionej przez Wincentego Kadłubka, król rozkazał swoim sługom zabicie biskupa w kościele na Skałce w czasie odprawiania przez niego mszy świętej, a gdy ci nie chcieli, sam własnoręcznie zamordował przyszłego świętego. Wersja ta jednak ze względu na moralizatorski charakter kroniki Kadłubka, a także to, że również był biskupem jest mało wiarygodna.

Nawa – składowa część kościoła położona pomiędzy prezbiterium a kruchtą, przeznaczona dla wiernych. Oprócz świątyń jednonawowych występują dwu-, trzy-, pięcio- oraz siedmionawowe.
Stanisław Dziwisz (ur. 27 kwietnia 1939 w Rabie Wyżnej) – polski duchowny katolicki, kardynał prezbiter Santa Maria del Popolo, doktor teologii, członek Kongregacji Wychowania Katolickiego i Rady ds. Środków Masowego Przekazu. Od 27 sierpnia 2005 arcybiskup metropolita krakowski.

Król musiał opuścić kraj. Kościół uznał biskupa świętym i kanonizował go w 1253. Papież Innocenty IV jako podstawę kanonizacji przyjął cuda czynione nad grobem biskupa. W 750 rocznicę kanonizacji papież Jan Paweł II podniósł kościół na Skałce do rangi bazyliki mniejszej.

Od 1089 zwłoki biskupa spoczywają w katedrze wawelskiej, ale to Skałka jest miejscem jego kultu. Przed trumną biskupa na Wawelu koronowano królów polskich. Do ceremoniału koronacyjnego należała także pielgrzymka pokutna z Wawelu na Skałkę.

Adolf Szyszko-Bohusz (ur. 1 września 1883 w Narwie, zm. 1 października 1948 w Krakowie) – polski architekt, przedstawiciel historyzmu i modernizmu, konserwator zabytków.
Bolesław II Szczodry (Śmiały) (ur. ok. 1042, zm. 2 lub 3 kwietnia 1081 lub 1082) – książę Polski w latach 1058–1076, król Polski w latach 1076–1079.

Kalendarium historyczne

Skałka, widok od wschodu.
Od lewej: kościół, klasztor oo. paulinów, przed nim Obelisk Trzech Sakramentów, po prawej-Ołtarz Trzech Tysiącleci.

Kościół od strony Wisły

Tablica pamiątkowa

Ołtarz główny

Organy

Wnętrze kościoła

XI wiek – ustanowiono kanonicznie biskupstwo krakowskie, szóstym z rzędu biskupem został Stanisław ze Szczepanowa. Do katedry przeniesiono szczątki biskupa.

1253 - kanonizacja Stanisława ze Szczepanowa. Kościół na Skałce stał się miejscem pielgrzymek i zyskał nowego, właśnie kanonizowanego biskupa.

1270 – Król węgierski Stefan III wraz z żoną i dziećmi odbył pielgrzymkę do kościoła na Skałce.

25 marca 1471 – na prośby Jana Długosza, król Kazimierz Jagiellończyk przyzwolił na oddanie kościoła na Skałce ojcom paulinom. Dekret wydał ówczesny biskup krakowski Jan Rzeszowski.

1593 – Janusz Ostrogski, kasztelan krakowski, pogromiwszy zbuntowane oddziały kozackie, zawiesił na Skałce zdobyte na nieprzyjacielu chorągwie.

1655 – kościół został oblężony przez Szwedów.

1727 – prace wykonywane są przy dekoracji elewacji zachodniej oraz wykonaniu więźby dachowej nad kaplicami bocznymi.

1733-1751 - przebudowa kościoła w stylu barokowym.

21 czerwca 1787 – król Stanisław August Poniatowski wracając z podróży do Kaniowa odbył procesję z Wawelu na Skałkę.

1792 – kości Jana Długosza umieszczone zostały w krypcie kościelnej.

1797 – wykonany został relikwiarz św. Pawła Pierwszego Pustelnika.

1836 – władze urządziły więzienie polityczne w klasztorze.

1837 – skradziono jeden ze srebrnych relikwiarzy św. Stanisława.

1856 – książę Stanisław Jabłonowski funduje relikwiarz osłaniający ślady krwi św. Stanisława.

1848-1858 – Austriacy zamienili część klasztornych budynków na koszary dla wojska.

1880 – architekt Teofil Żebrawski urządził w krypcie kościoła Groby Zasłużonych. Uroczyście przeniesiono zwłoki Jana Długosza do grobowca.

1889

restauracja kościoła podjęta z inicjatywy przeora paulinów Ambrożego Federowicza, który wcześniej opublikował odezwę do Polaków "W sprawie restauracji kościoła na Skałce" (12 kwietnia). Odezwa zwracała się do wszystkich Polaków z prośbą o datki na restauracje świątyni. Równocześnie odwołał się do wszystkich polskich pism prosząc o powtórzenie apelu.

powstaje pseudobarokowa polichromia według projektu Juliana Niedzielskiego.

1890 – prace konserwatorskie przejął Karol Knaus

1891 – uroczyście poświęcono obraz Matki Boskiej znajdujący się w nawie północnej kościoła

1889-1890 – powstała neorokokowa polichromia wnętrza kościelnego wykonana przez Antoniego Mikołajskiego, wedle projektu Juliana Niedzielskiego.

3 listopada 1889 – odnowiony kościół poświęcił kardynał Albin Dunajewski. Po uroczystości poświęcono ołtarz św. Rodziny wyobrażający ucieczkę do Egiptu, zamieszczony w ołtarzu bocznym.

1890 – została ukończona główna restauracja świątyni. Na tę pamiątkę na fasadzie świątyni umieszczono tabliczkę z datą.

1892 – kościół zyskuje obraz Matki Boskiej Częstochowskiej autorstwa Jana Nepomucena Grotta wraz z sukienką wykonaną przez Tadeusza Rybskiego.

1892 – nazwiska wszystkich poważniejszych ofiarodawców datków na kościół zostały umieszczone na stopniach wiodących do świątyni.

1892-1894 – kolejne prace.

1894-1895 – świątynia zyskała neobarokową bramę zamykającą ulicę Skałeczną. Zaprojektował ją Karol Knaus, kratę wykonała firma ślusarska Józefa Goreckiego. Była ona eksponowana we Lwowie wzbudzając powszechne zainteresowanie cesarza Franciszka Józefa I i arcyksięcia Karola Ludwika oraz uznanie, czego dowodem był złoty medal dla Goreckiego.

1893 – wewnątrz powstały stalle z płaskorzeźbami Teofila Lenartowicza (oblężenie Jasnej Góry i ks. Augustyn Kordecki przed królem Janem Kazimierzem) oraz 2 popiersia: księdza Augustyna Kordeckiego oraz księdza Jana Długosza.

początek XX wieku - wykonano lampy wieczne wzorowane na koronach królewskich z nagrobków monarszych na Wawelu.

1899 – przeor podpisał umowę z Wojciechowskim dotyczącą gruntownej przebudowy organów.

1902 – pomnik Kordeckiego umieszczony został przy ołtarzu Matki Boskiej Częstochowskiej. Wykonała go Tola Certowiczówna, a architektoniczne obramowanie zaprojektował Knaus.

1917 – w niszy zaprojektowanej przez Zygmunta Hendla umieszczono popiersie Jana Długosza ozdobione herbem Wieniawa, fundowane przez paulinów.

1927 – rozpoczęto restaurację kościoła. Powołano specjalny komitet, a protektorat objął metropolita Sapieha. Kierownictwo było w rękach prof. Adolfa Szyszko-Bohusza.

1940 – okupanci niemieccy zabrali ze Skałki srebrny pozłacany relikwiarz z początku XVI w., przedstawiający św. Stanisława w stroju pontyfikalnym wskrzeszającego Piotrowina.

1950 – zaczęły się prace konserwatorskie polegające na odnowieniu fasady, oczyszczeniu kościoła, założeniu nowych tynków. Uporządkowany został plac przed kościołem i klasztorem, odnowiono groby zasłużonych, jak i brakujące detale.

1971 – Jan Strojny wraz z Janem Nawałką odnowili dekoracje stiukową.

1979 – do kościoła przybył papież Jan Paweł II by spotkać się z intelektualistami Krakowa i odbyć rozmowę z młodzieżą.

1981 – popiersie Jana Pawła II zostało odsłonięte w kaplicy Matki Boskiej Częstochowskiej.

1983-1984 – gruntownej renowacji poddano XVIII-wieczne organy. Były one wówczas jednym z najpiękniejszych instrumentów w Krakowie i stanowiły wyjątkowo piękny prospekt o bogatej dekoracji motywów.

1978-1984

w latach przeoratu ojca Stanisława Turka do kościoła przybywały dwa posągi św. Kazimierza i królowej Jadwigi wykonane przez Adama Wojnara.

firma Truszczyńskich dokonała rekonstrukcji i rozbudowy organów.

firma Fleczyńskich wykonała trzy nowe dzwony.

2005 – Kościół na Skałce otrzymał przywilej zaliczenia go pomiędzy Bazyliki rzymskie z honorowym tytułem Bazyliki Mniejszej. Był to dar papieża na zakończenie Roku Świętego Stanisława. Na 750-lecie jego kanonizacji w Asyżu wydał list "Beatum Stanislaum", skierował do Krakowa legata kardynała Józefa Ratzingera, spomiędzy swych najbliższych i najważniejszych współpracowników.

2008 – na dziedzińcu koło kościoła 8 maja kardynał Stanisław Dziwisz poświęcił Ołtarz Trzech Tysiącleci

Przebudowa kościoła

1732 – narodził się projekt przebudowy gotyckiego kościoła.

31 marca 1733 – paulini zawarli kontrakt z cieślą Matyjaszem Mieradzkim, który zobowiązał się rozebrać więźbę dzwonnicy i spuścić zeń dzwony. Później, 23 kwietnia zawarta zostaje druga umowa z Mieradzkim oraz Sebastianem Plichem w celu zburzeniu w ciągu tygodnia całego kościoła aż po fundamenty. Równocześnie prowincjonał Anastazy Kiedrzyński i przeor Celestyn Obiegłowicz zawierają umowę z architektem Antonim Gerhardem Müntzerem z Brzegu na Śląsku na budowę kościoła na Skałce. Uzgadniają, że Müntzer będzie osobiście prowadził budowę, dobierając wedle woli pomocników i murarzy. Nieokreślony zostaje przy tym termin zakończenia prac.

1733-1738

Müntzer rozpoczął prace. Nazwany "architektem fabryki kościoła św. Stanisława" pobierał przy tym stałą pensję. Prace postępowały szybko, pracowali przy nich kamieniarze polscy i niemieccy, w tym wcześniej zatrudnieni na Jasnej Górze. W związku z tym Müntzer często wyjeżdża do Częstochowy.

1734 – zostały wykopane kości Jana Długosza i przełożone są do glinianego naczynia

1735 – zawarto kontrakt z Adamem Stylem, majstrem kunsztu kamieniarskiego, który "według terminatu i informacji pana architekta obliguje się odkryć, wyłamać i obalić ze wszystkich tyle kamieni ile będzie potrzeba (..)" m.in. na gzymsy kościoła.

1736

budowę kościoła opuścił Jan Adam Tiel, pozostawiając niewykonane kamienie na filary kościelne. Obróbki podjął się Jerzy Machacz.

19 sierpnia drewniane modele trzynastu kapiteli zobowiązał się wykonać Hieronim Fuchs.

1737

cieśle z Tyńca przygotowali galer do spuszczania w dół rzeki materiałów z cegielni zwierzynieckiej (cegła, wapno, dachówki)

przygotowywano kamienie na facjatę tylną oraz wiązania dachowe nad nawami bocznymi

3 sierpnia mistrz kotlarski Ferdynard Heidel zobowiązał się wykonać rynnę miedzianą między klasztorem a nowym kościołem.

1738

mur prowizorycznego kościoła został nakryty prowizorycznym zadaszeniem.

nieporozumienia pomiędzy paulinami a Müntzerem doprowadziły do ostrego konfliktu dotyczącego finansów. Pod koniec roku Müntzer zrezygnował z kierowania budową kościoła i opuścił Skałkę.

1739-1740 – roboty prowadził krakowski majster budowlany Mikołaj Pucek.

1740 – polecony przez warszawskich paulinów na Skałce zjawił się Antoni Solarii. Pierwsze honorarium otrzymał za korektę "abrysów kościelnych" czyli planów Skałki. Jego projekt odbiegał od projektu Müntzera i wzorowany był na panującym w Italii i krajach habsburskich malowniczym baroku.

1741 – snycerz Wacław Beranek wyrzeźbił piętnaście kapiteli w kamieniu pińczowskim, według obrysu Solariego i informacji Mikołaja Pucka.

1742

27 maja - kontrakt z kamieniarzem Krzysztofem Daykiem, Wojciechem Łuczyńskim i Janem Opoczką na wykonanie elementów kamiennych na drugą kondygnację fasady.

31 maja w ramach kontraktu kamieniarzy powstał portal główny, odkuty przez Tomasza Góreckiego oraz Jana i Kazimierza Stachowskich z Czernej koło Krzeszowic.

drzwi portalu są dziełem Franciszka Fogta, podobnie jak krzyż na fasadzie.

wiązanie dachowe zostało wykonane przez cieślę Salutarskiego

powstały kapitele jońskie z gipsu na pilastrach fasad bocznych i tylnej oraz korynckie na prezbiterium.

w Dębniku zaczęto wykonywać czarno-białą posadzkę.

budowa kościoła została ukończona w stanie surowym, ukończono projekty ołtarzy - wszystkie otrzymały kształt retabulum z zwielokrotnionymi pilastrami lub kolumnami i bogatym zwieńczeniem.

1743 – przez cały rok miało miejsce szklenie okien w kościele.

1742- 1743

powstały kapitele kondygnacji fasady drugiej, okute wedle umowy przez myślenickiego kamieniarza Łuczyńskiego.

Cieśla Salutarski ukończył więźbę dachową nad nawą główną i kaplicami (nawami bocznymi).

1743 – Ludwik Ladisław wykonał kapitele jońskie na pilastrach elewacji bocznych oraz korynckie na prezbiterium.

1744

powstała dekoracja stiukowa w sklepieniu prezbiterium i sklepieniu nawy kościoła (Jan Jerzy Lehner).

zamontowane zostały kapitele na drugiej kondygnacji wież wykonane przez Wojciecha Łuczyńskiego.

wewnątrz kościoła została ułożona marmurowa posadzka.

wykonywany był ołtarz św. Pawła Pustelnika i św. Rodziny

1745

powstał ołtarz św. Stanisława odkuty przez Tomasza Góreckiego z Czernej oraz Kazimierza Stachowskiego.

Jan Jerzy Lehner zaczął rzeźbić orły i cyrady alabastrowe.

1746

wyrzeźbione zostały późnobarokowe portale w prezbiterium. Wykonał je Mateusz Chudzikowski.

Górecki i Stachowski ukończyli ołtarz św. Rodziny.

zostało sprawione szkło żółte do promieni oraz wyzłocony został ołtarz św. Stanisława.

Jan Jerzy Lehner wykonał rzeźby: bł. Uzebiusza z Ostrzychomia i św. Tomasza z Akwinu oraz Glorię do ołtarzy św. Pawła i św. Rodziny.

1747 – kolumny i pilastry zyskały kapitele na ostatniej kondygnacji wieży.

1748 – powstała dekoracja stiukowa fasady – Jan Rojowski – z figurą anioła z wieńcem i herbem Prus I odnoszącym się do św. Stanisława oraz kartusz z godłem paulinów

1748-1752 nadzorem prac budowlanych zajmował się Bruno Chojnacki, który zarządzał konwentem skałecznym

1749

budowa monumentalnych schodów zewnętrznych (Wojciech Łuczyński, Krzysztof Janek), przypominających rozwiązanie przed rzymskim kościołem S. Domenico e Sisto.

Kamieniarze Tomasz Górecki i Franciszek Bielawski ukończyli ołtarz św. Jana Nepomucena.

rzeźbiarz Jan Rojowski wykonał dekorację stiukową fasady kościoła (tarcza z godłem paulinów, postać anioła, motywy muszli i wstęg).

4 lipca - kościół na Skałce został poświęcony.

1750 – Wojciech Rojowski ukończył dekorację stiukową wraz z figurami do ołtarza św. Nepomucena. Obraz wykonał Łukasz Orłowski

1751

Andrzej Stanisław Kostka-Załuski uroczyście konsekrował nową świątynie, nadając jej podwójne wezwanie świętych Michała Archanioła i Stanisława Biskupa, naznaczając coroczne święto konsekracji w trzecią niedzielę po Wielkanocy.

powstała ambona zdobiona figurami czterech ewangelistów i aniołów na jej zwieńczeniu wyrzeźbionych przez Wojciecha Rojowskiego.

1752 – wyrzeźbione zostały ornamenty do konfesjonałów (stojących pod chórem kościoła)

1756 - powstał ołtarz Matki Boskiej Częstochowskiej z płaskorzeźbą oblężenia Jasnej Góry przez Szwedów (Tomasz Górecki i Franciszek Bielawski)

1758

rozpoczęły się prace nad ołtarzem głównym. Obraz do ołtarza sprawił biskup Andrzej Stanisław Kostka-Załuski, a namalował go Tadeusz Kunze.

1760 – powstał chór muzyczny, późnobarokowy o falistej linii.

1761-1762 – snycerz Józef Weissmann stworzył organy i być może balustradę chóru muzycznego, Antoni Rotter - rokokowe ławki oraz konfesjonały.

1762 – zostały wzniesione malownicze hełmy wieżowe, tym samym definitywnie budowa się skończyła. Roboty przy więźbie hełmów wykonał cieśla Jakub Hertel, natomiast pobicie blachą zlecono mistrzowi Idziemu Guzikiewiczowi sprowadzonemu w tym celu aż z Widawy. Autor projektu architektonicznego lekkich ażurowych hełmów jest nadal nieznany.

1766 – powstała późnobarokowa ambona z rokokową dekoracja snycerską autorstwa Wojciecha Rojowskiego. Zostały ukończone prace przy ołtarzu głównym (kapitele zostały wyrzeźbione przez o. Mojżesza Formińskiego - stolarza konwentu częstochowskiego)

1782

ukończony został ołtarz św. Barbary. Wykonali go według "obrysu ołtarza św. Jana Nepomucena" kamieniarze Jan Królicki i Stanisław Frankiewicz. Rzeźby św. Tekli i św. Katarzyny w tym ołtarzu są dziełem nieznanego artysty.

1785 – Andrzej Woykowski wykonał cztery konfesjonały o kształcie barokowo-klasycystycznym.

Jan II Kazimierz Waza (ur. 22 marca 1609 w Krakowie, zm. 16 grudnia 1672 w Nevers) – król Polski w latach 1648-1668, tytularny król Szwecji do 1660 z dynastii Wazów. Syn króla Polski i Szwecji Zygmunta III Wazy i Konstancji Habsburżanki, arcyksiężniczki austriackiej. Przyrodni brat Władysława IV Wazy.
Kraków – i pod względem powierzchni. Jedno z najstarszych miast Polski, o ponad tysiącletniej historii. Kraków posiada wartościowe zabytki architektury, działa w nim wiele instytucji i placówek kulturalnych.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)