Kościół św. Mikołaja w Tallinnie

Kościół św. Mikołaja w Tallinnie – (est. Tallinna Niguliste kirik) – kościół estońskiego kościoła ewangelicko-luterańskiego. Jest położony przy ul. Niguliste 13, u stóp wzgórza Toompea. Nosi wezwanie św. Mikołaja, patrona kupców i żeglarzy. Wzniesiony pierwotnie w średniowieczu, został częściowo zniszczony podczas drugiej wojny światowej. Po odbudowie został przeznaczony na muzeum sztuki; jest także wykorzystywany jako sala koncertowa.

Ikonoklazm (gr. eikōn – "obraz"; klao – "łamać", "obrazoburstwo") – ruch szerzący się w VIII-IX wieku na terenach Bizancjum i państwa Franków oraz w Niderlandach w XVI w.
Ambit (obręb, obejście) – w architekturze kościelnej wąskie przejście powstałe z przedłużenia naw bocznych i poprowadzenia ich wokół prezbiterium za ołtarzem głównym.

Historia

Kościół św. Mikołaja został wybudowany mniej więcej w latach 1230–1275 przez kupców z westfalskich, którzy przybyli tu z Gotlandii w XIII w. Wzniesiono wówczas: od strony wschodniej prezbiterium z zakrystią po jego północnej stronie, trójnawowy korpus świątyni a także niską wieżę na podstawie kwadratu od strony zachodniej.

Prezbiterium (w architekturze nazywane także "chórem kapłańskim") – przestrzeń kościoła przeznaczona dla duchowieństwa oraz służby liturgicznej (m.in. ministrantów). Zwykle jest wydzielone od reszty świątyni podwyższeniem, balustradą lub łukiem tęczowym i wyodrębniające się wizualnie z bryły kościoła. Nazwa pochodzi od słowa prezbiter - ksiądz.
II wojna światowa – największy konflikt zbrojny w historii świata, trwający od 1 września 1939 do 2 września 1945 (w Europie do 8 maja 1945), obejmujący zasięgiem działań wojennych prawie całą Europę, wschodnią i południowo-wschodnią Azję, północną Afrykę, część Bliskiego Wschodu i wszystkie oceany. Niektóre epizody wojny rozgrywały się nawet w Arktyce i Ameryce Północnej. Poza większością państw europejskich i ich koloniami, brały w niej udział państwa Ameryki Północnej i Ameryki Południowej oraz Azji. Głównymi stronami konfliktu były państwa osi i państwa koalicji antyhitlerowskiej (alianci).

W 1309 pojawiły się najwcześniejsze wzmianki o kościele na płytach nagrobnych, które później zaginęły. W 1315 założono cmentarz po północnej stronie kościoła. Miasto było wówczas jeszcze nieufortyfikowane, stąd w portalach kościoła i otworach strzelniczych w murze pojawiły się ciężkie kraty aby chronić ewentualnych uciekinierów przed atakiem z zewnątrz. Kiedy w XIV w. miasto opasano murami obronnymi, funkcja obronna kościoła św. Mikołaja straciła na znaczeniu. Zaczął on być typowym, średniowiecznym kościołem parafialnym. Niektóre fragmenty kościoła z najwcześniejszego okresu przetrwały do naszych czasów. Około 1350 zbudowano kaplice św. Jerzego i św. Mateusza.

Barok (z por. barroco – "perła o nieregularnym kształcie", lub z fr. baroque – "bogactwo ozdób") – główny kierunek w kulturze środkowo i zachodnioeuropejskiej, którego trwanie datuje się na zakres czasowy od końca XVI wieku do XVIII wieku. Barok obejmował wszystkie przejawy działalności literackiej i artystycznej, a także filozofię i architekturę. U jego podstaw leżał sprzeciw wobec renesansowego klasycyzmu, głęboka religijność, mistycyzm i egzystencjalny niepokój.
Święty Krzysztof, Χριστόφορος (el.) – niosący Chrystusa – święty, męczennik, zginął w czasie prześladowań chrześcijan przez cesarza Trajana Decjusza, zaliczany do Czternastu Świętych Wspomożycieli.

W latach 1405–1420 wzniesiono nowe, trójnawowe prezbiterium z poligonalnym obejściem, nową, dwuprzęsłową zakrystię, nawę środkową podwyższono, przepruwając ją zarazem oknami nad nawami bocznymi. Sklepieniom wewnątrz nadano formę krzyżowo-żebrową. Dach został pokryty czerwoną dachówką. Kościół św. Mikołaja stał się bazyliką a wygląd, jaki wtedy otrzymał, przetrwał zasadniczo do czasów współczesnych.

Mikołaj z Miry (z Bari), Święty Mikołaj Cudotwórca, scs. Swiatitiel Nikołaj, archijepiskop Mirlikijskij, czudotworec (ur. ok. 270 w Patarze, zm. ok. 345 lub 352) – biskup Miry w dzisiejszej Turcji. Jeden z najbardziej czczonych prawosławnych świętych (nazywany zawsze św. Mikołajem Cudotwórcą), a także uznawany za świętego przez Kościół katolicki.
Westfalia (niem. Westfalen) – kraina historyczna w Niemczech, między miastami Dortmund, Münster, Bielefeld, i Osnabrück. Obecnie część kraju związkowego Nadrenia Północna-Westfalia. Południowa część historycznej Westfalii leży w obrębie Dolnej Saksonii.

W 1481 w kościele pojawił się ołtarz główny, zamówiony wcześniej w warsztacie Hermena Rode w Lubece. W 1482 kościół otrzymał pierwsze małe organy, zastąpione w 1489 nowymi, skonstruowanymi przez Hermana Stüve z Wismaru.

W latach 1486-1493 pod kierunkiem mistrza budowlanego Andreasa Kama zbudowano na nowo kaplicę św. Mateusza (przemianowana później na św. Antoniego) przekrywając ją sklepieniem krzyżowo-żebrowym i wspierając na centralnym filarze. W latach 1510-1515 podwyższono wieżę i zwieńczono ją późnogotyckim hełmem. W narożach u jego podstawy dodano cztery pinakle. Pracami kierował mistrz budowlany Andreas Mor.

Język estoński (eesti keel ?/i, wym. [ˈeːs.ti ˈkeːl]) – język należący do podgrupy języków bałtyckofińskich, zaliczanej do podrodziny ugrofińskiej w rodzinie uralskiej.
Lukarna - pionowe okienko na dachu doświetlające poddasze. Pojawiło się w architekturze gotyku we Francji. W okresie baroku najbardziej ozdobne, od XIX wieku stopniowo pozbawiane detali architektonicznych, stosowane do dnia dzisiejszego, zachowało swoją praktyczną rolę.

Kościół św. Mikołaja był jedynym kościołem Tallinna, który nie padł ofiarą ikonoklazmu, przyniesionego w latach 1523-1524 wraz z Reformacją. Rada parafialna postanowiła zalać roztopionym ołowiem zamki kościoła, aby w ten sposób uniemożliwić wzburzonym tłumom wtargniecie do jego wnętrza. Wówczas tez pokryto dach blachą miedzianą.

Dach hełmowy, hełm (niem. Helm) – w architekturze historycznej zwieńczenie wieży (dach) o konstrukcji drewnianej, rzadziej murowanej z cegły lub kamienia.
Wismar (pol. hist. Wyszomierz) – miasto na prawach powiatu w kraju związkowym Meklemburgia-Pomorze Przednie; port w Niemczech nad Morzem Bałtyckim. Liczba mieszkańców: 54 tys. (1992).

W 1577 kościół doznał pierwszych uszkodzeń w wyniku oblężenia rosyjskiego – jego dach został częściowo zniszczony w wyniku ostrzału.

W latach 1682-1695 pod kierunkiem budowniczego miejskiego Georga Winklera i mistrza ciesielskiego Hansa Dorcha wzmocniono konstrukcje wieży a dotychczasowy hełm gotycki zastąpiono podwyższonym, barokowym. Wieża uzyskała wówczas swój współczesny wygląd. W latach 1696, 1771 i 1883 miały miejsce kolejne renowacje wieży.

Bernt Notke (ur. ok. 1435 w Lassan; zm. w 1509 w Lubece) – średniowieczny malarz i rzeźbiarz lubecki, znany w Europie północnej, a w szczególności w basenie Morza Bałtyckiego.
Pinakle (inaczej fiala, sterczyna) – w architekturze gotyckiej pionowy element dekoracyjny w postaci smukłej wieżyczki, zakończonej od góry ostrosłupem, którego krawędzie często dekorowane są żabkami i często zwieńczonej kwiatonem.

Wnętrze kościoła

W latach 1846-1850 poddano renowacji prezbiterium, przywracając mu pierwotną formę.

Ciężkie straty przyniosła kościołowi druga wojna światowa - 9 marca 1944 został on zbombardowany przez wkraczające wojska sowieckie. W budynku kościoła wybuchł pożar, który obrócił go w ruinę. Zniszczona została większość wnętrza (oprócz kaplicy św. Antoniego), m.in. barokowe ławki i ambona. Z wieży kościelnej przez miesiąc unosił się dym. Najbardziej wartościowe dzieła sztuki udało się jednak w porę wynieść i zabezpieczyć przed zniszczeniem.

Witraż – ozdobne wypełnienie okna, wykonane z kawałków kolorowego szkła wprawianych w ołowiane ramki, stosowane głównie w kościołach. Ramki stanowią kontur rysunku, kreskowanie na szkle lub malowanie na nim przeźroczystymi farbami podkreśla charakterystyczne elementy (głowę, oczy, ręce, fałdowanie szat, cieniowanie figur itp.). Technika witrażu znana była od wczesnego średniowiecza, a rozwinęła się w sztuce gotyckiej. Renesans witrażownictwa nastąpił na przełomie wieków XIX i XX w sztuce secesji. W średniowieczu witraże pełniły również funkcje dydaktyczne, miały za zadanie przekazywanie treści religijnych ludziom nie znającym pisma.
Reformacja – ruch religijny i społeczny zapoczątkowany przez Marcina Lutra w XVI wieku, mający na celu odnowę chrześcijaństwa. Był reakcją na negatywne zjawiska, które miały miejsce w katolickiej hierarchii kościelnej, a także stanowił opozycję do katolickiej doktryny dogmatycznej. Podwaliny pod wystąpienie Marcina Lutra położyła działalność Jana Husa na początku XV wieku – ruch husycki (husyci) odegrał ważną rolę w rozwoju reformacji.

W 1953 rozpoczęto odbudowę kościoła. W 1973 pod kierunkiem architekta Teddy Böcklera i inżyniera Vello Buldasa zrekonstruowano wieżę kościelną. 12 października 1982 na wieży kościelnej wybuchł pożar. Spłonęła ona doszczętnie, uszkodzeniu uległy ponadto dachy kościoła oraz kaplica św. Antoniego. Po renowacji, która zakończyła się w 1984 przeznaczono kościół na salę wystawową sztuki średniowiecznej z Muzeum Sztuki Estonii. Cale wyposażenie uratowane podczas wojny powróciło do kościoła. Ponieważ wnętrze świątyni ma doskonałą akustykę, jest ono wykorzystywane także jako sala koncertowa. Do najpopularniejszych koncertów naleza koncerty organowe oraz coniedzielne koncerty poranne.

Zakrystia (st. wł. sacristia od sacrista - sługa kościelny, zakrystian, z łac. sacer - święty) – boczne pomieszczenie sakralne występujące w świątyniach chrześcijańskich, umieszczane z północnej lub południowej strony prezbiterium i połączone z nim wejściem. Służy do przechowywania naczyń i szat liturgicznych, przygotowywania się kapłanów do odprawiania obrzędów liturgicznych. Zakrystia pojawiła się w okresie średniowiecza w miejsce diakonikonu.
Renesans lub odrodzenie – okres w historii kultury europejskiej, obejmujący przede wszystkim XV i XVI wiek, określany często jako "odrodzenie sztuk i nauk" oraz koncepcja historiozoficzna odnosząca się do historii kultury włoskiej od Dantego do roku 1520 (Il Rinascimento).

W 2000 w okno narteksu wstawiono nowoczesny witraż autorstwa estońskiego artysty Raita Präätsa, którego dzieła można ponadto podziwiać w Bibliotece Narodowej i centrum Konferencyjnym Sakala.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)