Kościół Bożego Ciała i klasztor Dominikanów we Lwowie

Wnętrze kościoła

Figury świętych – czołowe osiągniecie lwowskiego rokoka

Łaskami słynący Obraz Matki Boskiej Zwycięskiej – obecnie w kościele św. Mikołaja w Gdańsku

Ambona

Władysław Skoczylas Kościół Dominikanów we Lwowie

Kościół Bożego Ciała i klasztor Dominikanów we Lwowie, a obecnie greckokatolicka cerkiew Najświętszej Eucharystii jest położony przy pl. Muzealnym 1 (ukr. пл. Музейна, 1) w północno-wschodniej części lwowskiej starówki. Jeden z najwspanialszych barokowych zabytków Lwowa.

Kopuła – sklepienie o kształcie czaszy, półkoliste, półeliptyczne, ostrołukowe lub cebulaste, oparte na murze lub bębnie budowane nad pomieszczeniami o planie kolistym, eliptycznym albo wielobocznym za pośrednictwem pendentywów lub tromp.
Nawa – składowa część kościoła położona pomiędzy prezbiterium a kruchtą, przeznaczona dla wiernych. Oprócz świątyń jednonawowych występują dwu-, trzy-, pięcio- oraz siedmionawowe.

Historia

Dominikanie polskiej prowincji podjęli jeszcze w XIII w szeroką akcję misyjną na Rusi, korzystając przy tym z przywilejów papieskich. Akcji misyjnej patronował książę Leszek Biały, Odrowążowie, z biskupem krakowskim Iwonem. Na kapitule generalnej zakonu w Bordeaux w 1277 zezwolono polskiej prowincji na założenie dwóch klasztorów „versus Russiam”, ponieważ nieco wcześniej ok. 1250 istniał już kościół dominikański we Lwowie pod wezwaniem misyjnym św. Jana Chrzciciela. Klasztor w formie stacji misyjnej powstał przed 1297. Lwowski kościół dominikanów rozpoczęto budować w drugiej połowie XIV w., i ukończono po 1400.

Kościół katolicki obrządku bizantyjsko-ukraińskiego (ukr. Українська Греко-Католицька Церква – Ukrajinśka Hreko-katołyćka Cerkwa) – większy arcybiskupi Kościół wschodni działający obecnie na terenie Ukrainy oraz wśród diaspory ukraińskiej, uznający władzę i autorytet papieża.
Artur Grottger (ur. 11 listopada 1837 w Ottyniowicach, zm. 13 grudnia 1867 w Amélie-les-Bains-Palalda) – polski malarz, jeden z czołowych przedstawicieli romantyzmu w malarstwie polskim, ilustrator, rysownik, znany z cyklu "kartonów" o powstaniu styczniowym.

Według tradycji pierwsi dominikanie mieli przybyć do Lwowa już ok. 1234 za rządów książąt z dynastii Romanowiczów. Drewniana świątynia, sięgająca być może lat 90. XIII w. miała spłonąć podczas wojen o Ruś Czerwoną prowadzonych po 1340 przez króla Kazimierza Wielkiego.

Formalnej fundacji konwentu dominikanów dokonał w 1378 namiestnik króla Węgier i Polski, Ludwika książę opolski Władysław. Zbudowano wówczas ceglany kościół, utrzymany w tzw. typie kazimierzowskim, z krótkim dwunawowym korpusem, o sklepieniu wspartym na jednym filarze i z wydłużonym prezbiterium. Na dachu zbudowano sygnaturkę. Po pożarze w 1407 nakładem Mikołaja Benko i Anny z Żabokruków kościół został odbudowany w stylu gotyckim razem z gmachami klasztornymi. Z tamtych czasów być może pochodzi czarny krucyfiks z ołtarza głównego i otoczona kultem figura Matki Boskiej Jackowej, wykonana w alabastrze (XIV w.) Za przypuszczalnego autora zespołu uważa się mistrza Niczko (Mikołaja) z Krakowa. Od 1458 klasztory ruskie dominikanów wchodziły w skład polskiej prowincji zakonu.

Latarnia (architektura) – cylinder umieszczony na górnym pierścieniu kopuły z otworami doświetlającymi pomieszczenie przekryte kopułą. Latarnia zazwyczaj przykrywana była hełmem. Rozwiązanie często stosowane w renesansie i baroku. W Polsce ze znanych kopuł z latarnią należy wymienić przykrycie Kaplicy Zygmuntowskiej na Wawelu.
Prezbiterium (w architekturze nazywane także "chórem kapłańskim") – przestrzeń kościoła przeznaczona dla duchowieństwa oraz służby liturgicznej (m.in. ministrantów). Zwykle jest wydzielone od reszty świątyni podwyższeniem, balustradą lub łukiem tęczowym i wyodrębniające się wizualnie z bryły kościoła. Nazwa pochodzi od słowa prezbiter - ksiądz.

W 1511 kościół spustoszył pożar. Dzieło odbudowy wspomógł arcybiskup Bernard Wilczek.

W 1527 kościół spłonął w czasie wielkiego pożaru, który pochłonął cały gotycki Lwów.

Pomimo tych klęsk klasztor Bożego Ciała podnosił się z upadku, zyskiwał na znaczeniu i bogacił się. Pod koniec XVI w. należało do niego 5 wsi; w trzech spośród nich zakonnicy wykonywali również posługę duszpasterską w parafiach.

W 1556 mistrz Grygier zbudował budynek biblioteki a pod koniec stulecia wzniesiono nowe dormitorium. Na przełomie XVI i XVII w. przeor Jan Błaszczyk zbudował kolejne gmachy utrzymane w stylu manierystycznym. Po epoce tej pozostały wykonane z alabastru pomniki nagrobne, przypisywane Hermanowi van Hutte. Przedstawiają one m.in. Wacława Dzieduszyckiego (zm. 1584), Jana Swoszowskiego (zm. 1604), Stanisława Włodka (zm. 1615) i są utrzymane w stylu manieryzmu niderlandzkiego.

Restauracja (architektura) – zespół działań zmierzających do przywrócenia uszkodzonej lub zmienionej budowli jej dawniejszej formy architektonicznej, wartości artystycznej i użytkowej. Prace restauratorskie przeprowadzane są na podstawie zachowanych materiałów archiwalnych w postaci planów, zdjęć itp. z użyciem oryginalnych detali i zachowaniem ocalałych fragmentów budowli.
Cerkiew (z gr. kyriaké - należąca do Pana, w uzupełnieniu do eklezja - lud, zgromadzenie, później świątynia, kościół) – budynek przeznaczony do sprawowania nabożeństw w cerkwi prawosławnej lub unickiej (greckokatolickiej). Jest przestrzenią sakralną dla celebracji Boskiej Liturgii. Prawosławni oraz grekokatolicy wierzą, iż jest ona miejscem szczególnego przebywania samego Boga. Nazwa cerkiew w języku staropolskim oznaczała po prostu kościół, dopiero w późnym średniowieczu nazwą tą określano tylko kościoły prawosławne.

Na początku XVII w. w klasztorze żyło ponad stu zakonników. Od 1612 Lwów stal się ośrodkiem nowo utworzonej prowincji ruskiej. Przy konwencie działały cztery bractwa – Imienia Jezus, Różańcowe, św. Anny i III zakonu.

W 1621 w drodze na wojnę chocimską zatrzymał się u dominikanów król Zygmunt III Waza. Gotycki kościół zaczął się walić w I poł. XVIII w. W 1742 zarysowały się sklepienia. Przełożeni klasztoru podjęli decyzję o wyburzeniu budowli i zbudowaniu nowej. W rok po wyburzeniu w 1744 kościoła Józef Potocki, hetman wielki koronny i kasztelan krakowski, główny fundator nowej świątyni, położył kamień węgielny pod budowlę. Dzieło wspomógł w 1749 starosta kaniowski Mikołaj Bazyli Potocki.

Barok (z por. barroco – "perła o nieregularnym kształcie", lub z fr. baroque – "bogactwo ozdób") – główny kierunek w kulturze środkowo i zachodnioeuropejskiej, którego trwanie datuje się na zakres czasowy od końca XVI wieku do XVIII wieku. Barok obejmował wszystkie przejawy działalności literackiej i artystycznej, a także filozofię i architekturę. U jego podstaw leżał sprzeciw wobec renesansowego klasycyzmu, głęboka religijność, mistycyzm i egzystencjalny niepokój.
Pierwszy rozbiór Polski – nastąpił w roku 1772, pierwszy z trzech rozbiorów Polski, do których doszło pod koniec XVIII wieku. Dokonany drogą cesji terytorium I Rzeczypospolitej przez Prusy, Austrię (a właściwie Imperium Habsburgów) i Rosję.

W dwa lata później koronowano cudowny wizerunek Matki Boskiej Zwycięskiej. Według legendy powstał on na dworze cesarskim w Konstantynopolu. Potem miał znaleźć się w Kijowie, Haliczu i we Lwowie. W rzeczywistości obraz namalowany został w kręgu sztuki bizantyjskiej (na Krecie lub być może w Wenecji) w XV lub XVI w.. 1 lipca 1751 obraz został ukoronowany koronami papieskimi przez arcybiskupa Mikołaja Gerarda Wyżyckiego a w uroczystościach koronacyjnych wzięli udział arcybiskupi trzech obrządków: łacińskiego, unickiego i ormiańskiego oraz tłumy wiernych.

Stiuk – mieszanina gipsu, wapienia i drobnego piasku lub pyłu marmurowego, łatwa do formowania, szybko twardniejąca. Często barwiona na różne kolory, nakładana na podłoże, gładzona i polerowana po wyschnięciu.
Manieryzm – termin, jakim określa się zjawiska w sztuce europejskiej XVI wieku. Dyskusyjny pozostaje zarówno sam termin, jak i jego zakres oraz geneza zjawiska nim określanego. Najogólniej poprzez pojęcie to rozumie się styl, występujący w od ok. 1520 do końca XVI wieku i charakteryzujący się dążeniem do doskonałości formalnej i technicznej, a także wysubtelnieniem, wyrafinowaniem, wykwintnością i swobodą form.

W latach 1749-1751 wzniesiono kaplicę rodową Potockich pw. Matki Boskiej Jackowej. Była to pierwsza wykończona część świątyni. Znajdująca się w kaplicy alabastrowa figurka Madonny z Dzieciątkiem, pochodząca według tradycji z Kijowa i zabrana stamtąd przez św. Jacka w obliczu zagrożenia ze strony Tatarów, powstała prawdopodobnie w XIV/XV w. w Europie Zachodniej i została sprowadzona do Lwowa na zamówienie dominikanów.

Portfenetr, Porte-fenêtre (fr. porte drzwi, fenêtre okno) – występujące w pałacach z okresu XVII-XIX wieku wysokie okno sięgające od podłogi do sufitu, zabezpieczone zewnętrzną balustradą.
Lwowska Filharmonia Obwodowa - państwowa instytucja kultury z siedzibą we Lwówie. Istnieje od 1902 roku. W sali filharmonii występowali Salomea Kruszelnicka, Richard Strauss, Gustav Mahler, Wanda Landowska i inny muzycy.

W 1769 arcybiskup Wacław Hieronim Sierakowski konsekrował ukończony kościół. Autorem projektu tego najwybitniejszego dzieła dojrzałego baroku na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej był architekt wojskowy Jan de Witte. Rozplanował on kościół wokół eliptycznego korpusu nawowego, który przykryła potężna kopuła zwieńczona latarnią. W reprezentacyjnej fasadzie kościoła zawarty został ogromny ładunek ekspresji i dynamizmu. Widać w niej wpływ austriackiego architekta Fischera von Erlacha, budowniczego wiedeńskiego kościoła św. Karola Boromeusza. Współbudowniczym lwowskiego kościoła był mistrz Marcin Urbanik. Prace wykończeniowe trwały do 1798.

Bertel Thorvaldsen (ur. 19 listopada 1770 w Kopenhadze, zm. 24 marca 1844 tamże), duński rzeźbiarz islandzkiego pochodzenia, jeden z czołowych przedstawicieli klasycyzmu, twórca m.in. pomnika Mikołaja Kopernika i pomnika księcia Józefa Poniatowskiego w Warszawie.
Belkowanie (entablatura) – w architekturze klasycznej był to najwyższy, poziomy, spoczywający na kolumnach lub ścianach, trójdzielny człon budowli, składający się z architrawu,fryzu i gzymsu.

Wnętrze kościoła wypełniły prawdziwe skarby rokokowej rzeźby, spośród których podziw budziły figury członków zakonów żyjących według reguły augustiańskiej (w tym dominikanów), usytuowane u góry, w tamburze kopuły. Rzeźby wykonał Sebastian Fesinger, jeden z czołowych przedstawicieli lwowskiej rzeźby rokokowej. Inny jej przedstawiciel, Piotr Polejowski uchodzi za twórcę wystroju ołtarza głównego, zaprojektowanego w 1766 przez Urbanika, w tym również figur czterech świętych: Piotra, Pawła, Mateusza i Jana Chrzciciela.

Język ukraiński (українська мова, ukrajinśka mowa) to język należący do grupy języków wschodniosłowiańskich. Posługuje się nim ponad 47 mln ludzi, głównie na Ukrainie, gdzie ma status języka urzędowego, używany jest również przez Ukraińców w Rosji, Stanach Zjednoczonych, Kanadzie, Mołdawii, Polsce i na Białorusi. Współczesny alfabet ukraiński stanowi odmianę cyrylicy, a obecna ortografia ustalona została zasadniczo na początku XX wieku.
Władysław Skoczylas (ur. 4 kwietnia 1883 w Wieliczce, zm. 8 kwietnia 1934 w Warszawie) - polski malarz, grafik i rzeźbiarz, uważany za twórcę polskiej szkoły drzeworytu.

Nowo zbudowany kościół padł dwukrotnie pastwą pożaru – w 1766 i 1778. Ten drugi wyrządził poważne straty w kompleksie kościelno-klasztornym. W następnych latach odbudowano kościół i klasztor. W latach 1792–1798 architekt Klemens Ksawery Fesinger ukończył fasadę i ozdobił ją napisem „Soli Deo Honor et Gloria”

Zakon dominikanów to potoczna nazwa Zakonu Kaznodziejskiego (łac. Ordo Praedicatorum – OP). Składa się z trzech gałęzi: braci dominikanów, mniszek oraz świeckich zrzeszonych we fraterniach (zwanych tercjarzami). Szerszym pojęciem jest Rodzina Dominikańska , która obejmuje ponadto zgromadzenia sióstr dominikanek czynnych, członków instytutów świeckich oraz inne grupy i osoby indywidualne żyjące zgodnie z duchem św. Dominika, a nie podlegające bezpośredniej władzy generała Zakonu.
Rocaille – ornament rokokowy. Pojawił się około 1730. Wyglądem naśladuje muszle (stąd zwany czasem ornamentem muszlowym), stylizowane małżowiny uszne lub florę morską. Około 1750 został wzbogacony kogucim grzebieniem, kształtem grzyw morskich fal. Stosowany był w dekoracjach architektonicznych, wystroju wnętrz, rzemiośle artystycznym.

W chwili pierwszego rozbioru Polski w konwencie żyło 75 zakonników: 38 kapłanów, 12 kleryków i 25 braci. Klasztor lwowski szczęśliwie wyszedł obronną ręką z kasat józefińskich.

W 1811 w kaplicy św. Dominika zbudowano z karraryjskiego marmuru empirowy nagrobek Józefy hr. Dunin-Borkowskiej (zm. 1811), dłuta duńskiego rzeźbiarza Bertela Thorvaldsena, jedyne jego dzieło we Lwowie.

W 1865 w sąsiedztwie kościoła zbudowano dwukondygnacyjna wieżę-dzwonnicę, nawiązującą stylem do architektury kościoła. Autorem projektu był Józef Braunseis.

Elipsa (z gr. ἔλλειψις elleipsis – „brak, opuszczenie”) – w geometrii ograniczony przypadek krzywej stożkowej, czyli krzywej będącej częścią wspólną powierzchni stożkowej oraz przecinającej ją płaszczyzny. Jest to również miejsce geometryczne wszystkich tych punktów płaszczyzny, dla których suma odległości od dwóch ustalonych punktów jest stałą.
Edgar Kováts (ur. 27 września 1849 w Karapcinie na Bukowinie, zm. 4 lipca 1912 we Lwowie) – architekt i malarz węgierskiego pochodzenia, działający w Wiedniu i w Galicji.

W latach 1885–1914 przeprowadzono gruntowną restaurację elewacji a następnie wystroju i wyposażenia wnętrza świątyni. Restaurację określono jako niefortunną, ponieważ w jej wyniku zatarto oryginalne cechy stylu wielu dzieł sztuki. Kolorystykę ścian zmieniono z białej na kremową, pozłocono zielone rzeźby przedstawicieli zakonów reguły augustiańskiej. Ołtarz główny został zastąpiony stiukową kopią. We wnętrzu zbudowano szereg nowych, neorokokowych ołtarzy i ambonę. Zmieniono formę latarni na kopule nadając jej kształt ośmioboku.

Mikołaj Bazyli Potocki herbu Pilawa (ur. 1712, zm. 1782), starosta kaniowski, syn Stefana, strażnika wielkiego koronnego i wojewody bełskiego oraz Joanny Sieniawskiej, córki Mikołaja Hieronima Sieniawskiego, hetmana polnego koronnego.
Kościół św. Karola Boromeusza (niem. Karlskirche) w Wiedniu – jedna z najpiękniejszych barokowych budowli Europy, ufundowana przez Karola VI w 1713 po ostatniej z wielu epidemii dżumy, które nawiedziły Wiedeń. Kościół wzniesiono na cześć św. Karola Boromeusza, arcybiskupa Mediolanu z czasów epidemii dżumy w 1576.

W 1916 oddano do użytku nowoczesne organy wykonane przez firmę Kazimierza Żebrowskiego z Krakowa, których prospekt zaprojektował Edgar Kováts. Po wojnie organy zostały przeniesione do gmachu Filharmonii, gdzie znajdują się obecnie w stanie destruktu.

Dominikanie działali w swym klasztorze do II wojny światowej. Po zakończeniu wojny zostali zmuszeni do opuszczenia swej siedziby. Budynek klasztorny został w 1972 zamieniony na Muzeum Religii i Ateizmu, zaś w kościele ulokowano m.in. magazyn cementu; później kościół włączono w skład muzeum, które działało w dotychczasowej formule do 1990. Cudowny obraz Matki Boskiej Zwycięskiej po wojnie znalazł się w Gdańsku, w tamtejszym kościele dominikańskim; w 1994 w ołtarzu głównym lwowskiego kościoła umieszczono jego kopię. Znajdująca się niegdyś w kaplicy Potockich Matka Boska Jackowa również opuściła po wojnie Lwów i obecnie znajduje się w klasztorze dominikanów w Krakowie.

Stare Miasto we Lwowie (ukr. Старе Місто Львова), zabytkowa dzielnica Lwowa, zespół obiektów zabytkowych wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO w 1998.
Oculus – (z łaciny oculus - oko), okrągły, lub owalny otwór w ścianie lub szczytowej części sklepienia (np. kopuły jak w rzymskim Panteonie), który przepuszcza powietrze i światło do wnętrza budowli.

W latach 90. XX wieku kościół przekazano ukraińskiej cerkwi greckokatolickiej, natomiast w części zabudowań klasztornych nadal funkcjonuje muzeum (jako Muzeum Historii Religii).

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)