Kościół Główny św. Michała w Hamburgu

Kościół Główny św. Michała w Hamburgu (niem. Hauptkirche Sankt Michaelis (Hamburg)) – kościół ewangelicko-augsburski, najbardziej znany spośród pięciu głównych kościołów Hamburga. Jego wysoka wieża, zakończona smukłą, miedzianą kopułą, zwana pieszczotliwie „Michel“, postrzegana była przez stulecia przez przybywających od strony morza jako pierwszy, rozpoznawalny symbol miasta. Tak jest również i dzisiaj, gdy jego wieża wraz z pięcioma innymi wysokich wieżami (wieże pięciu głównych kościołów oraz wieża ratuszowa) dominuje, niczym korona, nad zabudową centrum Hamburga. Wieże te są zarazem nielicznymi, ocalałymi ze zniszczeń wojennych, świadkami szczególnej historii tego hanzeatyckiego miasta.

Porządek joński to jeden z trzech podstawowych porządków architektonicznych występujących w architekturze starożytnej Grecji. Posiada dwie odmiany: attycką i małoazjatycką, różniące się przede wszystkim detalami bazy i belkowania. Powstał w Azji Mniejszej na przełomie VII i VI w. p.n.e. pod wpływem budownictwa ludów Wschodu.
Requiem d-moll KV 626 (msza żałobna) powstałe w 1791 roku jest jednym z największych utworów sakralnych Wolfganga Amadeusza Mozarta, a zarazem jego ostatnią, niedokończoną kompozycją.

Kościół św. Michała jest głównym kościołem Nowego Miasta (Neustadt), „nowej” zachodniej dzielnicy Hamburga, wśród której, po zniszczeniach wojennych, wznosi się samotnie niczym pomnik tuż przy Ost-West-Straße, nowym ciągu komunikacyjnym przecinającym dawną dzielnicę miasta na dwie części.

Kościół św. Michała jest najważniejszym i najpiękniejszym kościołem barokowym w północnych Niemczech. Jest przy tym główną świątynią protestancką Niemiec obok drezdeńskiego kościoła Najświętszej Maryi Panny. Żadna inna budowla w Hamburgu nie cieszy się taką renomą jak ten najmłodszy spośród jego pięciu głównych kościołów. W nim świętowano zakończenia wojen i przyjmowano cesarza jako honorowego gościa podczas ponownego poświęcenia w 1906.

Kantata – niesceniczna forma muzyczna podzielona na głosy (zwykle solowe lub chór) z towarzyszeniem instrumentów. W wielu aspektach podobna jest do oratorium, lecz zwykle bywa krótsza i wykorzystuje szerszy wachlarz tekstów.
Chrzcielnica – zbiornik wypełniony wodą święconą, najczęściej w kształcie kielicha, przeznaczony do sakramentu chrztu. Wykonany z kamienia, metalu lub drewna. Forma dekoracji i proporcji zmieniała się wraz z obowiązującymi stylami w architekturze.

Nad głównym portalem umiejscowiony jest wielki, brązowy posąg patrona świątyni, Archanioła Michała, przedstawiający jego zwycięstwo nad diabłem. Kościół położony jest na obszernym placu pomiędzy Ludwig-Erhard-Straße, Krayenkamp i Englischer Planke.

Historia

Obecna budowla jest trzecią w tym miejscu.

ok. 1600 – poza murami miejskimi wzniesiono kaplicę cmentarną św. Michała. Kaplica miała dzwonek i wiatrowskaz; w 1606 roku kaplicę przebudowano na niewielki kościółek.

1605 – pierwsze regularne nabożeństwa w kaplicy cmentarnej.

1647 – pod koniec wojny trzydziestoletniej mistrzowie budowlani Christoph Corbinus i Peter Marquardt rozpoczęli budowę pierwszego kościoła św. Michała, 200 m na zachód od kaplicy, już w obrębie murów miejskich na terenie Nowego Miasta (Neustadt), które od 1625 roku dynamicznie się rozwijało, również pod względem demograficznym. Kościół zaczął być z czasem nazywany “Große Michel“ (“Duży Michał“) a kościółek cmentarny – “Kleine Michel“ (“Mały Michał“).

1661 – kościół św. Michała został ukończony. “Kleine Michel“ tymczasem stracił znaczenie, podupadł i w 1747 roku został rozebrany.

Ruiny kościoła św. Michała po pożarze w 1750.

1685 – Kościół Główny św. Michała stał się obok kościołów: św. Piotra, św. Mikołaja, św. Katarzyny i św. Jakuba piątym (najmłodszym) Głównym Kościołem w Hamburgu; stał się też kościołem parafialnym.

1750 – 10 marca kościół spłonął od uderzenia pioruna.

1751 – mistrzowie budowlani Prey i Sonnin rozpoczęli odbudowę kościoła w stylu barokowym.

1754 – z prywatnej darowizny senatora Vogta został odbudowany “Kleine Michel“ jako kościół tymczasowy dla parafii św. Michała.

1762 – 19 października miała miejsce uroczysta konsekracja nowo odbudowanego Kościoła Głównego św. Michała, jako drugiego kościoła w tym miejscu. Budowla przypominała bardziej pałac niż kościół. Wnętrze kościoła zaprojektował Cord Möller

1777 – 1786 – Sonnin wzniósł wysoką wieżę kościelną (konstrukcji drewnianej) z kopułą pokrytą miedzianą blachą. Podczas budowy nie użyto rusztowań.W tej formie kościół znany jest do dzisiaj.

1802 – Johann Friedrich Benzenberg przeprowadził na wieży kościelnej eksperyment fizyczny, mający wykazać ruch obrotowy Ziemi.

1906 – 3 lipca na wieży kościelnej podczas prac budowlano-remontowych został zaprószony ogień. Płonąca wieża runęła na nawę, powodując jej pożar. Kościół spłonął aż do fundamentów. Pozostały tylko fragmenty murów.

1906 – 1912 – kościół św. Michała zostaje odbudowany, jako trzeci kościół w tym miejscu. Odbudowa była wierną rekonstrukcją historyczną ale z użyciem nowoczesnych materiałów budowlanych jak stal i beton.

1912 – 19 października kościół św. Michała został ponownie konsekrowany i otwarty.

Podczas drugiej wojny światowej cała okolica kościoła została dotkliwie zniszczona podczas gdy sam kościół pozostał prawie nietknięty.

1945 – 11 marca kościół został trafiony bombami w wyniku nalotów alianckich.

1945-1952 – odbudowa świątyni.

1955 – 10 lipca miała miejsce konsekracja odbudowanego kościoła; do jego odbudowy walnie przyczynili się francuscy chrześcijanie. Z tego też względu kościół otrzymał dodatkowy patronat św. Bernarda z Clairvaux.

1983 – 1996 – gruntowna renowacja wieży oraz dachu.

2009 – rozpoczął się gruntowny remont wnętrza kościoła.

Architektura

Wygląd zewnętrzny

Kościół św. Michała na akwareli Johanna Marcusa Davida z 1811

Kościół św. Michała, wzniesiony w latach 1750 -1762 przez Ernsta Georga Sonnina (1709-1794) i Johanna Leonharda Preya (zm. 1756) stanowi przykład dojrzałej architektury barokowej na terenie Niemiec. O ile Prey zdobył sobie reputację budowniczego nieco wcześniej wznosząc kościół św. Trójcy w dzielnicy St. Georg o tyle Sonnin był znany głównie jako teoretyk w dziedzinie matematyki i mechaniki a sławę architekta zdobył sobie później, po ukończeniu budowy kościoła św. Michała.

Cegła - materiał budowlany w kształcie prostopadłościanu (także klina, wycinka pierścienia kołowego lub kształtki) uformowany z gliny, wapna, piasku, cementu (bloczki betonowe) lub innych surowców mineralnych, który wytrzymałość mechaniczną i odporność na wpływy atmosferyczne uzyskuje poprzez proces suszenia, wypalania lub naparzania parą wodną. Cegły służą m.in. do wznoszenia ścian, murów, filarów, słupów, a także fundamentów i ścian fundamentowych. Cegły mogą też być wypełnieniem stropów (→strop Kleina).
Mesjasz (HWV 56) – oratorium skomponowane w 1741 roku przez Georga Friedricha Händla. Jest to najpopularniejsza kompozycja Händla, a słynny chór "Hallelujah" z tego oratorium zalicza się do jego najbardziej rozpoznawalnych kompozycji. Dzieło to przyniosło kompozytorowi światową sławę i niezmiennie w każdej epoce przyjmowane jest z zachwytem. Stawiane jest na równi z Pasją według św. Mateusza J.S. Bacha.

24 maja 1751 obaj architekci przedłożyli plany budowy nowej świątyni. Ze starego kościoła wykorzystano tylko fundamenty, które determinowały wymiary nowo wznoszonej budowli. Prey wykorzystał swoje wcześniejsze doświadczenia budowlane, natomiast Sonnin zgłębiał zapiski architektoniczne Leonarda Christopha Sturma (1669-1719), pierwszego teoretyka protestanckich budowli kościelnych. To połączenie teorii i praktyki miało dać w praktyce doskonałe efekty. To połączenie teorii i praktyki obu głównych architektów miało dać w praktyce doskonałe efekty. Sonnin był prawdopodobnie odpowiedzialny za stronę techniczno-funkcjonalną wznoszonej budowli, podczas gdy Prey skoncentrował się bardziej na projekcie artystycznym. Główne okna nawy środkowej i naw bocznych są wysoce oryginalne i przypominają z wyglądu podwójny portal z plebanii kościoła św. Katarzyny, który Sonnin zbudował w latach 1750-1754. Wijące się linie galerii były prawdopodobnie inspiracją pracami drezdeńskiego architekta Andreasa Adama, którą Sonnin wykorzystał jeszcze przy przebudowie galerii w hamburskim kościele św. Trójcy. Zewnętrzna część kościoła św. Michała, zwłaszcza prezbiterium i przypominające pilastry przypory były pozostałością wcześniejszej budowli. Problemy pojawiły się natomiast przy konstrukcji sklepień i dachu świątyni. Sklepienia miały być pierwotnie wykonane z drewna ale w 1753, kiedy budynek został wzniesiony do wysokości gzymsu, gildia ciesielska skrytykowała strukturalną słabość zaplanowanej konstrukcji dachu. Rozważny komitet budowy kościoła zlecił zatem wykonanie niezbędnych poprawek. W tym celu zasięgnięto w 1754 opinii renomowanych, drezdeńskich architektów, m.in. Johanna Georga Schmidta i Otto Reuße. Sonnin i Prey również dokonali własnych poprawek. Sonnin zaproponował m.in. krzyżującą się kopułę z latarnią żeby odciążyć punkt przecięcia się krawędzi dachowych zaś później zaproponował dach czterospadowy zamiast mansardowego. Jednak komitet budowlany przyjął ostatecznie we wrześniu 1756 projekt nadwornego hanowerskiego architekta Johanna Paula Heumanna, któremu udało się pomyślnie rozwiązać wszystkie problemy konstrukcyjne dachu kościoła. Uroczystość zawieszenia wiechy miała miejsce 20 grudnia 1756. Nieco wcześniej (1 grudnia) zmarł Prey, Sonnin ponosił więc od tej chwili jedyną odpowiedzialność za dokończenie budowy. Prace budowlane przebiegły sprawnie i kościół był już gotowy w roku 1762. 19 października 1762 odbyła się jego konsekracja.

Krzyż łaciński † – podstawowa forma krzyża chrześcijańskiego. Początkowo używany z oporami ze względu na negatywne konotacje symbolu ukrzyżowania. Jest symbolem ukrzyżowania Chrystusa, dla chrześcijan znakiem zbawienia, miłości Boga, zwycięstwa.
Wolfgang Amadeusz Mozart (ur. 27 stycznia 1756 w Salzburgu, zm. 5 grudnia 1791 w Wiedniu) – austriacki kompozytor i muzyk, razem z Haydnem i Beethovenem należący do grona klasyków wiedeńskich.

Kościół św. Michała jest barokową budowlą centralną opartą na na planie zwartego krzyża łacińskiego z monumentalną wieżą zachodnią. Podstawowym budulcem korpusu świątyni jest czerwona cegła. Podstawy kolumn, ścian i obramowania portali i okien oraz gzymsy są wykonane z jasnego piaskowca. Kościół zachowuje zasadniczo swój wygląd z 1906; zastąpiono jedynie zniszczone cegły cegłą maszynową oraz wymieniono pierwotne, drewniane gzymsy na betonowe. Jednolitość wystroju zewnętrznego podkreślają ogromne pilastry w porządku kompozytowym, flankujące okna świątyni. Budowla przekryta jest mansardowym dachem z lukarnami, pokrytym miedzianą blachą. Ściany nawy głównej przeprute są ogromnymi, podwójnymi oknami, natomiast okna transeptu są mniejsze i pojedyncze. Wszystkie okna są bogato dekorowane.

Na mapach: 51°03′06.78″N 13°44′29.67″E / 51.0518833, 13.741575 Kościół Marii Panny w Dreźnie (niem. Frauenkirche (Dresden), w skrócie: Kościół Mariacki) – barokowy luterański kościół znajdujący się na drezdeńskim Neumarkt (pol. Nowy Rynek). Ta monumentalna świątynia to jeden z najbardziej znanych i rozpoznawalnych w Europie zabytków protestanckiej architektury sakralnej. Największy na świecie obok katedry w Strasburgu budynek wzniesiony z piaskowca, jego kopuła to najokazalsza tego typu konstrukcja wykonana z kamienia wśród kościołów leżących na północ od Alp.
Carl Philipp Emanuel Bach (ur. 8 marca 1714, zm. 14 grudnia 1788) – niemiecki kompozytor, pianista i klawesynista, drugi z synów Jana Sebastiana Bacha i jego pierwszej żony Marii Barbary, zwany berlińskim lub hamburskim Bachem.

Wieża

Wieża kościoła św. Michała

Rzeźba św. Michała Archanioła

Wysoka na 132,14 m, charakterystyczna wieża kościoła św. Michała jest trzecią pod względem wysokości wieżą kościelną w Hamburgu (po wieży kościoła św. Mikołaja i św. Piotra) i jedną z najwyższych na świecie. Konstrukcja wieży była pierwotnie drewniana (ze względów finansowych) ale po pożarze w 1906 roku zmieniono ją na ogniotrwałą – stalowo-betonową. Wieża stanowi nieodłączny element sylwetki architektonicznej Hamburga będąc od od stuleci punktem orientacyjnym dla wpływających do portu statków. Dwa razy dziennie, o godz. 10.00 i 21.00 rozbrzmiewa z niej hejnał.

Prezbiterium (w architekturze nazywane także "chórem kapłańskim") – przestrzeń kościoła przeznaczona dla duchowieństwa oraz służby liturgicznej (m.in. ministrantów). Zwykle jest wydzielone od reszty świątyni podwyższeniem, balustradą lub łukiem tęczowym i wyodrębniające się wizualnie z bryły kościoła. Nazwa pochodzi od słowa prezbiter - ksiądz.
Portal – architektoniczne, ozdobne obramienie drzwi wejściowych w kościołach, pałacach, ratuszach, bogatszych kamienicach, czasami także drzwi wewnętrznych.

Wieża jest trzykondygnacyjna, stopniowo zwężająca się ku górze, wzniesiona na planie kwadratu. Ze względu na swe rozmiary i monumentalizm założenia wydaje się ona jakby odrębnym architektonicznie dziełem, niezależnym od reszty kościoła, przeznaczonym raczej dla miasta niż dla niego. Jej jasny i prosty język formalny, właściwie już neoklasyczny również dodaje jej osobnej jakości.

Szwecja, Królestwo Szwecji (Sverige, Konungariket Sverige) – państwo w Europie Północnej, zaliczane do państw skandynawskich. Szwecja jest członkiem Unii Europejskiej od 1995 roku. Graniczy z Norwegią, Finlandią i Danią.
Barok (z por. barroco – "perła o nieregularnym kształcie", lub z fr. baroque – "bogactwo ozdób") – główny kierunek w kulturze środkowo i zachodnioeuropejskiej, którego trwanie datuje się na zakres czasowy od końca XVI wieku do XVIII wieku. Barok obejmował wszystkie przejawy działalności literackiej i artystycznej, a także filozofię i architekturę. U jego podstaw leżał sprzeciw wobec renesansowego klasycyzmu, głęboka religijność, mistycyzm i egzystencjalny niepokój.

Kondygnacja parterowa wieży, oszczędna i surowa w wyrazie, oblicowana u podstawy ciosami kamiennymi jest utrzymana porządku doryckim, którego wyrazem są podwójne, narożne pilastry, podtrzymujące masywny gzyms, sięgający kalenicy dachu nawy głównej kościoła.

Głównym akcentem architektonicznym jej fasady jest imponujący, neobarokowy portal wejściowy z 1908, flankowany dwiema parami kolumn w porządku doryckim. Nad drzwiami portalu znajduje się wielki, półokrągły witraż, którego oprawa pochodzi z wcześniejszego kościoła. Nad portalem umieszczono bogatą dekorację rzeźbiarską, której głównym elementem jest, wspomniana na wstępie, wykonana z brązu, rzeźba św. Michała Archanioła zabijającego smoka, dzieło Augusta Vogla z Berlina.

Patron – symboliczny religijny opiekun kraju, miasta, diecezji, przedsięwzięcia, profesji, obiektu budowlanego, zawodów sportowych, ludzi itp. W Kościele katolickim i innych kościołach chrześcijańskich takimi osobami są święci, którzy najczęściej stają się opiekunami świątyń i poszczególnych ludzi noszących ich imię (wezwanie).
Jerzy Fryderyk Händel (Haendel) (ur. 23 lutego 1685 w Halle, zm. 14 kwietnia 1759 w Londynie) – niemiecki kompozytor i organista. Ze względu na to, że przez dłuższy czas przebywał i pracował w Londynie, gdzie był znany pod nazwiskiem George Frideric Haendel, uważany jest niekiedy za kompozytora angielskiego. W 1727 roku otrzymał obywatelstwo brytyjskie.

Smukła druga kondygnacja (dzwonnica), o zaokrąglonych narożnikach, jest również flankowana pilastrami, tym razem w porządku jońskim, po trzy w każdym narożniku.

Trzecia kondygnacja, najmniejsza, w formie sześcianu, również z zaokrąglonymi narożnikami, zawiera mechanizm zegarowy.

Całość jest zwieńczona wysoką, okrągłą glorietą składającą się z ośmiu kolumn podtrzymujących hełm w kształcie kopuły, zakończony wysoką iglicą.

Kana Galilejska – znana z Ewangelii świętego Jana [J 2, 1-12] miejscowość, w której Jezus Chrystus miał dokonać swojego pierwszego cudu na "godach weselnych".
Ambona (gr. szczyt, podwyższenie), kazalnica – w budownictwie sakralnym miejsce służące kapłanom do czytania tekstów liturgicznych, głoszenia kazań. Przybierała różne formy architektoniczne: od trybuny wspartej na kolumnach (V-VI wiek) do zawieszonej na ścianie lub filarze. W kościołach chrześcijańskich umieszczana zazwyczaj po lewej stronie nawy głównej, w pobliżu prezbiterium. W XX wieku ze względu na rozwój nagłośnienia nie było już wymagane, żeby ambona była na podwyższeniu, co spowodowało masowe budowanie ambon w prezbiterium, w pobliżu ołtarza. Ambony takie przybierają postać mównicy: małego podwyższenia ze stołem, na którym kładzie się lekcjonarz. Ambona szczególnie w poprzedniej formie była często bogato zdobiona, a w czasach baroku przybiera wyszukane formy, np. łodzi. Wtedy też umieszczano nieraz w kościołach dwie ambony, służące do dysput.

W gloriecie, na wysokości 82 m (106 m n.p.m.), znajduje się platforma widokowa, z której rozciąga się widok na całe miasto. Można się na nią dostać windą (zainstalowaną w 1907) albo wspiąć się po 453 stopniach schodów.

W latach 1983-1996 dokonano renowacji wieży. Pokryto ją na nowo miedzianą blachą. Po północnej stronie wieży znajduje się wykonany z brązu pomnik Marcina Lutra, dzieło Otto Lessinga z 1912.

Widok z platformy widokowej na centrum Hamburga. Z prawej strony wieże kościołów: św. Piotra, św. Jakuba i św. Mikołaja.

Zegar na wieży

Zegar na wieży kościelnej jest największym tego rodzaju w Niemczech. Wykonała go firma Ungerer ze Strasburga. Każda z jego czterech tarcz zegarowych ma 8 m średnicy. Wskazówka minutowa ma 4,91 m długości a godzinna – 3,60 m. Wskazówki ważą po 130 kg każda i są pozłacane, podobnie jak cyfry. Uzupełnieniem zegara są dwa dzwony zegarowe.

Pasja według św. Jana – wcześniejsza, jedna z dwóch pasji jakie zachowały się w całości autorstwa Jana Sebastiana Bacha. Powstała w ostatnim okresie jego twórczości gdy ten zajmował stanowisko kantora przy kościele św. Tomasza w Lipsku na zamówienie rady miejskiej. Premiera odbyła w 1723 w Wielki Piątek. Przed następnym wykonaniem dzieła w 1727 J.S. Bach opracował ją na nowo i ta wersja wykonywana jest do dzisiaj. Według krytyków jest słabsza od Pasji według św. Mateusza co może wynikać z samej Ewangelii św. Jana, której brak jest prostoty Ewangelii św. Mateusza. Jej mocną stroną jest jej dramatyzm, spójna konstrukcja i surowa prostota. Czas jej wykonania w całości wynosi 2 godziny. Składa się z 68 numerów podzielonych na dwie części.
Jakob Ludwig Felix Mendelssohn Bartholdy (ur. 3 lutego 1809 w Hamburgu, zm. 4 listopada 1847 w Lipsku) – niemiecki kompozytor okresu romantyzmu. Uważany za najwybitniejsze cudowne dziecko po Mozarcie.

Dzwony

Dzwon Milenijny

Inskrypcja na Dzwonie Milenijnym – awers

Inskrypcja na Dzwonie Milenijnym – rewers

31 marca 2000 roku na wieży został zamontowany i uroczyście poświęcony tzw. Dzwon Milenijny (Jahrtausendglocke), odlany w pracowni ludwisarskiej A. Bacherta z Heilbronn. Zastąpił on wielki dzwon "Michel-Glocke", który został zdjęty w 1917, przetopiony i użyty na cele wojenne. Z powodu częstego używania i kiepskiej jakości odlewu Dzwon Milenijny pękł na dolnej krawędzi i musiał być na nowo odlany w pracowni A. Bacherta w Karlsruhe. Pozostałe dzwony pochodzą z pracowni F. Schilling Söhne z Apoldy i zostały odlane w latach 1909-1924.

Hanza, Liga Hanzeatycka, Związek Hanzeatycki (z st.-wys.-niem. hansa - grupa) – związek miast handlowych Europy Północnej z czasów Średniowiecza i początku ery nowożytnej. Miasta należące do związku popierały się na polu ekonomicznym, utrudniając pracę kupcom z miast nie należących do związku, jednocześnie zaś stwarzały realną siłę polityczną i, niekiedy, wojskową.
Karlsruhe – miasto w południowo-zachodnich Niemczech (Badenia-Wirtembergia), na Nizinie Górnoreńskiej, nad rzekami Alb i Pfinz (dopływy Renu). Wysokość n.p.m. wynosi: 115 m.

Na poszczególnych dzwonach znajdują się inskrypcje-cytaty z Biblii:

„Aus der Tiefe rufe ich, Herr, zu dir; denn bei dir ist die Vergebung, dass man dich fürchte. – Denn tausend Jahre sind vor dir wie der Tag, der gestern vergangen ist.“ („Z głębokości wołam do Ciebie, Panie, (…) Ty udzielasz przebaczenia, aby Cię otaczano bojaźnią“ – Ps 130 (129),1,4; Ps 90 (89),4)
„Jesus Christus gestern und heute und derselbe auch in Ewigkeit.“ („Jezus Chrystus wczoraj i dziś, ten sam także na wieki.“ – Hbr 13,8)
„Fahret auf in die Höhe.“ („Wypłyń na głębię“ – Łk 5,4)
„Lobet, ihr Völker, unsern Gott; lasst seinen Ruhm weit erschallen.“(„Błogosławcie, ludy, naszemu Bogu i rozgłaszajcie jego chwałę“ – Ps 66,8)
„Selig sind die Knechte, die der Herr, so er kommt, wachend findet.“ („Szczęśliwi owi słudzy, których Pan zastanie czuwających“ – Łk 12,37)
„Das ist ein köstlich Ding, dem Herrn danken und lobsingen deinen Namen, du Höchster.“ („Dobrze jest dziękować Panu i śpiewać imieniu Twemu, o Najwyższy“ – Ps 92 (91),2)

Marcin Luter (niem. Martin Luther, ur. 10 listopada 1483 r. w Eisleben, zm. 18 lutego 1546 r. tamże) – niemiecki reformator religijny, teoretyk i inicjator reformacji, mnich augustiański, doktor teologii. Autor 95 tez potępiających praktykę sprzedaży odpustów, w których odrzucał możliwość kupienia łaski Bożej.
Johann Mattheson (ur. 28 września 1681 - zm. 17 kwietnia 1764) – był niemieckim kompozytorem, śpiewakiem, krytykiem muzycznym, teoretykiem muzyki, pisarzem i leksykografem. Jego życie związane było z Hamburgiem.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)