Widok ogólny wnętrza

Kościół Mariacki w nocy

Kościół Marii Panny w Dreźnie (niem. Frauenkirche (Dresden), w skrócie: Kościół Mariacki) – barokowy luterański kościół znajdujący się na drezdeńskim Neumarkt (pol. Nowy Rynek). Ta monumentalna świątynia to jeden z najbardziej znanych i rozpoznawalnych w Europie zabytków protestanckiej architektury sakralnej. Największy na świecie obok katedry w Strasburgu budynek wzniesiony z piaskowca, jego kopuła to najokazalsza tego typu konstrukcja wykonana z kamienia wśród kościołów leżących na północ od Alp.

Kościół Mariacki wzniesiono w latach 1726–1743. Podczas II wojny światowej został w wyniku alianckich bombardowań miasta w nocy z 13 na 14 lutego 1945 bardzo poważnie uszkodzony i zawalił się ostatecznie rankiem 15 lutego. Za czasów NRD pozostał trwałą ruiną służącą za pamiątkę okropieństw wojny. Dopiero w 1985 zdecydowano o jego rekonstrukcji, jednak prace rozpoczęto dopiero po upadku muru berlińskiego w 1989. Trwającą w latach 1994–2005 odbudowę pomagały sfinansować Dresdner Bank, towarzystwa miłośników miasta oraz indywidualni darczyńcy z całego świata.

30 października 2005 kościół został ponownie konsekrowany i otwarty dla wiernych i turystów. Z pomnika wojny przeistoczył się w symbol pojednania.

Dzieje kościoła do 1945

Wcześniejszy kościół romański

Miedzioryt autorstwa Moritza Bodenehra przedstawiający kościół poprzedzający Frauenkirche

Już w XI wieku na miejscu, gdzie obecnie stoi Frauenkirche, znajdował się niewielki romański kościół pod wezwaniem Najświętszej Marii Panny, prawdopodobnie najstarszy w regionie. Służył on za ośrodek misyjny, mający chrystianizować Serbów łużyckich zamieszkujących okoliczne wsie. Znajdował się w nim słynący cudami obraz maryjny, co obok znajdującej się w kościele św. Krzyża drzazgi z krzyża Jezusa, uczyniło miasto wczesnym ośrodkiem pielgrzymek. Gdy w ostatnim trzydziestoleciu XII wieku Drezno gwałtownie się rozrosło, kościół stał się kościołem parafialnym, w szczególności uzyskał prawo chrztu, udzielania ślubów oraz urządzania pochówków. W okresie średniowiecza wielokrotnie go restaurowano: pod koniec XIII wieku został przebudowany w stylu gotyckim na kościół halowy, zaś pod koniec XV wieku doczekał się kolejnej renowacji - tym razem w stylu późnogotyckim.

W dobie reformacji stał się częścią parafii luterańskiej, od 1539 przez 20 lat służył wyłącznie do pogrzebów, odprawianie mszy wznowiono dopiero w 1559. Pod koniec XVI wieku w związku ze zmianą przebiegu murów miejskich znalazł się w obrębie ścisłego miasta, co walnie przyczyniło się do decyzji Augusta Mocnego w 1714, o stopniowej likwidacji cmentarza przykościelnego z powodów higienicznych oraz urbanistycznych. W jej trakcie wiele grobów bezpowrotnie zaginęło.

Na początku XVIII wieku liczba wiernych rosła coraz szybciej, nie było już jednak możliwości dalszej rozbudowy kościoła, co więcej, ponieważ od ostatniego poważnego remontu minęło sporo czasu, jego konstrukcja, mocno zaniedbana, groziła katastrofą budowlaną.

Kościół barokowy projektu George'a Bähra

Neumarkt w Dreźnie na obrazie Canaletta

Frauenkirche, ok. 1875

Frauenkirche, ok. 1897

Wobec powyższych okoliczności rada miejska Drezna zdecydowała w 1722 o rozbiórce starego kościoła i budowie na jego miejscu nowego. Zlecenie wykonania projektu otrzymał architekt miejski George Bähr. Prace nad nim zajęły 4 lata, pozwolenia na budowę udzielono 26 czerwca 1726, 26 sierpnia tego samego roku położono kamień węgielny i rozpoczęto budowę, która trwała do 1743. Jej koszty sięgnęły 288570 talarów, 13 groszy i 64,4 feniga, większość pieniędzy pochodziła z datków drezdeńskich mieszczan. Fundusz budowy zasiliły też środki z darowizn przeznaczonych pierwotnie dla protestantów z Salzburga, którzy, wypędzeni z powodu wiary, przebywali podówczas w Saksonii – ich pierwotni adresaci nie otrzymali żadnej pomocy.

Frauenkirche od początku wznoszono jako kościół luterański pomimo faktu, że elektorem Saksonii był wtedy katolik, August Mocny.

28 lutego 1734 ukończone wnętrze zostało poświęcone, uroczyste kazanie wygłosił superintendent Valentin Ernst Löscher, odegrano też utwory Theodora Christlieba Reinholda.

Konstrukcja zewnętrznej powłoki kopuły miała być pierwotnie wykonana z drewna i pokryta miedzią, Bähr od 1734 forsował jednak koncepcję wykonania jej z kamienia, gdyż w takiej wersji byłaby ona o wiele bardziej okazała. Ideę tę wspierał elektor Saksonii August Mocny, marzący o tym, by mieć w swojej stolicy obiekt podobny do weneckiego kościoła Santa Maria della Salute, leżącego u ujścia Canal Grande, dominującego w panoramie miasta. Ostatecznie pomysł zaakceptowano, jednak, zgodnie z przewidywaniami, budowa zwieńczenia w takiej wersji przysporzyła dodatkowych trudności – w jej trakcie na kopule powstały rysy, z powodu których rozpoczęcie budowy latarni opóźniło się aż do 1741.

27 maja 1743, niedługo po piątej rocznicy śmierci Bähra, na szczycie latarni zamontowano krzyż i tym samym ukończono budowę. Superintendent Löscher zmienił pierwotną koncepcję słynnego architekta, który skłaniał się raczej ku zwieńczeniu kościoła obeliskiem lub piramidą, oraz sprzeciwił się żądaniom Henryka von Brühla, który chciał, by na szczycie znalazł się obelisk w kształcie litery A, mający symbolizować panowanie Augusta Mocnego.

Frauenkirche należał do najbardziej znaczących protestanckich budowli sakralnych niemieckiego baroku. Kościół, zaprojektowany na planie centralnym, wieńczyła wykonana prawie w całości z piaskowcowych ciosów kopuła. Fascynowała ona swą wklęsłą u dołu formą, przypominała kształtem dzwon. Była to konstrukcja jedyna w swoim rodzaju, porównywalna z takimi dziełami, jak kopuła autorstwa Michała Anioła na Bazylice św. Piotra w Rzymie. Świątynia zawdzięcza jej nazwę "Die Steinerne Glocke" (pol. Kamienny Dzwon). Spoczywała ona na 8 filarach nośnych we wnętrzu kościoła. Sąsiadujące poprzez osie przekątniowe kościoła pary filarów znajdowały się bliżej siebie, niż pary, które sąsiadowały ze sobą przez osie główne. W ten sposób poprzez rozsunięcie filarów podkreślono główne osie, które nadały rzutowi formę krzyża.

Obrys ścian zewnętrznych tworzył w przybliżeniu kwadrat, z którego wyłamywała się jedynie półokrągła wnęka dla chóru. Schody prowadzące ku kolistej emporze położonej między filarami zostały umieszczone w czterech przylegających do bryły budowli ryzalitach służących za oparcie kopuły. Na podniesioną w obrębie chóru posadzkę prowadzą dwuskrzydłowe wachlarzowe schody, flankujące pulpit-kazalnicę, za nimi znajduje się monumentalny barokowy ołtarz ukoronowany prospektem organowym. Ambonę dobudowano na lewym filarze ponad schodami dopiero później, z uwagi problemy z akustyką. Ławki w przestrzeni pod kopułą rozmieszczone są koncentrycznie wokół punktu położonego między pulpitem a ołtarzem, te stojące między oraz za filarami zwrócone są ku centrum kopuły. Rozmieszczenie ławek dodatkowo zaakcentowało zdefiniowaną przez architekturę obiektu dwoistość kompozycji wnętrza z konkurującymi ośrodkami centralnej nawy oraz przestrzeni chóru. Proporcje smukłych filarów oraz wysokich, wąskich okien przypominały te spotykane w katedrach gotyckich. Charakterystyczna koncepcja kościoła tchnęła nowego ducha w liturgię obrządku protestanckiego, ołtarz oraz prezbiterium znajdowały się dokładnie w centrum uwagi całego zgromadzenia wiernych.

Kościół miał całkowitą wysokość 91,23 m, 41,96 m szerokości oraz 50,02 m długości. Zbudowana z saksońskiego piaskowca, ważąca około 12000 ton kopuła o zewnętrznej średnicy 26,15 m na dole oraz w przybliżeniu 10 m na górze, rozpoczynała się na wysokości około 40 m, zaś latarnia – 62 m nad powierzchnią Neumarkt.

Historia kościoła do 1945

Szereg niedociągnięć konstrukcyjnych spowodował konieczność dokonywania okresowych napraw, związanych zwłaszcza z murowaną kopułą. Jej ciężar spoczywał na ośmiu wewnętrznych filarach rozmieszczonych w nawie, podczas gdy George Bähr przewidywał odprowadzenie części ciężaru zwieńczenia budowli na ściany zewnętrzne. Do budowy filarów nośnych użyto zbyt miękkiego piaskowca oraz złej jakości zaprawy. Siły ściskające pochodzące od kopuły doprowadziły do ich zgniecenia, a w konsekwencji do zmniejszenia spójności wszystkich elementów podporowych. Nacisk na poziomie głównego gzymsu spowodował powstanie rys w obrębie kapiteli filarów. W 1735, zaledwie po roku od poświęcenia kościoła, zaistniała konieczność spięcia ich żelaznymi klamrami oraz ponownego otynkowania. Przy budowie kopuły w 1736 wbudowano w nią żelazne wieńce, aby zwiększyć stabilność konstrukcji.

Podczas wojny siedmioletniej kopuła została w 1760 ostrzelana przez pruską artylerię, świadkowie twierdzili, że wytrzymała ona ponad 100 trafień kulami armatnimi. Okazała się na tyle wytrzymałą, że pociski odbijały się od niej, a kościół bez większych zniszczeń przetrwał oblężenie, działania wojenne pozwoliły jednak dokonać napraw dopiero w 1765. Ponownie zabezpieczono trzony filarów klamrami i obejmami, aby powstrzymać osiadanie kopuły. W latach 1821–22 dokonano pierwszej renowacji architektury zewnętrznej: wypielono rośliny, przespoinowano na nowo mur oraz umocowano wcześniej częściowo luźno spoczywające elementy kamienne. W 1844 po raz kolejny zaistniała konieczność odnowienia kościoła - przenikanie wilgoci oraz brak ogrzewania zaszkodziły trwałości drewnianego wyposażenia, które częściowo musiało ulec wymianie.

W 1849 Frauenkirche znalazł się w centrum wydarzeń znanych jako Powstanie Majowe, będących jednym z ostatnich aktów Wiosny Ludów. Na Neumarkt stanęły barykady, zacięte walki trwały wiele dni, zanim rebelianci zostali otoczeni w kościele i aresztowani.

Dalsze zabiegi konserwatorskie przeprowadzono między innymi w 1861, jednak głównego problemu zapadającej się pod własnym ciężarem kopuły nie udało się rozwiązać.

Wewnętrzne filary, zbudowane z czystego piaskowca, musiały być wzmacniane innymi materiałami. Do tego doszły częste naprawy kapiteli oraz trzonów filarów, gdyż odchylały się one od pionu. W 1930 wbudowano w filary stalowe opaski, niektóre z nich udało się odnaleźć w ruinach. Nieco później umieszczono w konstrukcji liczne stalowe kotwy, nie dało to jednak oczekiwanych rezultatów.

Dopiero w 1938 udało się znaleźć rozwiązanie, jednak jego realizacja wiązała się z koniecznością przeprowadzenia długotrwałych i skomplikowanych napraw, aby kościół mógł dalej istnieć. Po oględzinach stanu budynku dokonanych przez Georga Rütha, wmontowano żelbetowe ściągi pomiędzy ośmioma głównymi filarami oraz wzmocniono kopułę żelbetowym wieńcem. Poszczególne części budynku zostały ze sobą spojone, przez co powstrzymano ich rozsuwanie się i zapewniono stabilność całości konstrukcji. Roboty te ukończono w 1942 i były to ostatnie prace remontowe wykonane w kościele przed jego zniszczeniem.

Parafie i pastorzy do 1945

W przedwojennej panoramie miasta

Od czasu wzniesienia kościół znajdował się w posiadaniu parafii ewangelicko-luterańskiej. W latach 1930-1937 funkcję plebana sprawował superintendent okręgu kościelnego Drezna Hugo Hahn. Pleban oraz parafia należały do Kościoła Wyznającego, założonego w wyniku konfliktu kościoła z państwem jako przeciwwaga dla ruchu Niemieckich Chrześcijan, popierających Hitlera. Hahn był nastawiony krytycznie do narodowego socjalizmu, za co został 12 maja 1938 usunięty z Saksonii przez Gestapo. Przebywając poza parafią wystosował do wiernych list pasterski ostrzegający przed zagrożeniem dla wiary chrześcijańskiej ze strony narodowych socjalistów.

Od tego momentu aż do 1945 Frauenkirche pozostawał pod kontrolą hierarchów związanych z Niemieckimi Chrześcijanami. Mianowanego na miejsce Hahna superintendenta Arthura Schuknechta zmienił w 1942 superintendent Max Krebs (urodzony 4 lutego 1885 w Rochlitz). Krebsa uważano za radykalnego zwolennika Niemieckich Chrześcijan oraz zadeklarowanego narodowego socjalistę. W 1945 został aresztowany przez sowiecką armię okupacyjną, później zaginął i ostatecznie w 1972 sąd okręgowy w Dreźnie uznał go za zmarłego.

Zniszczenie podczas drugiej wojny światowej

Zniszczony kościół NMP. Na pierwszym planie pomnik Marcina Lutra

Po nalotach amerykańskich i brytyjskich bombowców na Drezno w nocy z 13 na 14 lutego 1945 kościół został całkowicie wypalony. Część okien wprawdzie wcześniej zamurowano, lecz pozostałe zostały zniszczone lub poważnie uszkodzone przez wybuchy bomb oraz płomienie. Frauenkirche był bezbronny wobec szalejącego ognia trawiącego centrum miasta, temperatury osiągały nawet do 1200 stopni Celsjusza.

W podziemiach kościoła znajdowało się archiwum filmowe Luftwaffe. Filmy utrwalano w tamtych czasach na taśmach celuloidowych, które są łatwopalne i przy spalaniu wydzielają bardzo dużo ciepła. Przez wiele lat wysuwano hipotezę, jakoby miały się one przyczynić do podsycenia płomieni i w efekcie zawalenia się budowli. Jako że ekipy archeologiczne przeczesujące ruiny w ramach przygotowań do odbudowy odnalazły niektóre z nich w stanie praktycznie nienaruszonym, po dokładnych badaniach uznano tę hipotezę za błędną. Głównym powodem runięcia Frauenkirche było zbudowane w znacznej części z drewna wyposażenie wnętrza, które po stopieniu się okien zajęło się ogniem. Piaskowiec nie ma tak wysokiej odporności na wysokie temperatury jak kamień wapienno-krzemianowy, z którego wzniesiono przykładowo kościół św. Krzyża czy też katedrę św. Trójcy. Budulec rozszerzał się w wyniku wzrostu temperatury, aż w końcu pojawiły się rysy i zaczął pękać, przez co utracił nośność.

Po nalocie na Neumarkt nie ostał się ani jeden dom. Pomnik Marcina Lutra stojący przed kościołem został poważnie uszkodzony. Frauenkirche płonął jeszcze przez długi czas po nalocie, jednak kopuła w dalszym ciągu trwała na swoim miejscu. Pozwoliło to na ewakuację ponad 300 ludzi, którzy szukali schronienia w krypcie kościoła. Rankiem 15 lutego o godzinie 10:00 wewnętrzne filary, bardzo kruche w wyniku naprzemiennego oddziaływanie gorąca oraz chłodu, straciły zdolność utrzymania olbrzymiego ciężaru sklepień wraz z kamienną kopułą. Wnioskując z położenia niezawalonych elementów, czyli ściany obwodowej chóru aż do belkowania oraz północno-zachodniego narożnika, udało się ustalić, że jeden z filarów w południowo-zachodnim narożniku z powodu niewytrzymałości materiału runął. Cały ciężar budynku oparł się gwałtownie na południowo-zachodniej stronie, co wywołało zawalenie się dalszych filarów. Z powodu zwiększenia się obciążeń rozpadły się zewnętrzne mury, w konsekwencji czego budowla zapadła się z głośnym łoskotem. Ogromna chmura czarnego pyłu wzleciała w powietrze. Wydarzenie to dla niektórych mieszkańców miasta swą dramaturgią przewyższyło wcześniejsze, olbrzymie przecież zniszczenia – oto pogrzebana została ostatnia nadzieja na to, że ze starego Drezna coś przetrwa. W miejscu, w którym niegdyś stał kościół, leżała jedynie wielka sterta gruzu. Ołtarz autorstwa Johanna Christiana Feigego został częściowo uchroniony od zniszczenia, gdyż roztopiony stop cyny z ołowiem z organów Silbermanna, które nie przetrwały, zakonserwował część elementów, a odpadłe fragmenty drewniane organów osłabiły impet uderzenia opadających elementów walącej się kopuły.

Budowla zniknęła z panoramy miasta a sczerniałe kamienie oczekiwały w stercie gruzu przez 45 lat, podczas gdy władze komunistyczne rządziły Niemcami Wschodnimi.

czytaj dalej: [2], [3]