Kościół Mariacki w Rostocku - Polski Serwis Naukowy

Zegar astronomiczny

Kościół Mariacki w Rostocku (niem. Marienkirche (Rostock)) – jest jednym z czterech głównych kościołów w Rostocku i jednym z głównych dzieł północnoniemieckiego gotyku ceglanego. Z 1232 pochodzą pierwsze wzmianki o istnieniu wczesnogotyckiego kościoła na miejscu obecnej, trzynawowej bazyliki, której budowa rozpoczęła się ok. 1290 i zakończyła w poł. XV w. Chociaż w budowie kościoła powtórzono schemat Kościoła Mariackiego w Lubece to przysadzisty korpus świątyni otrzymał ponadto transept oraz potężny westwerk z niewysoką wieżą; planowana pierwotnie para wież nigdy nie została zrealizowana.

Salvator Mundi (łac. Zbawiciel Świata) - w ikonografii tradycyjne przedstawienie Jezusa Chrystusa, który w lewej ręce trzyma jabłko królewskie zaś prawą błogosławi. W późniejszych epokach jabłko było niekiedy zastępowane globem uwieńczonym krzyżem. Wizerunek Salvator Mundi spotyka się zarówno w formach malarskich jak i rzeźbiarskich. Postać Jezusa stoi lub siedzi na tronie.
Zwiastowanie Pańskie, Zwiastowanie Bogurodzicy - w wyznaniach chrześcijańskich objawienie się Marii Archanioła Gabriela i jego zapowiedź narodzenia Jezusa Chrystusa, Syna Bożego. Opis Zwiastowania znajduje się w Ewangelii Św. Łukasza.

Wewnątrz świątynia ma charakter budowli centralnej na planie prostokąta – nawy dokładnie w połowie przecina transept, mający niemal tę samą długość co one.

Kościół Mariacki słynie z bardzo bogatego wyposażenia: późnogotyckiego ołtarza św. Rocha z 1530, ambony z 1574, chrzcielnicy ze spiżu z 1290, najdoskonalszego dzieła tego rodzaju na obszarze północnych Niemiec i zegara astronomicznego z lat 1472-1643, jedynego niemieckiego zegara astronomicznego ze sprawnie funkcjonującym, średniowiecznym mechanizmem zegarowym.

Dekalog (gr. δεκάλογος dekalogos, dziesięć słów) inaczej Dziesięć przykazań (w trad. żyd.Dziesięć Oświadczeń עשרת הדיברות, Aseret ha-Dibrot) – zbiór podstawowych nakazów moralnych obowiązujących pierwotnie wyznawców judaizmu, a następie przejęty przez chrześcijan, dla których spełnia się on w Jezusie Chrystusie (Por. Mt 5,17-19) poprzez tajemnicę paschalną.
Dźwigar - element konstrukcyjny - poziomy lub ukośny (np. dźwigar dachowy, stropowy), lub budowli (np. dźwigar mostowy, stanowiący zazwyczaj przęsło mostu). W zależności od materiału użytego do wykonania, może to być:

Pochodzące z okresu średniowiecza obrazy z powodu obowiązującego w reformacji ikonoklazmu zachowały się jedynie w niewielkiej liczbie.

Historia parafii

Widok na Rostock od strony rzeki Warnow wg kolorowego miedziorytu Fransa Hogenberga z 1597: Od lewej Altstadt (pol. Stare Miasto) z kościołami św. Piotra i św. Mikołaja, w środku kościół Mariacki, na prawo – kościół św. Jakuba.

Widok na Rostock z lotu ptaka od strony północnej wg ryciny Wenzela Hollara z 1624/1625: z lewej strony na dole – Alte Markt (Stary Rynek) z kościołem św. Piotra, powyżej – kościół św. Mikołaja, w centrum – kościół Mariacki, powyżej Neue Markt (Nowy Rynek), na prawo od niego – kościół św. Jakuba.

Historia Rostocku rozpoczęła się ok. 1200 wraz z założeniem osady kupieckiej nad rzeką Warnow, w okolicach kościoła św. Piotra po nadaniu lubeckiego prawa miejskiego przez księcia Heinricha Borwina I.

Dziesięcina – podatek religijny w judaizmie i chrześcijaństwie. Obowiązkowe, świadczenie pieniężne lub rzeczowe w postaci dziesiątej części swojego dochodu na rzecz Kościoła, przeznaczone głównie na rzecz utrzymania duchowieństwa. Obecnie praktyka składania dziesięciny obecna jest tylko w niektórych kościołach protestanckich.
Święta Małgorzata - męczennica, święta Kościoła katolickiego. Żyła na przełomie III i IV w. w Antiochii Pizydyjskiej, jedna z Czternastu Świętych Wspomożycieli.

W 1218 osada ta rozszerzyła się na południe w kierunku dawnej osady słowiańskiej w pobliżu kościoła św. Mikołaja. Kościół Mariacki jest wspomniany po raz pierwszy w dokumentach pisanych z 1232 jako kościół parafialny samodzielnej osady, która przyłączyła się od zachodu do starszej części miasta i dysponowała własnym placem targowym i ratuszem. W wyniku dalszej ekspansji w kierunku zachodnim w 1252 powstało Neustadt (Nowe Miasto) jako czwarta, samodzielna osada, której centrum stanowił kościół św. Jakuba. Kiedy w latach 1262-1265 wszystkie te części miasta połączyły się w jeden organizm, centralnie położona część stała się centrum administracyjnym nowego miasta, a kościół Mariacki w konsekwencji uzyskał status kościoła rady miejskiej i głównego kościoła parafialnego. W przeciwieństwie do analogicznych kościołów w Lubece i Stralsundzie kościół Mariacki w Rostocku nigdy nie tworzył jednego zespołu architektonicznego z ratuszem przy centralnym placu miasta, lecz był położony nieco z boku na północny zachód od Neue Markt (Nowego Rynku) pomiędzy ulicami Kröpeliner Straße i Lange Straße.

Nawa – składowa część kościoła położona pomiędzy prezbiterium a kruchtą, przeznaczona dla wiernych. Oprócz świątyń jednonawowych występują dwu-, trzy-, pięcio- oraz siedmionawowe.
Kapitel (głowica) – najwyższa, wieńcząca część kolumny, filaru lub pilastra, będąca pośrednim członem konstrukcyjnym między podporą (np. trzonem kolumny) - od której jest szersza, co zapewnia bardziej stabilną konstrukcję całości - oraz elementami dźwiganymi (np. belkowaniem). Ze względu na swoje usytuowanie głowica pełni także funkcje dekoracyjne.

Od 1260 do kościoła Mariackiego wcielono szkołę łacińską, nad którą patronat sprawowała rada miejska. Patronat nad kościołem sprawowali natomiast aż do reformacji możnowładcy (Landesherren) – dom książęcy Mecklenburg-Schwerin; kontrola nad kościołem była sprawowana jednak również i przez miasto.

Administracyjnie Rostock należał do biskupstwa Schwerin. Finansowo parafia otrzymywała się z kościelnych dziesięcin, opłat za usługi kościelne, dobrowolnych ofiar składanych do puszek kościelnych, zapisów i fundacji. Za te pieniądze wzniesiono kościelne warsztaty (fabrica ecclesiae) nad którymi nadzór samodzielnie mogła sprawować wspólnota parafialna pod przewodnictwem proboszcza. Obok proboszcza nadzór ten sprawowali też świeccy należący do parafii, przeważnie członkowie rady miejskiej.

Katedra w Berlinie (niem. Berliner Dom) - ewangelicka katedra, znajdująca się w Berlinie. Została zbudowana w latach 1894-1905 według planów architekta Juliusa Carla Raschdorffa z Pszczyny w stylu późnego, włoskiego renesansu. W miejscu, gdzie dziś stoi katedra znajdowała się wcześniej mniejsza katedra w stylu barokowym. W 1944 roku katedra została uszkodzona przez naloty aliantów, a odbudowa rozpoczęła się dopiero w 1975 roku. Świątynia ma 1500 miejsc i jest jedną z największych w Berlinie. To właśnie tutaj odbywają się najczęściej ekumeniczne nabożeństwa z okazji świąt państwowych lub w ważnych dla narodu momentach.
Miłość jest dowolną ilością emocji i doświadczeń zachodzących z powodu silnej więzi. Słowo miłość może odnosić się do wielu różnorodnych uczuć, stanów i postaw, poczynając od ogólnego zadowolenia, a kończąc na silnej więzi międzyludzkiej. Rozmaitość użyć i znaczeń, połączona z zawiłością opisywanych przez nią uczuć, powoduje, że miłość jest niespotykanie trudna do zdefiniowania, nawet w porównaniu do innych stanów emocjonalnych.

12 listopada 1419 w kościele Mariackim uroczyście zainaugurowano powstanie uniwersytetu w Rostocku, przez długi czas ściśle związanego z kościołem. Jeszcze dziś wskazuje na to nazwa "stalle profesorskie", którym to mianem określa się stojące poniżej loży książęcej stalle w prezbiterium, jako że kościół aż do ok. 1900 pełnił funkcję zarówno kościoła uniwersyteckiego jak i kościoła rady miejskiej.

Chrzcielnica – zbiornik wypełniony wodą święconą, najczęściej w kształcie kielicha, przeznaczony do sakramentu chrztu. Wykonany z kamienia, metalu lub drewna. Forma dekoracji i proporcji zmieniała się wraz z obowiązującymi stylami w architekturze.
Święta Barbara, scs. Wielikomuczenica Warwara, żyjąca III wieku, święta Kościoła katolickiego i prawosławnego, dziewica, męczennica, jedna z Czternastu Świętych Wspomożycieli.

W 1531 zawitała do Rostocku reformacja. Jej początki w tym mieście związane były z kościołem św. Piotra, w którym nauczał kaznodzieja Joachim Slüter. W późniejszym czasie natomiast do głosu doszli wybitni teolodzy i zarazem główni pastorzy kościoła Mariackiego, m.in. Valentin Curtius, Georg von Venediger i Lucas Bacmeister der Ältere, archidiakoni Johann Quistorp der Ältere i Heinrich Müller czy radykalny kaznodzieja Johannes Saliger (Johann Beatus, 1568/69) i grono jego następców, zwanych od jego łacińskiego przydomka Beatiner, troszczących się o sprawy wspólnoty w niespokojnych czasach.

Tympanon - w architekturze klasycznej (starożytna Grecja, starożytny Rzym, renesans, klasycyzm) wewnętrzne trójkątne pole frontonu, często wypełnione rzeźbą.
Mojżesz (łac. Moyses, hebr. מֹשֶׁה Mosze, arab. موسى, Musa) – postać biblijna, przywódca Izraelitów w okresie ich wyjścia z Egiptu i wędrówki do Ziemi Obiecanej. Żył prawdopodobnie w XIII-XII wieku p.n.e. (według Biblii 120 lat). Syn Amrama i Jokebed, brat Aarona i Miriam.

W XVIII w. w kościele Mariackim działali znani kościelni muzycy, m.in. kantorzy Daniel Friderici i Erasmus Sartorius czy organista Nicolaus Hasse.

Aktualnym organistą i kantorem w kościele Mariackim jest od 2007 Karl-Bernhardin Kropf.

W czasie przełomu 1989 kościół Mariacki, podobnie jak i inne kościoły w Rostocku, stał się zalążkiem sił opozycyjnych, które gromadziły się na pokojowych modlitwach i nabożeństwach pod przewodnictwem pastora Joachima Gaucka. 19 października 1989 wyszła z kościoła demonstracja przeciwko rządzącej SED, w której wzięło udział ok. 40000 mieszkańców Rostocku.

Latarnia (architektura) – cylinder umieszczony na górnym pierścieniu kopuły z otworami doświetlającymi pomieszczenie przekryte kopułą. Latarnia zazwyczaj przykrywana była hełmem. Rozwiązanie często stosowane w renesansie i baroku. W Polsce ze znanych kopuł z latarnią należy wymienić przykrycie Kaplicy Zygmuntowskiej na Wawelu.
System przyporowy – rodzaj konstrukcji, która rozwinęła się w gotyku i umożliwiła wykonywanie sklepień o dużych rozpiętościach i na znacznych wysokościach. Konstrukcja składa się z łęków i filarów przyporowych (wież sił). Ciężar sklepień rozłożony jest: na filary wewnętrzne za pośrednictwem służek i na zewnętrzne przypory w postaci filarów przyporowych lub skarp za pośrednictwem łęków umieszczonych nad dachami naw bocznych lub ukrytymi na poddaszu. Po zastosowaniu tego systemu konstrukcje budynków kościelnych można było budować znacznie wyższe i smuklejsze. Mury nawy głównej nie były tak mocno obciążone. Umieszczono w nich duże okna wypełnione witrażami. Konstrukcja sprawia wrażenie lżejszej, ażurowej.

W 1998 istniejące w centrum miasta wspólnoty parafialne: St. Jakobi, St. Marien i St.Petri/St. Nikolai połączyły się w jedną parafię pod nazwą: Evangelisch-Lutherische Innenstadtgemeinde Rostock.

Historia budowy kościoła

Prezbiterium z obejściem i fragment południowego transeptu (na lewo). Starsze fragmenty budowli są wzniesione z czerwonej cegły zaś młodsze – z kolorowej, glazurowanej cegły, kładzionej naprzemiennie. Rzucający się w oczy jest brak systemu przypór, co sprawia, iż budowla wydaje się bardzo zwarta

Potężny filar na skrzyżowaniu naw

Kościół Mariacki pośród morza ruin w 1945

Po połączeniu się osad w jeden organizm miejski w 1265 dotychczasowa świątynia okazała niewystarczająca jak na reprezentacyjne potrzeby szybko rozwijającego się miasta hanzeatyckiego; do 1279 wzniesiono więc większy, trzynawowy, halowy kościół z cegły. Z poprzedniego kościoła pozostała tylko jedna kondygnacja z zamykającym ją łukiem w kształcie liścia koniczyny i szczyt w części zachodniej. Zgodnie z wzorcami westfalskimi nawa główna w kościele Mariackim była szeroka, natomiast nawy boczne wąskie; budowla prawdopodobnie nie miała też prezbiterium a jedynie krótkie zamknięcie od wschodu. Ok. 1290 rozpoczęto rozbudowę i przebudowę dotychczasowej budowli na bazylikę z prezbiterium; za przykład posłużyły tym razem plany kościoła Mariackiego w Lubece, z którą Rostock chciał konkurować. Niemal równocześnie rozpoczęły się też prace budowlane przy katedrze w Schwerin i oraz w położonym niedaleko klasztorze cysterskim w Doberan.

Ikonoklazm (gr. eikōn – "obraz"; klao – "łamać", "obrazoburstwo") – ruch szerzący się w VIII-IX wieku na terenach Bizancjum i państwa Franków oraz w Niderlandach w XVI w.
Sklepienie krzyżowe - sklepienie zbudowane na planie kwadratu z dwóch, przenikających się sklepień kolebkowych, z których pozostawiono górne części sklepień. Podparte jest na czterech filarach lub słupach usytuowanych w wierzchołkach kwadratu (planu pomieszczenia). Podpory znajdują się pod przekątnymi powstającymi przez przecięcie się kolebek. Wzdłuż nich przenoszone są obciążenia. Sklepienie stosowane znacznie częściej niż klasztorne, pozwalało na swobodniejsze kształtowanie wnętrza.

Inne miasta hanzeatyckie też nie chciały pozostać w tyle i zaczęły wznosić w tym samym czasie lub nieco później nowe, okazalsze kościoły. Przebudowa kościoła Mariackiego w Rostocku rozpoczęła się od strony wschodniej. W poł. XV w. stary kościół halowy został wyburzony, po czym wzniesiono mury zewnętrzne nowego kościoła. Stara wieża została podwyższona i poszerzona, ale zaplanowana pierwotnie dwuwieżowa fasada nigdy nie doczekała się realizacji, zwłaszcza po tym jak południowy fragment murów wieży podczas prac budowlanych pochylił się nieco w kierunku wschodnim. W tym czasie wzniesiono na przecięciu naw potężne filary przyporowe, które, bardzo oddalone od siebie, są pozostałościami wcześniejszego przęsła. Wskazuje to, iż w budowli już wcześniej zaplanowano jednonawowy transept.

Eden (hebr. Gan Eden, גַּן עֵדֶן "ogród rozkoszy"; sum. edin "nawodniony") – biblijny raj stworzony przez Boga Jahwe dla pierwszych ludzi – Adama i Ewy. W ogrodzie ludzie wszystkiego mieli pod dostatkiem i z wszystkiego mogli korzystać, z wyjątkiem Drzewa Poznania Dobra i Zła, którego owoców nie mogli zrywać. Jednak Szatan pod postacią węża skusił Ewę do zerwania zakazanego owocu, który po skosztowaniu podała mężowi. Za ten akt nieposłuszeństwa wobec Boga zostali oboje wygnani z Edenu, którego od tej pory strzegły cheruby i wirujący ognisty miecz, aby nikt nie mógł zerwać owoców z drzewa życia. W Biblii da się wyróżnić dwie tradycje dotyczące Edenu – zawartą w Księdze Ezechiela i zawartą w Księdze Rodzaju. Prawdopodobnie obie są niezależnymi od siebie nawiązaniami do mezopotamskich mitów i tradycji królewskich i boskich ogrodów, takich jak wiszące ogrody Semiramidy, dostosowanymi do teologii judaistycznej [1].
Cech, z niem. Zunft – organizacja samorządu rzemieślniczego o charakterze społeczno-zawodowym, częściowo również gospodarczym, zrzeszająca rzemieślników jednego lub kilku pokrewnych zawodów, mająca na celu:

W 1398 sklepienia naw zawaliły się. Nowa koncepcja wzniesienia transeptu, o czym informuje inskrypcja obok portalu w południowym ramieniu transeptu, wydaje się w świetle dzisiejszych badań wątpliwa, jako że wszystko wskazuje na kontynuację budowy ok. 1398.

Charakterystyczne dla fazy budowlanej ok. 1400 jest zastosowanie naprzemiennego kładzenia glazurowanych cegieł w kolorze gliniastożółtym i zielonym, podczas gdy w starszych fragmentach budowli kładziono cegły czerwone. W dokumencie z 1420 pojawia się wzmianka o ołtarzu w nawie bocznej, co skłania do założenia, iż już wtedy był on zbudowany. Ok. 1440 podwyższono wieżę o jedno piętro a w 1454 zakończono budowę sklepień; tym samym kościół został zamknięty od góry.

Ambit (obręb, obejście) – w architekturze kościelnej wąskie przejście powstałe z przedłużenia naw bocznych i poprowadzenia ich wokół prezbiterium za ołtarzem głównym.
Supraporta (łac. supra portam - nad drzwiami) - dekoracyjne panneau umieszczone nad drzwiami, ujęte w obramowanie z drewna lub stiuku. Wypełnione dekoracją w formie fresku, płaskorzeźby, sztukaterii, malowidła itp.

Po nastaniu reformacji wnętrze świątyni zostało przystosowane do potrzeb liturgii protestanckiej. Z czterech ołtarzy, których istnienie jest poświadczone ok. 1500, przetrwały tylko dwa: ołtarz św. Rocha i jedno skrzydło ołtarza Mariackiego. W latach 1723/1724 po raz pierwszy pomalowano wnętrze kościoła na biało. Z wcześniejszych malowideł przetrwał tylko XV-wieczny fryz z motywami roślinnymi na środku sklepienia pod wieżą. Dalsze malowidła zostały odkryte i wydobyte na światło dzienne podczas prac konserwacyjnych w 2005.

Katarzyna z Aleksandrii, Katarzyna Aleksandryjska – (ur. ok. 282, zm. ok. 300) – męczennica chrześcijańska, jedna z Czternastu Świętych Wspomożycieli.
Św. Łazarz z Betanii - postać biblijna. Według Nowego Testamentu był przyjacielem Jezusa Chrystusa, przez którego został wskrzeszony (co opisuje Ewangelia Jana).

Obecne zwieńczenie wieży i sygnaturka pochodzą z 1796; choć już na sztychu z XVII w. widać podobną konstrukcję dachu. W latach 1901/1902 poddano po raz kolejny renowacji miedziane pokrycie dachu.

Podczas drugiej wojny światowej kościół Mariackie przetrwał, jako jedyny z kościołów Rostocku, ciężkie bombardowania z 1942 i 1944 odnosząc stosunkowo nieznaczne uszkodzenia pośrodku zniszczonego Starego Miasta. Kilka bomb zapalających ugodziło kościół podczas trzech kolejnych ataków powietrznych: spłonęła wówczas latarnia wieży, więźba dachowa i obie małe wieżyczki. Dzięki szybkiej akcji z narażeniem życia pożar został ugaszony przez ówczesnego zakrystiana Friedricha Bombowskiego, jego córkę, kilku śmiałków i wojskową straż pożarną. Unieszkodliwili oni dalsze, zrzucone bomby fosforowe, zanim te zdążyły wywołać jeszcze silniejszy pożar. Córka zakrystiana uległa zatruciu spalinami w 1942. Zmarła w maju 1945 w wieku 24 lat.

Blenda (niem. blende ślepe okno, ślepa wnęka) – płytka wnęka w ścianie, o wykroju arkady lub okna, stosowana przede wszystkim w celach estetycznych, rzadziej do odciążenia ściany.
Wilhelm Sauer (ur. 23 marca 1831 r. w Schönbeck; zmarł 9 kwietnia 1916 r. we Frankfurcie nad Odrą) był znanym organmistrzem czasów romantyzmu i późnego romantyzmu.

Po wojnie naprędce usunięto uszkodzenia i kościół mógł być używany zgodnie ze swym przeznaczeniem.

Renowacja

Zniszczenia spowodowane przez przeciekający dach i jego korozja sprawiły, iż nieodzowna stała się gruntowna restauracja świątyni, tym bardziej, że odwiedza ją ok. 200000 turystów rocznie, co jest dla jej wnętrza dodatkowym obciążeniem.

Gruntowna renowacja świątyni mogła rozpocząć się po 1992 dzięki połączeniu wysiłków m.in. landu Meklemburgia-Pomorze Przednie, władz miasta Rostock, fundacji Deutsche Stiftung Denkmalschutz i samych mieszkańców miasta. Pomiędzy 1992 a 2005 wydano na cele restauracyjne sumę ok. 5,5 mln euro.

Prezbiterium (w architekturze nazywane także "chórem kapłańskim") – przestrzeń kościoła przeznaczona dla duchowieństwa oraz służby liturgicznej (m.in. ministrantów). Zwykle jest wydzielone od reszty świątyni podwyższeniem, balustradą lub łukiem tęczowym i wyodrębniające się wizualnie z bryły kościoła. Nazwa pochodzi od słowa prezbiter - ksiądz.
Restauracja (architektura) – zespół działań zmierzających do przywrócenia uszkodzonej lub zmienionej budowli jej dawniejszej formy architektonicznej, wartości artystycznej i użytkowej. Prace restauratorskie przeprowadzane są na podstawie zachowanych materiałów archiwalnych w postaci planów, zdjęć itp. z użyciem oryginalnych detali i zachowaniem ocalałych fragmentów budowli.

Od 2004 wykonano uszczelnienie dachów świątyni, zabezpieczono jej mury i odrestaurowano sklepienia. Do 2012 planuje się wykonanie dalszych niezbędnych prac, szczególnie zabezpieczenia prezbiterium i naw, renowacje grożących wypadnięciem okien, westwerku i organów. W sierpniu 2008 poddano renowacji westwerk a zwłaszcza mocno zwietrzałe blendy na jego południowej ścianie.

Poczdam (niem. Potsdam, dolnołuż. Podstupim, pol. hist. Postąpin) – miasto we wschodnich Niemczech, położone nad Hawelą. Stolica i największe miasto kraju związkowego Brandenburgia, wchodzące w skład obszaru metropolitalnego Berlin-Brandenburg.
Cnoty teologiczne (poprawnie: teologalne), cnoty wlane, są określane przez Kościół katolicki jako cnoty nadprzyrodzone, należą do nich wiara, nadzieja i miłość. Cnót tych człowiek nie jest w stanie otrzymać w wyniku dziedziczenia, wychowania, czy też swojego działania, są one darem Boga.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)