Kościół Mariacki w Halle - Polski Serwis Naukowy

Kościół Mariacki w Halle (niem. Marktkirche Unser Lieben Frauen in Halle lub Marienkirche) – kościół położony w Halle nad Soławą (kraj związkowy Saksonia-Anhalt) przy ul. An der Marienkirche 2.

Kościół Mariacki jest najmłodszym spośród średniowiecznych kościołów Halle. Jest zaliczany do najbardziej znaczących budowli późnego gotyku na terenie środkowych Niemiec. Jego cztery wieże tworzą razem ze znajdującą się w pobliżu Czerwoną Wieżą charakterystyczny punkt orientacyjny miasta nad Soławą, które dzięki temu uzyskało przydomek miasta pięciu wież (niem. Stadt der fünf Türme).

Balthasar Denner (ur. 15 listopada 1685 roku w Altonie – dziś dzielnicy Hamburga, zm. 14 kwietnia 1749 r. w Rostocku) – niemiecki malarz i miniaturzysta.
Sklepienie sieciowe - sklepienie najczęściej kolebkowe, w którym wprowadzono krzyżujące się żebra. Żebra tworzą siatkę rombów. Sklepienie wprowadzono pod koniec gotyku.

W 2004 świętowano 450. rocznicę ukończenia budowy kościoła Mariackiego.

Historia

Kościół Mariacki ma niezwykłą historię powstania. Pomiędzy dwiema parami dwóch starszych wież położonych w pobliżu siebie kościołów św. Gertrudy (St. Gertruden) i Mariackiego (St. Marien), wyburzonych w 1529 Caspar Kraft i Nickel Hofmann zbudowali w latach 1530–1534 halowy korpus z emporami, przykryty sklepieniem sieciowym w nawie środkowej a gwiaździstym w nawach bocznych. Fragmenty architektury romańskiej przetrwały we wschodnich wieżach, tzw. Strażniczych (Hausmannstürme). Starszy z wyburzonych, położony od strony zachodniej kościół św. Gertrudy pochodził z XI w. i był kościołem górników solnych wydobywających sól w Tal zu Halle, w pobliżu dzisiejszego placu Hallmarkt. Położony od wschodu kościół Mariacki, wybudowany w XII w. był kościołem parafialnym kupców i rzemieślników górniczego miasta, obejmującym wyżej położone ulice wokół Marktplatz.

Nawa – składowa część kościoła położona pomiędzy prezbiterium a kruchtą, przeznaczona dla wiernych. Oprócz świątyń jednonawowych występują dwu-, trzy-, pięcio- oraz siedmionawowe.
Sztambuch (niem. das Stammbuch, łac. album amicorum, ang. book of friendship) niewielki, poręczny pamiętnik złożony z białych, związanych kartek. Był bardzo popularny od początku XVI w. do końca XVIII w. wśród studentów w Niemczech, Polsce, Holandii, Skandynawii i na Węgrzech.

Poprzednie kościoły

Zrekonstruowany w 1889 przez Gustava Hertzberga widok Marktplatz w Halle z ok. 1500, z widocznymi z lewej strony kościołami św. Gertrudy i Mariackim przed ich wyburzeniem

Kardynał Albrecht von Brandenburg – portret pędzla Lucasa Cranacha Starszego

Rezydujący w Halle apodyktyczny kardynał Albrecht von Brandenburg, arcybiskup Moguncji i Magdeburga, jeden z najpotężniejszych elektorów Rzeszy, potrzebował dla swojej siedziby reprezentacyjnego kościoła położonego w centrum, odpowiadającego jego ambicjom. Kardynał i katoliccy członkowie rady miejskiej poprzez wybudowanie nowej świątyni chcieli powstrzymać wpływ postępującej reformacji i utrzymać dalsze istnienie patronatu nad miastem; nowy kościół miał przy tym służyć do odprawiania jeszcze wspanialszych mszy i innych nabożeństw. Z inicjatywy kardynała w poniedziałek, drugiego dnia świąt Zesłania Ducha Świętego 17 maja 1529 rada arcybiskupia, magistrat i obaj proboszczowie podjęli po gruntownych naradach decyzję o wyburzeniu swoich kościołów parafialnych i pozostawieniu ich wież. Na tym samym miejscu, pomiędzy parami wież, postanowiono wznieść jeden korpus nawowy, który by je połączył. Wraz z wyburzeniem kościołów postanowiono też zlikwidować otaczające je dotychczas cmentarze a zajmowany przez nie teren połączyć w jedną działkę. Na nowy cmentarz wybrano miejsce poza miastem, w miejscu zwanym Martinsberg. Założony wówczas cmentarz istnieje do dziś pod nazwą Stadtgottesacker i jest udostępniony do zwiedzania. Wzniesione na nim nagrobki są uważane za ważne świadectwo dawnej sztuki cmentarnej.

Katedra w Halle (niem. Dom zu Halle lub Hallescher Dom) – kościół położony w Halle nad Soławą (kraj związkowy Saksonia-Anhalt) przy placu Domplatz 3.
Chrzcielnica – zbiornik wypełniony wodą święconą, najczęściej w kształcie kielicha, przeznaczony do sakramentu chrztu. Wykonany z kamienia, metalu lub drewna. Forma dekoracji i proporcji zmieniała się wraz z obowiązującymi stylami w architekturze.

Obecny kościół

W latach 1529–1530 wyburzono korpusy obu starych kościołów. Zachowano jedynie od zachodu parę tzw. Błękitnych Wież (Blaue Türme) kościoła św. Gertrudy z ok. 1400, zwieńczonych w latach 1507–1513 spiczastymi hełmami a od wschodu tzw. Wieże Strażnicze (Hausmannstürme) kościoła Mariackiego, wzniesione na późnoromańskich fundamentach, z renesansowymi nadbudowami z lat 1551–1554, połączone u góry pomostem dla potrzeb strażnika wieżowego, do którego obowiązków należało bicie w dzwony na wypadek zauważenia pożaru czy innego niebezpieczeństwa zagrażającego miastu. Jego izba w wieży jest przy pewnych okazjach udostępniana do zwiedzania, natomiast na pomoście łączącym obie wieże organizowane są obecnie, zwłaszcza w okresie świat Bożego Narodzenia, kameralne koncerty muzyków grających na instrumentach dętych, przeznaczone dla gości i turystów odwiedzających rynek staromiejski.

System przyporowy – rodzaj konstrukcji, która rozwinęła się w gotyku i umożliwiła wykonywanie sklepień o dużych rozpiętościach i na znacznych wysokościach. Konstrukcja składa się z łęków i filarów przyporowych (wież sił). Ciężar sklepień rozłożony jest: na filary wewnętrzne za pośrednictwem służek i na zewnętrzne przypory w postaci filarów przyporowych lub skarp za pośrednictwem łęków umieszczonych nad dachami naw bocznych lub ukrytymi na poddaszu. Po zastosowaniu tego systemu konstrukcje budynków kościelnych można było budować znacznie wyższe i smuklejsze. Mury nawy głównej nie były tak mocno obciążone. Umieszczono w nich duże okna wypełnione witrażami. Konstrukcja sprawia wrażenie lżejszej, ażurowej.
Wilhelm Sauer (ur. 23 marca 1831 r. w Schönbeck; zmarł 9 kwietnia 1916 r. we Frankfurcie nad Odrą) był znanym organmistrzem czasów romantyzmu i późnego romantyzmu.

Marcin Luter – portret pędzla Lucasa Cranacha Starszego (1529)

Justus Jonas w sztambuchu Cranacha (1543)

Wybudowany pomiędzy parami wież nowy kościół to ostatnia wielka budowla halowa późnego gotyku górnosaksońskiego, należąca do wybitnych osiągnięć architektonicznych swojej epoki na terenie środkowych Niemiec. Projekt budowli sporządził budowniczy miejski Caspar Krafft. Po jego śmierci w 1540 budowę kontynuował Nickel Hoffmann. Wybudował on zachodnią połowę kościoła i empory. Budowa trwała od 1530 do 1544 z krótką przerwą w latach 1539–1542. Na zakończenie budowy wskazuje inskrypcja na południowej emporze:

Prezbiterium (w architekturze nazywane także "chórem kapłańskim") – przestrzeń kościoła przeznaczona dla duchowieństwa oraz służby liturgicznej (m.in. ministrantów). Zwykle jest wydzielone od reszty świątyni podwyższeniem, balustradą lub łukiem tęczowym i wyodrębniające się wizualnie z bryły kościoła. Nazwa pochodzi od słowa prezbiter - ksiądz.
Restauracja (architektura) – zespół działań zmierzających do przywrócenia uszkodzonej lub zmienionej budowli jej dawniejszej formy architektonicznej, wartości artystycznej i użytkowej. Prace restauratorskie przeprowadzane są na podstawie zachowanych materiałów archiwalnych w postaci planów, zdjęć itp. z użyciem oryginalnych detali i zachowaniem ocalałych fragmentów budowli.

Rynkowy kościół, którego budowę rozpoczęto dla dania odporu szerzącym się poglądom reformacyjnym, stał się miejscem, z którego ambony Justus Jonas poprzez wygłoszenie w Wielki Piątek 1541 kazania oficjalnie wprowadził reformację w Halle. Nabożeństwo musiało częściowo odbywać się pod gołym niebem, jako że wówczas prace budowlane ukończone były jedynie przy wschodnich partiach korpusu świątyni. W tym samym roku kardynał Albrecht von Brandenburg opuścił miasto na zawsze, po tym jak stany miejskie ogłosiły swoją gotowość do przejęcia jego ogromnego zadłużenia. W 1546 w kościele Mariackim wystawiono na widok publiczny trumnę ze zwłokami Marcina Lutra, zdążającą z orszakiem pogrzebowym z Eisleben do Wittenbergi; Luter w latach 1545–1546 trzykrotnie nauczał w tutejszym kościele.

Poczdam (niem. Potsdam, dolnołuż. Podstupim, pol. hist. Postąpin) – miasto we wschodnich Niemczech, położone nad Hawelą. Stolica i największe miasto kraju związkowego Brandenburgia, wchodzące w skład obszaru metropolitalnego Berlin-Brandenburg.
Fryz – środkowy, poziomy człon belkowania z reguły leżący między architrawem i gzymsem. Bardzo często zdobiony płaskorzeźbami, był jednym z najbardziej ozdobnych elementów antycznych świątyń.

W maju 2006 dla upamiętnienia reformacji i czołowego reformatora otwarto w przyziemiu Błękitnych Wież niewielkie Muzeum Lutra. Można w nim obejrzeć m.in. maskę pośmiertną Lutra wykonaną 19 lutego 1546 w celu utrwalenia jego wizerunku oraz odciski jego dłoni.

Kościół Mariacki w dzień

W latach 1840–1841 przestrzeń wokół ołtarza została przekształcona według planów Wilhelma Augusta Stapla i Karla Friedricha Schinkla. Julius Hübner, malarz specjalizujący się w tematyce historycznej, namalował nowy obraz ołtarzowy, zainspirowany tekstem „Schaut die Lilien“ zaczerpniętym z Kazania na górze.

Karol Fryderyk Schinkel (niem. Karl Friedrich Schinkel także Carl Friedrich Schinkel) (ur. 13 marca 1781 w Neuruppin, zm. 9 października 1841 w Berlinie) – niemiecki architekt, projektant i malarz, jeden z wybitniejszych twórców okresu klasycyzmu w Prusach, tworzący także w stylu arkadowym. Szkołą Schinkla (niem. Schinkelschule) nazwano działalność grupy niemieckich architektów kontynuujących styl Schinkla.
Uskok – struktura tektoniczna powstała w wyniku rozerwania mas skalnych i przemieszczenia ich wzdłuż powstałej powierzchni (lub wąskiej strefy zniszczenia), zwanej powierzchnią uskoku (lub strefą uskokową). Uskokom mogą towarzyszyć inne struktury tektoniczne (przyuskokowe podgięcia warstw, fałdy, fleksury).

Kościół Mariacki w ciągu swej historii nie przeszedł większych zmian zarówno na zewnątrz jak i wewnątrz. Uszkodzenia wywołane bombardowaniami w 1945 zostały usunięte do 1948.

Pierwszy niezbędny remont budowli miał miejsce po 1967, kiedy to woda wydostająca się z pękniętych rur centralnego ogrzewania mocno uszkodziła wnętrze kościoła i jego wyposażenie. Prace remontowo-modernizacyjne przeprowadzone w latach 1968–1983 należały do największych tego typu przedsięwzięć w NRD. Przeprowadzono je pod nadzorem urzędu konserwatorskiego Institut für Denkmalpflege. Postanowiono wówczas przywrócić świątyni w znacznym stopniu wygląd, jaki miała w XVI w. W myśl tych założeń pierwotny poliptyk powrócił na swoje dawne miejsce a ołtarzowy obraz Hübnera przeniesiono do zakrystii.

Portal – architektoniczne, ozdobne obramienie drzwi wejściowych w kościołach, pałacach, ratuszach, bogatszych kamienicach, czasami także drzwi wewnętrznych.
Niemiecka Republika Demokratyczna w skrócie NRD (niem. Deutsche Demokratische Republik, DDR) - państwo powstałe 7 października 1949 na terenie byłej sowieckiej strefy okupacyjnej (niem. Sowjetische Besatzungszone in Deutschland, SBZ). 3 października 1990 NRD przyłączyła się do RFN.

Biblioteka Mariacka i parafia Marktkirchengemeinde

Do kościoła Mariackiego należy biblioteka Mariacka (Marienbibliothek). Jest ona jedną z najstarszych i największych bibliotek kościelnych w Niemczech. Została założona w 1552 przez teologa i pastora kościoła Mariackiego, Sebastiana Boetiusa. Do czasu założenia Biblioteki Uniwersyteckiej i Krajowej Saksonii-Anhalt (Universitäts- und Landesbibliothek Sachsen-Anhalt) w 1694 była ona jedyną, publiczną biblioteką naukową w mieście. Do parafii ewangelicko–luterańskiej Marktkirchengemeinde, powstałej przed wiekami z połączenia parafii św. Gertrudy i Mariackiej, dołączyli na początku lat 70. XX w. członkowie wspólnot parafialnych Ulrichsgemeinde i Moritzgemeinde a od 2001 również Georgengemeinde.

Barok (z por. barroco – "perła o nieregularnym kształcie", lub z fr. baroque – "bogactwo ozdób") – główny kierunek w kulturze środkowo i zachodnioeuropejskiej, którego trwanie datuje się na zakres czasowy od końca XVI wieku do XVIII wieku. Barok obejmował wszystkie przejawy działalności literackiej i artystycznej, a także filozofię i architekturę. U jego podstaw leżał sprzeciw wobec renesansowego klasycyzmu, głęboka religijność, mistycyzm i egzystencjalny niepokój.
Jerzy Fryderyk Händel (Haendel) (ur. 23 lutego 1685 w Halle, zm. 14 kwietnia 1759 w Londynie) – niemiecki kompozytor i organista. Ze względu na to, że przez dłuższy czas przebywał i pracował w Londynie, gdzie był znany pod nazwiskiem George Frideric Haendel, uważany jest niekiedy za kompozytora angielskiego. W 1727 roku otrzymał obywatelstwo brytyjskie.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)