Kościół Podwyższenia Krzyża Świętego w Kole

Południowa i zachodnia ściana, widok z drogi na zamek

Północna i wschodnia ściana, widok z centrum miasta

Ołtarz główny

Grobowiec Jana z Garbowa

Kościół farny

Prezbiterium

Kościół Podwyższenia Świętego Krzyża w Kole - typowa gotycka budowla, wybudowana na początku XV wieku. Jest świątynią trzynawową, z węższym i nieco niższym prostokątnym prezbiterium. Ze znajdujących się wewnątrz zabytków na szczególną uwagę zasługują: późnorenesansowe sakramentarium z piaskowca (XVI wiek), ośmiokątna ambona (XV wiek), płyta nagrobna Jana z Garbowa (XV wiek). Położony jest na terenie osiedla Stare Miasto.

Osiedle Stare Miasto w Kole – jedno z czterech osiedli w mieście, położone w jego centralnej części, na wyspie rzeki Warty. Zamieszkiwane przez 1878 mieszkańców (2004).

Serafin Opałko (ur. 10 sierpnia 1911 w Jaroszewicach Rychwalskich - zm. 1 sierpnia 1986 r. w Kole), polski duchowny katolicki, kanonik i prałat Jego Świątobliwości; podpułkownik Wojska Polskiego.

Historia

Kolski kościół farny to według tradycji najstarsza dotacja katedry metropolitalnej gnieźnieńskiej. Fundowany był w XIII wieku. Zachowany do naszych czasów pochodzi z przełomu XIV i XV stulecia. Konsekrowany został w 1409 r. pod wezwaniem Podwyższenia Świętego Krzyża oraz Świętej Doroty i Świętej Katarzyny. 12 stycznia 1451 r. we farze miała miejsce konsekracja na biskupa kujawsko-pomorskiego, Jana Gruszczyńskiego, późniejszego prymasa Polski. 23 listopada 1470 r. król Kazimierz IV Jagiellończyk wydał przywilej zezwalający na powołanie przy kościele farnym kolegium mansjonarzy. Fundatorem tego kolegium był Jan Hińcza z Rogowa. W początkach XVI wieku do korpusu nawowego dobudowano od południa kaplicę Najświętszej Marii Panny, z fundacji Jarosława Pomian-Sokołowskiego z Wrzący Wielkiej, która poświęcona została 11 marca 1522 r. Pod kaplicą znajdowały się grobowce rodzinne, gdzie jako pierwszy pochowany został fundator kaplicy. Również w tym stuleciu do prezbiterium dobudowano gotycką zakrystię. Wspomniani już wcześniej księża mansjonarze prowadzili przy kolskiej świątyni szkołę, a także opiekowali się Bractwem Literackim, co znajduje potwierdzenie w dokumencie z 1583 r. Źródła podają także, że w 1643 r. abp Maciej Łubieński poświęcił w kościele dziesięć ołtarzy. Jeden z nich zawierał relikwie bł. Doroty. W 1789 r. kolska parafia liczyła zaledwie 943 dusze. Proboszcz farny utrzymywał się głównie z tzw. dziesięciny wytyczne oraz z folwarku bylickiego.

Parafia Podwyższenia Świętego Krzyża w Kole - rzymskokatolicka parafia położona w południowo-zachodniej części miasta. Administracyjnie należy do diecezji włocławskiej (dekanat kolski I). Powstała prawdopodobnie już w XIII lub XIV wieku.

Jan Gruszczyński herbu Poraj (ur. 1405 – zm. 8 października 1473) – arcybiskup gnieźnieński i prymas Polski 1463-1472, biskup krakowski i kujawski, kanclerz wielki koronny.

Na początku XIX wieku podjęto starania o przeprowadzenie gruntownego remontu świątyni. Już w 1816 r. ksiądz Szremowicz sprzedał srebra ze zbiorów parafialnych, gromadząc w ten sposób kwotę ponad 1900 zł. W 1827 roku fara wzbogaciła się, przejmując fundusze i cały majątek zniesionego probostwa przy kościele Świętego Ducha. Być może to przyczyniło się do konkretnych działań mających na celu odnowienie świątyni. Kościół farny przedstawiał bowiem wówczas zupełną ruinę. Przede wszystkim należało wymienić dach nad świątynią, rozebrać stary skarbiec oraz kruchtę. Do zakrystii planowano dobudować skarbiec i zrobić wejście z dworu. W prezbiterium planowano wymurować stały ołtarz główny oraz przenieść ambonę. Oprócz tego należało dokonać remontu organów i zrobić nowe wejście na chór. W 1849 r. dzięki staraniom proboszcza Tomasza Tobolczyka na miejscu starej drewnianej dzwonnicy wzniesiono nową murowaną. Z kolei w 1862 r. rozpoczęto budowę budynków gospodarczych parafii. Prace remontowe wewnątrz świątyni rozpoczęły się w 1863 r. i trwały do 1895 r. Założono wówczas sklepienia w nawie głównej i dobudowano kruchtę od strony zachodniej. Od północy dobudowano kaplicę MB Częstochowskiej, do której przeniesiony został ołtarz świętych Kryspina i Krystiana. Przekuto okna, wykonano polichromię i usunięto barokowe wyposażenie na rzecz neogotyckiego. Założono nową balustradę przed ołtarzem i wykonano nową ambonę. W późniejszych latach nawę główną rozdzielono dwoma rzędami filarów. Następnie powstał murowany chór, na którym umieszczono organy o dziesięciu głosach. Powstały trzy nowe ołtarze. Zwieńczeniem wszystkich prac remontowych w XIX wieku było ponowne poświęcenie kościoła pod wezwaniem Podwyższenia Świętego Krzyża. Równocześnie poświęcono nagrobek Jana z Garbowa i sakramentarium.

Prezbiterium (w architekturze nazywane także "chórem kapłańskim") – przestrzeń kościoła przeznaczona dla duchowieństwa oraz służby liturgicznej (m.in. ministrantów). Zwykle jest wydzielone od reszty świątyni podwyższeniem, balustradą lub łukiem tęczowym i wyodrębniające się wizualnie z bryły kościoła. Nazwa pochodzi od słowa prezbiter - ksiądz.

Zamek w Kole – warowny zamek, wg Jana Długosza wzniesiony przez króla Kazimierza Wielkiego jeszcze przed rokiem 1362 (kiedy osada Koło uzyskała prawa miejskie). Budowla znajduje się na sztucznym wzniesieniu w zakolu Warty. W czasach jej wznoszenia, rzeka posiadała w tym rejonie liczne odnogi, które często wylewały, skutecznie uniemożliwiając dotarcie do zamku nieproszonym gościom.

W czasie II wojny światowej Niemcy zorganizowali w kościele magazyn odzieży zabranej Żydom, wywożonym głównie do pobliskiego obozu zagłady Kulmhof w Chełmnie nad Nerem. Działania wojenne nie przyniosły większego uszczerbku świątyni, jedynie dach nad prezbiterium uległ częściowemu zniszczeniu podczas bombardowania miasta. Dzięki ofiarności organisty Henryka Berczyńskiego udało się zachować księgi parafialne i naczynia liturgiczne.

II wojna światowa – największy konflikt zbrojny w historii świata, trwający od 1 września 1939 do 2 września 1945 (w Europie do 8 maja 1945), obejmujący zasięgiem działań wojennych prawie całą Europę, wschodnią i południowo-wschodnią Azję, północną Afrykę, część Bliskiego Wschodu i wszystkie oceany. Niektóre epizody wojny rozgrywały się nawet w Arktyce i Ameryce Północnej. Poza większością państw europejskich i ich koloniami, brały w niej udział państwa Ameryki Północnej i Ameryki Południowej oraz Azji. Głównymi stronami konfliktu były państwa osi i państwa koalicji antyhitlerowskiej (alianci).

Gotyk – styl w architekturze i innych dziedzinach sztuk plastycznych (rzeźbie, malarstwie i sztuce sepulkralnej), który powstał i rozwinął się w połowie XII wieku we Francji (Anglosasi uważają, że w Anglii) i swoim zasięgiem objął zachodniochrześcijańską Europę.

Na przełomie lat 70. i 80. XX wieku ówczesny proboszcz Serafin Opałko przeprowadził kolejny duży remont świątyni. Wymieniono wtedy witraże w prezbiterium i nawie oraz wymieniono polichromię. W 1979 r. ruszyła budowa kościoła Matki Bożej Częstochowskiej. W 1988 r. wymieniono ławki wewnątrz świątyni, a także wyremontowano dom parafialny.

Godło Polski - Zgodnie z Konstytucją Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (art. 28) "Godłem Rzeczypospolitej Polskiej jest wizerunek orła białego w koronie w czerwonym polu.". Korona została przywrócona 31 grudnia 1989 r. ustawą z dnia 29 grudnia 1989 r. o zmianie Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (art. 1 p. 19)). Jednakże nowy wzór godła został wprowadzony dopiero 22 lutego 1990 r. ustawą z dnia 9 lutego 1990 r. o zmianie przepisów o godle, barwach i hymnie Rzeczypospolitej Polskiej.

Biskupi kujawscy – biskupi diecezji kujawskiej (kujawsko-pomorskiej, włocławskiej) (1133-1818), diecezji kujawsko-kaliskiej (1818-1925) oraz diecezji włocławskiej (od 1925).

Od 2001 r., za czasów proboszcza ks. kan. Józefa Wronkiewicza wykonano: brakujące odcinki chodnika procesyjnego wokół świątyni, wymieniono konstrukcję więźby dachowej i położono nową, specjalną dachówkę na całym kościele wraz z obróbką blacharską w miedzi. Następnie przemurowano sygnaturkę i naprawiono zniszczone zwieńczenia i szczyty kościoła. Przeprowadzono też czyszczenie i konserwację murów zewnętrznych. W 2002 r. przeprowadzono generalny remont organów oraz wyremontowano i przebudowano plebanię. W 2006 roku wyposażenie prezbiterium wymieniono na marmurowe, a 25 lutego 2007 r. biskup włocławski Wiesław Mering dokonał uroczystej konsekracji ołtarza.

Wrząca Wielka – wieś w Polsce położona w województwie wielkopolskim, w powiecie kolskim, w gminie Koło. W latach 1975-1998 miejscowość należała administracyjnie do województwa konińskiego.

Archidiecezja gnieźnieńska - jedna z 14 archidiecezji obrządku łacińskiego w polskim Kościele katolickim, pierwsza metropolia kościelna od 1000, siedziba prymasów Polski od 1418, oraz legatów papieskich od 1515. Unia personalna aeque principaliter z archidiecezją poznańską (1821-1946) i ad personam z archidiecezją warszawską (1946-1992).

Architektura

Kolski kościół Podwyższenia Świętego Krzyża zbudowany został z czerwonej cegły w stylu gotyckim. Korpus świątyni jest trzynawowy, halowy, z węższym i nieco niższym prostokątnym prezbiterium. Kościół jest z zewnątrz oskarpowany. Posiada dwuspadowy dach pokryty dachówką, jedynie nad zakrystią - blachą. Sklepienia w nawach i bocznych kaplicach mają konstrukcję krzyżowo-żebrową, a w prezbiterium - gwiaździstą. Z zewnątrz na ścianie prezbiterium zawieszony został krucyfiks z XIX wieku. Na północnej ścianie w 1917 r. wmurowano tablicę upamiętniającą setną rocznicę śmierci Tadeusza Kościuszki. W niszy po zachodnie stronie świątyni ustawiono figurę Matki Boskiej. Do kościoła prowadzą drzwi ze stali, wykonane na początku XX wieku w stylu neogotyckim.

Tadeusz Andrzej Bonawentura Kościuszko herbu Roch III (ur. 4 lutego 1746 w Mereczowszczyźnie, zm. 15 października 1817 w Solurze) – generał polski i amerykański, inżynier fortyfikator, brał udział w wojnie o niepodległość USA, wzniecił antyrosyjskie powstanie w Rzeczypospolitej, Najwyższy Naczelnik Siły Zbrojnej Narodowej w insurekcji 1794.

Język polski (polszczyzna) należy wraz z językiem czeskim, słowackim, pomorskim (kaszubskim), dolnołużyckim, górnołużyckim oraz wymarłym połabskim do grupy języków zachodniosłowiańskich, stanowiących część rodziny języków indoeuropejskich.

Wystrój wnętrza

Ołtarz główny - wymiary 8 m wysokości i 10 m szerokości; zbudowany z drewna w stylu neogotyckim; w centralnej części znajduje się krucyfiks pochodzący z XVIII wieku; po obu stronach ołtarza przedstawione są postacie świętych; po lewej stronie widzimy figury św. Stanisława Kostki i św. Floriana, z kolei po prawej stronie mamy rzeźby św. Kazimierza i św. Stanisława Biskupa.

Lewy ołtarz boczny - neogotycki, drewniany, pochodzący z XIX wieku; w części środkowej znajduje się postać Jezusa Bolesnego, któremu towarzyszą święci Roch i Walenty; w zwieńczeniu ołtarza mieści się postać św. Józefa z Dzieciątkiem.

Prawy ołtarz boczny - neogotycki, drewniany, pochodzący z XIX wieku; w niszy centralnej znajduje się figura Matki Bożej, bo bokach znajdują się rzeźby świętych Wawrzyńca i Kazimierza.

Prezbiterium - najstarsza część świątyni; w jego części centralnej znajduje się drewniany ołtarz główny; oryginalne gotyckie sklepienie gwiaździste; witraże przedstawiają sceny z życia Matki Bożej; pokryte jest nową marmurową posadzką.

Nawa główna - sklepienia okien ozdobione są motywami roślinnymi i sylwetkami aniołów, natomiast witraże przedstawiają sceny związane z krzyżem i jego historią; sklepienie nawy ozdabiają sceny z życia Jezusa Chrystusa.

Kaplica MB Nieustającej Pomocy - znajduje się w prawej części świątyni; znajduje się tutaj barokowy ołtarz z obrazem Matki Bożej; na ścianach znajduje się polichromia, w której przeważają motywy roślinne i różańcowe; okrągłe malowidła ścienne, znajdujące się przy wejściu do kaplicy, przedstawiają postacie ewangelistów Łukasza i Jana.

Kaplica MB Częstochowskiej - znajduje się naprzeciwko kaplicy MB Nieustającej Pomocy; ołtarz w stylu neogotyckim z obrazem Matki Boskiej Częstochowskiej; obrazowi towarzyszą stojące po bokach figury świętych Kryspina i Krystiana; po prawej stronie umieszczona jest szafka na oleje z herbem Nałęcz z 1809 r.; na ścianach kaplicy znajdują się herby województw I Rzeczypospolitej; obok tych herbów znajdują się także herb Polski i herb Koła, błędnie przedstawiony jako czerwony młyn o dwóch wieżach zwieńczonych czarnymi spiczastymi dachami, ze złotym kołem o pięciu szprychach, w błękitnej tarczy; nad wejściem do kaplicy znajdują się malowidła z wizerunkami ewangelistów Mateusza i Marka.

Płyta nagrobna Jana z Garbowa herbu Sulima - najstarszy zabytek w świątyni, wykonana po roku 1454 w stylu gotyckim, z piaskowca; przedstawia prymitywnie wyrytą postać rycerza w postawie stojącej, odzianego w zbroję, na jego głowie znajduje się hełm zakrywający całą głowę z wyciętym otworem na oczy; rycerz jest jedną ręką wsparty na mieczu, drugą przytrzymuje tarczę z herbem Sulima. W bordiurze płyty pozostały jeszcze fragmenty łacińskich napisów: iacet magnificus ac, generosus dic, capit, colnesis.

Sakramentarium - wykonane zostało w stylu późnorenesansowym w XVI wieku; znajduje się pomiędzy dwoma bogato zdobionymi półkolumnami; przedstawia wyobrażenie Ducha Świętego, wyrażone wizerunkiem gołębicy; po jego bokach znajdują się popiersia świętych Stanisława i Wojciecha.

Ambona - umieszczona jest na jednym z filarów w nawie głównej po lewej stronie; zarówno jej korpus, jak i balustrada są rzeźbione ażurowymi motywami roślinnymi; nad amboną znajduje się baldachim ośmioboczny, zwieńczony wieżyczkami.

Prospekt organowy - umieszczony na chórze, na wprost ołtarza głównego; szafa zawierająca prospekt została podzielona na siedem części, najwyższe i największe piszczałki znajdują się w części środkowej; pola piszczałkowe zakończone są u góry ostrymi trójlistnymi łukami; całość zdobiona jest złotem.

Kropielnice - znajdują się w kruchcie, wykonane w stylu neogotyckim w XIX wieku z piaskowca, ośmioboczne; składają się z trzech części: bazy, trzonu i czaszy; czasza kielichowa jest wypełniona w środku zielonym marmurem.

Rzeźba Świętego Bogumiła - znajduje się w prezbiterium, po lewej stronie; wykonana została na początku XX wieku z piaskowca, bez wyraźnych cech stylowych.

Parafia

Osobny artykuł: Parafia Podwyższenia Świętego Krzyża w Kole.

Bibliografia

Piotr Maluśkiewicz. Ziemia Konińska. Konin 1997

P. Anders, W. Gostyński, B. Kucharski, W. Łęcki, P. Maluśkiewicz, J. Sobczak, Z. Szmidt. 155x Wielkopolska. Poznań 2000

Józef Stanisław Mujta. Parafia rzymsko-katolicka pw. Podwyższenia Świętego Krzyża w Kole. Warszawa 2003

Piotr Gołdyn. Kościół Podwyższenia Krzyża św. w Kole. Konin 2003

Linki zewnętrzne

Parafia Podwyższenia Świętego Krzyża w Kole

Przypisy

Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych - województwo wielkopolskie (pol.). 2011-12-31. [dostęp 06.05.2010].
Rzymsko - Katolicka Parafia Podwyższenia Krzyża Świętego w Kole